واریز ۳۰.۸ همت به حساب گندمکاران؛ چه میزان از مطالبات هنوز باقی مانده است؟

غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی، شنبه ۲۷ تیر ۱۴۰۵ اعلام کرد میزان گندم خریداری‌شده از کشاورزان از مرز شش میلیون تن گذشته است. هم‌زمان، سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها از واریز ۳۰ هزار و ۸۲۹ میلیارد تومان دیگر به حساب گندمکاران خبر داد که با احتساب پرداخت‌های قبلی، مجموع مبالغ پرداخت‌شده را به ۹۳ هزار و ۱۰۰ میلیارد تومان رساند.

وزیر جهاد کشاورزی همچنین گفته است با دستور رئیس‌جمهوری و هماهنگی سازمان برنامه و بودجه، ۵۰ هزار میلیارد تومان دیگر طی روزهای آینده به کشاورزان پرداخت خواهد شد. زمان دقیق واریز، نحوه اولویت‌بندی استان‌ها و اینکه این مبلغ مطالبات مربوط به چه تاریخ‌هایی از تحویل گندم را پوشش می‌دهد، هنوز به‌طور جزئی اعلام نشده است.

رقم دقیق پرداخت؛ ۳۰ همت یا ۳۰.۸ همت؟

در اظهارات وزیر جهاد کشاورزی رقم پرداخت جدید به‌صورت گرد شده ۳۰ همت اعلام شده است، اما سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها مبلغ دقیق را ۳۰۸ هزار و ۲۹۰ میلیارد ریال، معادل ۳۰.۸ همت، ثبت کرده است. با این واریزی، مجموع پرداخت‌ها از ۶۲.۳ همت به ۹۳.۱ همت رسیده است.

بنابراین، برای تیتر و گزارش دقیق‌تر بهتر است از ارقام ۳۰.۸ همت پرداخت جدید و ۹۳.۱ همت مجموع پرداختی استفاده شود. رقم ۳۰ و ۹۳ همت، بیان تقریبی و گرد شده همین اعداد است.

سازمان هدفمندسازی اعلام کرده این مرحله از پرداخت به گندمکارانی اختصاص یافته که محصول خود را تا ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ به مراکز خرید تضمینی تحویل داده‌اند. میزان تسویه با کشاورزان نیز براساس زمان تحویل یکسان نبوده و برای گروه‌های مختلف، از حدود ۴۰ تا ۷۵ درصد مطالبات اعلام شده است؛ یعنی کشاورزانی که زودتر محصول خود را تحویل داده‌اند، سهم بیشتری از طلبشان را دریافت کرده‌اند.

ارزش شش میلیون تن گندم چقدر است؟

قیمت خرید تضمینی گندم برای سال زراعی ۱۴۰۴–۱۴۰۵، براساس کیفیت و درجه‌بندی، بین کیلویی ۴۷ هزار و ۵۰۰ تا ۴۹ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شده است. این نرخ شامل افزایش ۲۰ هزار تومانی نسبت به قیمت اولیه مصوب می‌شود که پس از تغییر سیاست ارزی و افزایش هزینه‌های تولید در نظر گرفته شد.

اگر فقط شش میلیون تن خرید اعلام‌شده را مبنا قرار دهیم، دولت شش میلیارد کیلوگرم گندم تحویل گرفته است. ارزش این مقدار محصول با نرخ‌های اعلامی، حداقل بین ۲۸۵ تا ۲۹۷ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود.

با این محاسبه، پرداخت ۹۳.۱ همتی تاکنون حدود ۳۱ تا ۳۳ درصد ارزش تقریبی شش میلیون تن گندم را پوشش می‌دهد. به بیان دیگر، در زمان انتشار خبر احتمالاً دست‌کم حدود ۱۹۲ تا ۲۰۴ همت از ارزش گندم تحویل‌شده هنوز پرداخت نشده است.

این ارقام برآوردی هستند، زیرا وزارت جهاد کشاورزی گفته خرید از «مرز شش میلیون تن» گذشته و رقم دقیق تناژ، میانگین کیفیت گندم‌ها، کسورات احتمالی و جزئیات پرونده‌های تأییدشده منتشر نشده است. در نتیجه، رقم واقعی تعهد مالی دولت ممکن است کمی بیشتر از این برآورد باشد.

پرداخت ۵۰ همت جدید چه تغییری ایجاد می‌کند؟

در صورت تحقق وعده پرداخت ۵۰ همت، مجموع پرداختی دولت به حدود ۱۴۳.۱ هزار میلیارد تومان می‌رسد. این مبلغ تقریباً ۴۸ تا ۵۰ درصد ارزش برآوردی شش میلیون تن گندم را پوشش خواهد داد.

بنابراین حتی پس از پرداخت کامل ۵۰ همت وعده‌داده‌شده، احتمالاً حدود ۱۴۲ تا ۱۵۴ هزار میلیارد تومان از ارزش گندم تحویل‌شده باقی خواهد ماند. با ادامه برداشت در استان‌های سردسیر و تحویل محموله‌های جدید، حجم کل تعهدات دولت نیز افزایش پیدا می‌کند.

وعده تازه را باید گامی مهم برای افزایش نقدینگی کشاورزان دانست، اما نمی‌توان آن را به معنای تسویه کامل مطالبات معرفی کرد. معیار اصلی، مبلغی است که در نهایت به حساب هر کشاورز واریز می‌شود و میزان باقی‌مانده طلب او در سامانه خرید تضمینی است.

چرا پرداخت سریع پول گندم اهمیت دارد؟

کشاورز هزینه بذر، کود، سم، سوخت، آب، ماشین‌آلات و نیروی کار را ماه‌ها پیش از برداشت پرداخت کرده است. پس از تحویل گندم به دولت، درآمد حاصل از فروش محصول باید برای تسویه بدهی‌ها، تأمین هزینه زندگی و آماده‌سازی کشت بعدی در اختیار او قرار گیرد.

تأخیر در پرداخت ممکن است کشاورز را ناچار به دریافت وام، فروش دارایی یا خرید نهاده به‌صورت نسیه کند. در شرایط تورمی نیز ارزش واقعی طلب کشاورز با گذشت زمان کاهش می‌یابد؛ زیرا قیمت نهاده‌ها و هزینه خدمات می‌تواند در فاصله تحویل محصول تا دریافت پول افزایش پیدا کند.

قانون اصلاح خرید تضمینی محصولات اساسی کشاورزی، سازمان برنامه و بودجه را موظف کرده است منابع خرید تضمینی را هم‌زمان با خرید محصول به‌طور کامل تخصیص دهد. هدف این حکم جلوگیری از تأخیر در پرداخت و کاهش نیاز کشاورزان به معاملات سلف یا فروش زودهنگام محصول با قیمت پایین است.

بااین‌حال، نمایندگان مجلس در هفته‌های اخیر از تأخیر در اجرای این تکلیف انتقاد کرده‌اند. برخی نمایندگان گفته‌اند پرداخت‌ها باید ظرف مدت کوتاهی پس از تحویل انجام شود و تأمین منابع خرید گندم باید در اولویت سازمان برنامه، خزانه و بانک مرکزی قرار گیرد.

بودجه خرید تضمینی کافی است؟

برای خرید حدود ۱۰ میلیون تن گندم در بودجه سال ۱۴۰۵، رقمی نزدیک به ۵۰۴ هزار میلیارد تومان پیش‌بینی شده است. این برآورد با نرخ‌های جدید خرید تضمینی تناسب دارد؛ زیرا خرید ۱۰ میلیون تن گندم با میانگین قیمتی نزدیک به ۵۰ هزار تومان برای هر کیلوگرم، حدود ۵۰۰ همت منابع نیاز دارد.

مشکل اصلی لزوماً نبود حکم بودجه‌ای نیست، بلکه زمان تخصیص و انتقال منابع است. اگر اعتبار مصوب به‌صورت مرحله‌ای و با فاصله زمانی آزاد شود، شرکت بازرگانی دولتی و سازمان هدفمندسازی نیز نمی‌توانند مطالبات همه کشاورزان را بلافاصله تسویه کنند.

پرداخت مرحله‌ای ممکن است از منظر مدیریت نقدینگی دولت قابل توضیح باشد، اما هزینه آن در عمل به تولیدکننده منتقل می‌شود. گندمکار محصول راهبردی کشور را تحویل داده، اما برای دریافت کامل ارزش آن باید منتظر تأمین اعتبار بماند.

اثر پرداخت مطالبات بر امنیت غذایی

گندم یکی از اصلی‌ترین کالاهای راهبردی کشور است و میزان خرید داخلی، مستقیماً بر نیاز به واردات، ذخایر دولتی و تأمین آرد اثر می‌گذارد. استمرار تأخیر در پرداخت می‌تواند انگیزه کشاورزان برای تحویل محصول به دولت یا ادامه کشت گندم در سال بعد را کاهش دهد.

اگر کشاورز به این نتیجه برسد که فروش تضمینی با تأخیر طولانی همراه است، ممکن است سطح زیر کشت را کم کند، محصول دیگری بکارد یا از مسیرهای غیررسمی برای فروش استفاده کند. نتیجه چنین رفتاری می‌تواند کاهش خرید دولتی و افزایش نیاز به واردات باشد.

ازاین‌رو، پرداخت مطالبات فقط یک مسئله معیشتی یا حسابداری نیست؛ این موضوع با پایداری تولید داخلی و امنیت غذایی کشور ارتباط دارد. حمایت واقعی از گندمکار زمانی محقق می‌شود که قیمت متناسب با هزینه تولید تعیین شود و مبلغ آن نیز بدون تأخیر در اختیار تولیدکننده قرار گیرد.

جمع‌بندی؛ ۹۳.۱ همت پرداخت شد، اما تسویه هنوز دور است

خرید تضمینی گندم تا ۲۷ تیر از شش میلیون تن عبور کرده و دولت با واریز ۳۰.۸ همت جدید، مجموع پرداختی را به ۹۳.۱ همت رسانده است. وعده پرداخت ۵۰ همت دیگر می‌تواند مجموع واریزی را به حدود ۱۴۳ همت افزایش دهد.

بااین‌حال، براساس نرخ تضمینی کیلویی ۴۷ هزار و ۵۰۰ تا ۴۹ هزار و ۵۰۰ تومان، ارزش شش میلیون تن گندم دست‌کم ۲۸۵ تا ۲۹۷ همت است. در نتیجه، حتی با تحقق پرداخت جدید، تنها حدود نیمی از ارزش گندم خریداری‌شده پوشش داده می‌شود.

آزمون اصلی دولت اکنون نه اعلام مرحله تازه پرداخت، بلکه مشخص کردن جدول زمانی تسویه کامل، رعایت اولویت تاریخ تحویل و جلوگیری از انتقال مطالبات باقی‌مانده به آستانه فصل کشت بعدی است.