اینترنت دوباره گران می‌شود؟ پیشنهاد سه‌ساله برای اصلاح تعرفه‌ها / شرط مهم برای اپراتورها چیست؟

بحث تعرفه اینترنت در ایران سال‌ها میان دو نگاه متفاوت گرفتار بوده است؛ از یک طرف اپراتورها می‌گویند رشد هزینه تجهیزات، ارز، برق، نگهداری و نیروی انسانی، سرمایه لازم برای توسعه شبکه را کاهش داده و قیمت‌های پایین امکان سرمایه‌گذاری کافی را نمی‌دهد. در طرف مقابل کاربران می‌پرسند چرا باید هزینه بیشتری بپردازند در حالی که مشکلات سرعت، پایداری، پوشش و کیفیت همچنان در بخش‌هایی از شبکه وجود دارد.

میر اسماعیلی تلاش کرده میان این دو دیدگاه یک مسیر میانه پیشنهاد کند: افزایش احتمالی تعرفه فقط در برابر سرمایه‌گذاری قابل اندازه‌گیری.

این گزاره می‌تواند مهم‌ترین بخش بحث تازه درباره آینده قیمت اینترنت باشد؛ چراکه مسئله دیگر صرفاً «گران شدن یا نشدن» اینترنت نیست، بلکه پرسش اصلی این است که اگر قیمت افزایش یافت، مصرف‌کننده در مقابل چه چیزی دریافت می‌کند؟

قیمت اینترنت در ایران واقعاً چقدر پایین است؟

عضو هیأت نمایندگان اتاق ایران در مقایسه قیمت اینترنت ایران با سایر کشورها گفته یک بسته ۱۰ گیگابایتی در بازار داخلی حدود ۴۰ تا ۵۰ هزار تومان قیمت دارد.

بررسی قیمت بسته‌های ارائه‌شده از سوی اپراتورها نیز نشان می‌دهد بسته‌های ۱۰ گیگابایتی در دوره‌های مختلف در همین محدوده قیمتی عرضه شده‌اند؛ برای نمونه، برخی فهرست‌های بسته ایرانسل قیمت نزدیک به ۴۸ هزار تومان را برای ۱۰ گیگابایت ثبت کرده‌اند.

با نرخ‌های فعلی ارز آزاد، چنین قیمتی از نظر دلاری بسیار پایین‌تر از بسیاری از بازارهای خارجی به نظر می‌رسد. اما مقایسه صرف قیمت دلاری یک اشکال جدی دارد: قدرت خرید خانوار، درآمد سرانه، محدودیت‌های دسترسی و کیفیت واقعی سرویس نیز باید همزمان در نظر گرفته شوند.

بنابراین «ارزان بودن دلاری» به تنهایی نمی‌تواند اثبات کند که اینترنت برای خانوار ایرانی ارزان است؛ همان‌طور که قیمت پایین نیز به خودی خود تضمینی برای توسعه پایدار شبکه نیست.

اینترنت همین چند ماه قبل ۳۸ درصد گران شد

نکته مهم این است که بحث تازه درباره اصلاح تعرفه در خلأ مطرح نمی‌شود.

اپراتورهای تلفن همراه در آذر ۱۴۰۴ بخشی از مجوز افزایش تعرفه را اجرا کردند و قیمت بسته‌ها حدود ۲۰ درصد بالا رفت. مرحله دوم نیز از پنجم اسفند اجرا شد و بسته‌های دیتا ۱۸ درصد دیگر افزایش قیمت پیدا کردند. همراه اول این مرحله دوم را در نامه رسمی خود به بازار سرمایه اعلام کرد و ایرانسل نیز اقدام مشابهی انجام داد.

به همین دلیل هر پیشنهاد تازه برای افزایش قیمت با حساسیت بیشتری از سوی کاربران روبه‌رو خواهد شد.

سؤال طبیعی مصرف‌کننده این است: افزایش قبلی تعرفه تا چه اندازه به بهبود سرعت، ظرفیت، کاهش قطعی و توسعه نسل پنجم منجر شده است؟

اگر پاسخ این سؤال با شاخص‌های شفاف ارائه نشود، افزایش دوباره قیمت احتمالاً با مقاومت عمومی روبه‌رو خواهد شد.

شرط تازه برای اپراتورها؛ پول بیشتر در برابر 5G بیشتر

پیشنهاد میر اسماعیلی از این جهت قابل توجه است که تعرفه را مستقیماً به سرمایه‌گذاری متصل می‌کند.

در مدل پیشنهادی او، دولت و اتاق بازرگانی می‌توانند یک برنامه سه‌ساله طراحی کنند که طبق آن اپراتورها در مقابل اصلاح تدریجی تعرفه، اهداف مشخصی برای توسعه شبکه داشته باشند؛ برای مثال تعداد سایت‌های 5G، میزان ظرفیت اضافه‌شده، پوشش جغرافیایی، کیفیت متوسط سرویس و تعداد کاربران متصل به فیبر نوری.

توسعه 5G در ایران طی سال‌های اخیر ادامه داشته است. ایرانسل اعلام کرده تا پایان بهار ۱۴۰۵ بیش از ۱۱۷۰ سایت نسل پنجم راه‌اندازی کرده و توسعه شبکه را در استان‌های مختلف ادامه داده است.

با این حال تعداد سایت به تنهایی برای ارزیابی کیفیت کافی نیست. موقعیت سایت‌ها، ظرفیت فرکانسی، میزان ترافیک، تعداد کاربران همزمان و اتصال شبکه انتقال نیز بر تجربه واقعی مشترک تأثیر می‌گذارند.

به همین دلیل الزام به انتشار گزارش کیفیت می‌تواند حتی از خود افزایش سرمایه‌گذاری مهم‌تر باشد.

فیبر نوری جلو رفته اما فاصله پوشش تا اتصال زیاد است

آمار فیبر نوری نیز تصویر مشابهی ارائه می‌دهد.

براساس تازه‌ترین داده‌های پروژه ملی فیبر نوری، بیش از ۱۱.۱ میلیون خانوار در محدوده پوشش قرار گرفته‌اند و حدود ۹.۵ میلیون خانوار به پوشش نهایی رسیده‌اند.

اما آمار اشتراک فعال بسیار پایین‌تر است. گزارش بهار ۱۴۰۵ رگولاتوری تعداد مشترکان فعال مبتنی بر FTTX را حدود یک میلیون و ۳۷ هزار اعلام می‌کند. یعنی میان «فیبر از مقابل ساختمان عبور کرده» و «کاربر واقعاً به فیبر متصل شده» فاصله بزرگی وجود دارد.

همین فاصله نشان می‌دهد توسعه زیرساخت صرفاً با اعلام عدد پوشش کامل نمی‌شود.

اگر برنامه سه‌ساله اصلاح تعرفه اجرا شود، یکی از شاخص‌های منطقی می‌تواند تعداد اتصال‌های واقعی باشد، نه فقط تعداد خانوارهایی که امکان بالقوه دریافت سرویس دارند.

درآمد دلاری اپراتورها چرا مهم شده است؟

میر اسماعیلی در سخنان خود مدعی شده درآمد دلاری صنعت ارتباطات که زمانی حدود ۱۱ میلیارد دلار بوده، سال گذشته به حدود ۱.۶ میلیارد دلار رسیده و ممکن است امسال حتی به زیر یک میلیارد دلار کاهش پیدا کند.

این ارقام تصویر بسیار شدیدی از کاهش توان سرمایه‌گذاری صنعت ارائه می‌کنند، اما برای ارزیابی دقیق آنها باید روش محاسبه، سال مبنا و نرخ ارز مورد استفاده نیز منتشر شود. کاهش ارزش ریال می‌تواند درآمد یک شرکت را در محاسبات دلاری به‌شدت پایین بیاورد، حتی اگر درآمد ریالی آن رشد کرده باشد.

با این حال اصل مشکل افزایش هزینه‌های ارزی قابل انکار نیست. تجهیزات مخابراتی، قطعات شبکه و بخشی از فناوری مورد استفاده اپراتورها مستقیماً یا غیرمستقیم به ارز وابسته‌اند.

حتی هنگام افزایش ۱۸ درصدی تعرفه در اسفند گذشته نیز اپراتورها اعلام کردند آثار این اصلاح قیمت باید با توجه به هزینه توسعه شبکه و زیرساخت نسل پنجم سنجیده شود.

هوش مصنوعی بدون شبکه پرظرفیت معنی ندارد

بخش دیگری از استدلال مطرح‌شده به آینده اقتصاد دیجیتال مربوط است.

کاربرد گسترده هوش مصنوعی، خدمات ابری، ویدئوی باکیفیت، اینترنت اشیا و سرویس‌های سازمانی جدید به شبکه‌ای با ظرفیت بسیار بیشتر و تأخیر پایین‌تر نیاز دارند.

این فشار در حالی افزایش می‌یابد که بازار ایران وابستگی بسیار بالایی به اینترنت موبایل دارد. تازه‌ترین گزارش‌ها نشان می‌دهد تعداد مشترکان موبایل از ۱۶۴ میلیون عبور کرده، در حالی که ضریب نفوذ اینترنت ثابت کاهش یافته است.

ادامه چنین الگویی می‌تواند شبکه موبایل را زیر بار بیشتری قرار دهد. به همین دلیل توسعه همزمان 5G و فیبر ضروری است؛ فیبر فقط برای اینترنت ثابت نیست و بخش مهمی از زیرساخت انتقال سایت‌های موبایل نسل جدید را نیز تشکیل می‌دهد.

آیا افزایش تعرفه واقعاً کیفیت اینترنت را بهتر می‌کند؟

پاسخ کوتاه این است: الزاماً نه.

افزایش تعرفه فقط زمانی می‌تواند به بهبود کیفیت منجر شود که درآمد اضافه واقعاً به توسعه ظرفیت شبکه اختصاص یابد و رگولاتور بتواند اجرای تعهدات را کنترل کند.

به همین دلیل پیشنهاد «تعرفه در برابر سرمایه‌گذاری» اهمیت پیدا می‌کند.

برای مثال می‌توان اهداف سه‌ساله‌ای مانند افزایش تعداد مشترکان واقعی فیبر، توسعه پوشش 5G، کاهش میزان قطعی، افزایش متوسط سرعت دانلود و کاهش شکایت کاربران تعریف کرد و سپس بخشی از مجوز افزایش تعرفه را به تحقق همین شاخص‌ها گره زد.

در چنین مدلی اپراتور نیز می‌داند که مسیر درآمد آینده قابل پیش‌بینی است و کاربر نیز می‌تواند نتیجه پرداخت بیشتر را اندازه‌گیری کند.

گزارش کیفیت؛ حلقه مفقوده افزایش قیمت اینترنت

شفافیت باید ضلع سوم این مدل باشد.

اپراتورها اکنون اطلاعاتی درباره وضعیت شبکه منتشر می‌کنند و رگولاتوری نیز گزارش‌های دوره‌ای دارد، اما اگر قرار است تعرفه بر اساس یک برنامه سه‌ساله اصلاح شود، گزارش‌های عمومی باید جزئی‌تر و قابل مقایسه شوند.

سرعت متوسط هر استان، میزان قطعی، درصد پوشش واقعی 5G، کیفیت ساعات پرترافیک، تعداد اتصال‌های فیبر و سرمایه‌گذاری واقعی انجام‌شده می‌تواند بخشی از این شاخص‌ها باشد.

حتی در موضوع مصرف بسته‌ها نیز رگولاتوری اخیراً اپراتورها را موظف کرده میزان مصرف ترافیک داخلی و بین‌الملل را به شکل شفاف در سامانه‌های مشترکان نمایش دهند؛ اقدامی که نشان می‌دهد امکان ایجاد شفافیت بیشتر در مدل تعرفه‌گذاری وجود دارد.

اینترنت گران‌تر می‌شود؟

صحبت‌های مطرح‌شده در اتاق بازرگانی به معنای تصویب افزایش تازه تعرفه نیست و تاکنون مصوبه جدیدی برای افزایش قیمت بسته‌های اینترنت بر مبنای این پیشنهاد اعلام نشده است.

اما جهت بحث روشن است: بخشی از فعالان صنعت معتقدند ادامه توسعه شبکه با ساختار فعلی درآمد و هزینه دشوار خواهد بود.

در مقابل، تجربه افزایش قیمت‌های قبلی نشان می‌دهد کاربران دیگر صرفاً استدلال افزایش هزینه اپراتورها را کافی نمی‌دانند.

اگر اصلاح تازه‌ای در تعرفه اینترنت انجام شود، مسئله اصلی عدد افزایش قیمت نخواهد بود؛ مسئله این است که اپراتور در مقابل هر تومان درآمد بیشتر، چه مقدار شبکه جدید، سرعت بیشتر و کیفیت قابل اندازه‌گیری تحویل می‌دهد.

پیشنهاد سه‌ساله مطرح‌شده در اتاق ایران دقیقاً روی همین نقطه دست می‌گذارد: نه اینترنت ارزان اما کم‌کیفیت می‌تواند پاسخگوی آینده اقتصاد دیجیتال باشد و نه اینترنت گران‌تر بدون سرمایه‌گذاری، شفافیت و پاسخگویی.