لیگ برتر بدون حتی یک مربی خارجی؛ نکونام آخرین قطعه پازل ۱۸ نفره ایرانی شد

تغییر نیمکت تراکتور دیگر در حد خبر و گمانه‌زنی نیست. باشگاه تراکتور روز یکشنبه ۱۸ مرداد رسماً اعلام کرد پس از پایان همکاری با محمد ربیعی، جواد نکونام به‌عنوان سرمربی جدید تیم انتخاب شده است. خبرگزاری مهر به نقل از رسانه رسمی باشگاه نوشت که هیئت‌مدیره پس از «بررسی شرایط تیم» تصمیم به تغییر در کادر فنی گرفته و قرارداد ربیعی با توافق طرفین خاتمه یافته است.

این جابه‌جایی از آن جهت غیرمنتظره است که ربیعی بخش پایانی فصل گذشته هدایت تراکتور را برعهده داشت و آماده‌سازی پیش‌فصل، اردوها و بازی‌های تدارکاتی تابستانی نیز با حضور او انجام شده بود. تغییر سرمربی فقط پنج روز مانده به شروع لیگ صورت گرفته است.

درباره علت جدایی، روایت رسمی باشگاه به «بررسی شرایط تیم» محدود شده است. با این حال مهر گزارش کرده بخشی از بازیکنان باتجربه نسبت به مسائل فنی تیم گلایه‌هایی را به مدیریت منتقل کرده بودند؛ گزارش‌های دیگری نیز از اختلاف نظر میان حجت کریمی، مدیرعامل جدید، و ربیعی درباره شیوه اداره تیم سخن گفته‌اند. این جزئیات روایت‌های رسانه‌ای هستند و باشگاه در بیانیه رسمی خود چنین توضیحی نداده است.

بازگشت جواد نکونام بعد از نزدیک به دو سال

نکونام بعد از جدایی از استقلال در اوایل لیگ بیست‌وچهارم، هدایت تیم دیگری را برعهده نگرفته بود و اکنون با تراکتور به لیگ برتر بازمی‌گردد. سابقه مربیگری او شامل استقلال، فولاد، نساجی و خونه‌به‌خونه است و در کارنامه‌اش قهرمانی جام حذفی و سوپرجام دیده می‌شود.

ورود او به تراکتور از نظر زمانی نیز چالش بزرگی ایجاد می‌کند. نکونام تیمی را تحویل می‌گیرد که بدنسازی، طراحی تاکتیکی و مسابقات آماده‌سازی خود را با مربی دیگری انجام داده و فرصت چندانی برای اعمال تغییرات عمیق پیش از هفته نخست ندارد. این مسئله یکی از مهم‌ترین آزمون‌های ابتدای فصل برای مربی سابق استقلال خواهد بود.

تغییر تراکتور اما یک ویژگی لیگ را دست‌نخورده باقی گذاشت: ربیعی ایرانی بود و جانشینش نیز ایرانی است.

۱۸ تیم، ۱۸ سرمربی ایرانی

ترکیب فعلی نیمکت‌های لیگ بیست‌وششم نشان می‌دهد هیچ باشگاهی در آستانه شروع فصل سرمربی خارجی ندارد. فهرست منتشرشده امروز از سرمربیان لیگ نیز ایرانی بودن هر ۱۸ نفر را تأیید می‌کند.

ترکیب فعلی به این شکل است:

بخش عمده این فهرست در گزارش امروز جام‌جم نیز ثبت شده است. تنها یک اشتباه در آن گزارش دیده می‌شود؛ جام‌جم غلامرضا خلیفه را سرمربی صنعت نفت معرفی کرده، در حالی که باشگاه صنعت نفت در ۱۱ مرداد محمد نوری را رسماً به‌عنوان سرمربی انتخاب کرده و امروز نیز کادر دستیاران او معرفی شده است؛ غلامرضا خلیفه مدیر فنی تیم است.

چهار مدعی بزرگ همگی با مربی ایرانی

اتفاق قابل‌توجه‌تر این است که فقط تیم‌های میانه یا پایین جدول سراغ گزینه داخلی نرفته‌اند.

چهار باشگاهی که به‌طور سنتی بیشترین فشار را برای قهرمانی تحمل می‌کنند، همگی مربی ایرانی دارند: استقلال با سهراب بختیاری‌زاده، پرسپولیس با مهدی تارتار، سپاهان با محرم نویدکیا و تراکتور با جواد نکونام فصل را آغاز خواهند کرد.

این وضعیت عملاً راه یکی از رایج‌ترین مقایسه‌های چند سال اخیر فوتبال ایران را می‌بندد. دیگر نمی‌توان موفقیت یا ناکامی تیم‌های مدعی را به دوگانه «مربی ایرانی یا خارجی» نسبت داد؛ قهرمان این فصل ــ در صورت ادامه همین ترکیب ــ حتماً با یک سرمربی ایرانی به جام خواهد رسید.

فشار به‌خصوص روی تارتار، بختیاری‌زاده و نکونام قابل توجه خواهد بود. تارتار با وجود سابقه طولانی در لیگ برتر برای نخستین بار چنین نیمکت پرهواداری را در اختیار گرفته؛ بختیاری‌زاده در استقلال مستقیماً با مطالبه قهرمانی مواجه است و نکونام نیز تنها چند روز مانده به آغاز مسابقات جانشین مربی قبلی تراکتور شده است.

آیا واقعاً سومین بار است؟

در برخی گزارش‌های منتشرشده طی هفته‌های اخیر آمده که لیگ بیست‌وششم برای «دومین بار» پس از لیگ بیستم بدون مربی خارجی آغاز خواهد شد. حتی یک گزارش فوتبالی در تیرماه چنین تعبیری داشت.

اما بررسی دقیق‌تر تاریخ لیگ نشان می‌دهد لیگ بیست‌ویکم نیز در هفته نخست هیچ سرمربی خارجی نداشت.

تراکتور آن فصل با فیروز کریمی کار را آغاز کرد. پس از سه شکست در چهار هفته، کریمی کنار رفت و زوونیمیر سولدو کروات از هفته پنجم جانشین او شد. ایسنا نیز صراحتاً ثبت کرده که سولدو «از هفته پنجم لیگ بیست‌ویکم» هدایت تراکتور را پذیرفت و گزارش دیگری در آبان ۱۴۰۰ او را تنها سرمربی خارجی لیگ در آن زمان معرفی می‌کرد.

پس ترتیب تاریخی دقیق‌تر این است:

لیگ بیستم؛ نخستین شروع کاملاً ایرانی
لیگ بیست‌ویکم؛ دومین شروع کاملاً ایرانی
لیگ بیست‌وششم؛ سومین شروع کاملاً ایرانی، در صورت عدم تغییر تا هفته نخست

لیگ بیستم نیز البته در طول فصل یک استثنای بسیار کوتاه داشت؛ میلیچ کرکیچ در مقطعی میان جدایی رحمان رضایی و انتخاب مجتبی حسینی، یک بازی ذوب‌آهن را هدایت کرد. بنابراین منظور از این رکورد، ترکیب سرمربیان در آغاز فصل است، نه اینکه الزاماً در تمام طول مسابقات هیچ خارجی روی نیمکت ننشسته باشد.

لیگ بیست‌ویکم هم دوام نیاورد

تجربه سال ۱۴۰۰ یک هشدار برای فصل جدید است.

اگرچه لیگ بیست‌ویکم با ۱۶ مربی ایرانی آغاز شد، این وضعیت فقط چهار هفته دوام داشت. تراکتور پس از برکناری فیروز کریمی سراغ سولدو رفت و نخستین سرمربی خارجی فصل وارد فوتبال ایران شد.

بنابراین صفر بودن تعداد مربیان خارجی در روز افتتاحیه لزوماً به این معنا نیست که لیگ بیست‌وششم تا پایان با همین ساختار ادامه پیدا می‌کند. در فوتبال ایران، چند نتیجه ضعیف کافی است تا بازار تغییر سرمربی فعال شود و باشگاه‌های بزرگ دوباره سراغ گزینه‌های خارجی بروند.

لیگ گذشته فقط دو مربی خارجی داشت

روند کاهش حضور مربیان خارجی از فصل گذشته نیز کاملاً محسوس بود.

لیگ بیست‌وپنجم با تنها دو سرمربی خارجی آغاز شد: ریکاردو ساپینتو در استقلال و دراگان اسکوچیچ در تراکتور. ایرنا در ابتدای آن فصل تعداد خارجی‌ها را دو نفر اعلام کرده بود؛ در حالی که لیگ بیست‌وچهارم با چهار مربی خارجی شروع شده بود.

در ادامه، هر دو نیمکت نیز تغییر کرد و حالا جانشینان آنها برای فصل جدید ایرانی هستند.

این روند نشان می‌دهد صفر شدن خارجی‌ها یک اتفاق ناگهانی و بدون مقدمه نیست؛ تعداد مربیان خارجی طی فصل‌های اخیر کاهش یافته و لیگ ۲۶ نقطه انتهایی این مسیر ــ دست‌کم در شروع فصل ــ محسوب می‌شود.

چرا باشگاه‌ها از مربی خارجی فاصله گرفتند؟

نمی‌توان یک دلیل واحد برای این اتفاق معرفی کرد.

وضعیت اقتصادی باشگاه‌ها و هزینه قراردادهای ارزی یکی از عوامل مهم است. در بهار امسال حتی ۱۳ باشگاه لیگ برتری در بحثی جداگانه خواستار محدودیت بیشتر در جذب بازیکنان خارجی شده بودند؛ نشانه‌ای از فشار جدی هزینه‌های ارزی بر ساختار مالی باشگاه‌ها.

شرایط امنیتی و منطقه‌ای نیز در تصمیم مربیان خارجی برای حضور در ایران اثرگذار بوده است. برخی گزارش‌های مربوط به لیگ بیست‌وششم، شرایط ناشی از جنگ و دشوارتر شدن مذاکره با گزینه‌های خارجی را از عوامل شکل‌گیری این وضعیت دانسته‌اند.

اما همه ماجرا اجبار نیست. برخی باشگاه‌ها آگاهانه تصمیم گرفته‌اند به مربیان ایرانی و حتی چهره‌هایی با تجربه محدودتر اعتماد کنند. صنعت نفت، برای مثال، محمد نوری را برای نخستین تجربه سرمربیگری در این سطح انتخاب کرده و مدیرعامل باشگاه صراحتاً از پذیرش این ریسک دفاع کرده است.

بزرگ‌ترین آزمون چند سال اخیر برای مربیان ایرانی

لیگ بیست‌وششم از این منظر تبدیل به یک آزمایش تقریباً خالص برای مربیگری داخلی شده است.

قهرمانی، سهمیه آسیایی، سقوط، کیفیت فوتبال و توسعه بازیکنان جوان همگی در شروع فصل در اختیار ۱۸ کادر فنی ایرانی قرار دارند. دیگر سرمربی خارجی وجود ندارد که بخش مهمی از موفقیت یا ناکامی لیگ به عملکرد او نسبت داده شود.

این فرصت اما دو لبه دارد.

اگر تیم‌های ایرانی در مسابقات آسیایی عملکرد خوبی داشته باشند و سطح کیفی لیگ بالا برود، مدافعان اعتماد بیشتر به مربیان داخلی استدلال قدرتمندی پیدا خواهند کرد. در مقابل، اگر کیفیت فنی پایین بیاید یا تغییرات زودهنگام و گسترده روی نیمکت‌ها تکرار شود، نبود دانش و تجربه خارجی دوباره به یکی از محورهای انتقاد تبدیل خواهد شد.

تغییر محمد ربیعی با جواد نکونام چیزی را در آمار تاریخی لیگ عوض نکرد؛ فقط نام یکی از ۱۸ مربی ایرانی تغییر کرد.

لیگ بیست‌وششم فعلاً با ۱۸ تیم و ۱۸ سرمربی ایرانی آماده شروع است؛ اتفاقی که با احتساب لیگ‌های بیستم و بیست‌ویکم، برای سومین بار در تاریخ لیگ برتر رخ می‌دهد.

اما تجربه سولدو در لیگ بیست‌ویکم یادآوری می‌کند که رکورد واقعی تازه از هفته‌های بعد آغاز می‌شود: اینکه این لیگ تمام‌ایرانی فقط در روز افتتاحیه چنین باقی می‌ماند یا باشگاه‌ها با نخستین موج نتایج ضعیف دوباره شماره مدیر برنامه‌های مربیان خارجی را می‌گیرند.