گام رو به جلو در ژنو؛ ارزیابی آژانس از پیشرفت مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا

مذاکرات هسته‌ای ایران و ایالات متحده بار دیگر به کانون توجه دیپلماسی جهانی بازگشته است؛ این بار در ژنو و با میانجی‌گری عمان. اظهارات رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، مبنی بر برداشته شدن «گامی به جلو» در این گفت‌وگوها، در کنار مواضع مقامات ایرانی و ارزیابی رسمی عمان، فضایی از احتیاط توأم با امید را ترسیم می‌کند. هرچند هیچ‌یک از طرف‌ها از توافقی قریب‌الوقوع سخن نمی‌گویند، اما مجموعه نشانه‌ها حاکی از آن است که روندی جدید و جدی‌تر نسبت به گذشته آغاز شده است؛ روندی که همزمان با فرصت‌های محدود زمانی، با پیچیدگی‌های سیاسی و فنی عمیقی مواجه است.

گام به جلو از نگاه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

رافائل گروسی در مصاحبه با شبکه تلویزیونی فرانسوی LCI، با لحنی محتاط اما معنادار، از پیشرفت در مذاکرات ایران و آمریکا سخن گفت. تأکید او بر این‌که «پیشرفت داشتیم، اما هنوز کارهایی برای انجام دادن وجود دارد و زمان زیادی نداریم» نشان‌دهنده درکی واقع‌بینانه از شرایط کنونی است. مدیرکل آژانس، که نهادی فنی اما به‌شدت اثرگذار در معادلات سیاسی پرونده هسته‌ای ایران محسوب می‌شود، برای نخستین بار از آغاز گفت‌وگو درباره موضوعات مشخص و عملیاتی سخن گفت؛ موضوعاتی که به گفته او، ناظر بر آن چیزی است که باید انجام شود، نه صرفاً کلیات و مواضع تکراری.

این ارزیابی، از منظر دیپلماتیک اهمیت ویژه‌ای دارد. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی طی سال‌های گذشته یکی از بازیگران کلیدی در تعیین فضای اعتماد یا بی‌اعتمادی میان ایران و غرب بوده است. تأکید گروسی بر مشاهده تمایل دو طرف برای رسیدن به توافق، اگرچه با تصریح به پیچیدگی بالای چنین توافقی همراه است، اما در مجموع پیامی مثبت به جامعه بین‌المللی مخابره می‌کند؛ پیامی که می‌تواند بر محاسبات سیاسی سایر بازیگران نیز اثرگذار باشد.

ژنو؛ صحنه دومین دور مذاکرات با میانجی‌گری عمان

دومین دور مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا روز سه‌شنبه ۲۸ بهمن‌ماه در شهر ژنو سوئیس برگزار شد؛ شهری که سابقه‌ای طولانی در میزبانی گفت‌وگوهای حساس دیپلماتیک دارد. انتخاب ژنو، در کنار نقش فعال عمان به‌عنوان میانجی، نشان‌دهنده تلاش برای ایجاد فضایی نسبتاً بی‌طرف و آرام برای گفت‌وگوهایی است که سال‌ها تحت تأثیر تنش و بی‌اعتمادی قرار داشته‌اند.

این دور از مذاکرات، برخلاف برخی نشست‌های پیشین که بیشتر جنبه آزمون فضا یا تبادل پیام‌های غیرمستقیم داشت، به‌گفته ناظران و مقامات رسمی، وارد مرحله‌ای جدی‌تر شده است. حضور عمان به‌عنوان میانجی، با توجه به تجربه این کشور در تسهیل گفت‌وگوهای محرمانه و علنی میان ایران و آمریکا، بار دیگر نقش سنتی مسقط را در دیپلماسی منطقه‌ای برجسته کرده است.

روایت ایران؛ از جدی‌تر شدن بحث‌ها تا توافق بر اصول راهنما

سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، پس از پایان این دور از مذاکرات، تصویری نسبتاً دقیق از فضای حاکم بر گفت‌وگوها ارائه داد. به گفته او، در این دور نسبت به دور گذشته بحث‌های کاملاً جدی مطرح شده و فضای سازنده‌تری شکل گرفته است. عراقچی تأکید کرد که ایده‌های مختلفی مطرح و به‌صورت جدی مورد بحث قرار گرفته و در نهایت، طرفین بر یک‌سری اصول راهنما به موافقت کلی دست یافته‌اند.

اهمیت این اظهارات در آن است که برای نخستین بار، به‌طور رسمی از حرکت مذاکرات به سمت تدوین متن یک توافق احتمالی سخن گفته می‌شود. هرچند وزیر امور خارجه ایران با صراحت اعلام کرد که این به معنای دستیابی سریع به توافق نیست، اما تأکید او بر این‌که «حداقل مسیر شروع شده است» نشان‌دهنده عبور از مرحله رکود و ایستایی است که پیش‌تر بر مذاکرات سایه افکنده بود.

عراقچی همچنین به دشواری‌های مرحله تدوین متن اشاره کرد؛ مرحله‌ای که به گفته او، کار را «مشکل‌تر و ریزتر» می‌کند. این نکته، یادآور تجربه‌های پیشین مذاکرات هسته‌ای است که در آن، اختلافات اصلی نه در کلیات، بلکه در جزئیات فنی، حقوقی و زمان‌بندی تعهدات بروز کرده است.

ارزیابی عمان؛ واقع‌بینی سیاسی و فنی در مسیر تفاهم

وزارت امور خارجه عمان نیز در بیانیه‌ای رسمی، تصویری تکمیلی از فضای مذاکرات ارائه داد. در این بیانیه آمده است که در نشست ژنو، ارزیابی جامعی از فضای کلی حاکم بر مذاکرات صورت گرفته و الزامات موفقیت آن از جنبه‌های مختلف سیاسی و فنی، با رویکردی واقع‌بینانه و سازنده، مورد بررسی قرار گرفته است. تأکید بر واقع‌بینی، نشان‌دهنده آگاهی میانجی از محدودیت‌ها و حساسیت‌های موجود در این پرونده است.

به گفته وزارت خارجه عمان، مذاکرات با پیشرفتی ملموس به پایان رسیده و همین امر، زمینه را برای تداوم گفت‌وگوها در آینده‌ای نزدیک فراهم کرده است. این موضع‌گیری، ضمن تأیید ارزیابی‌های گروسی و عراقچی، بر نقش فعال و متوازن عمان در مدیریت روند مذاکرات صحه می‌گذارد؛ نقشی که می‌تواند در مراحل بعدی نیز تعیین‌کننده باشد.

زمان؛ عامل فشار مشترک در مسیر توافق

یکی از نکات مشترک در اظهارات گروسی و مقامات ایرانی، اشاره به محدودیت زمانی است. مدیرکل آژانس صراحتاً گفت که «زمان زیادی نداریم» و عراقچی نیز تلویحاً به ضرورت تسریع در روند گفت‌وگوها اشاره کرد. این عامل زمان، می‌تواند به‌عنوان شمشیری دولبه عمل کند؛ از یک‌سو، فشار برای تصمیم‌گیری را افزایش می‌دهد و می‌تواند مانع از فرسایشی شدن مذاکرات شود، و از سوی دیگر، خطر شتاب‌زدگی و اتخاذ تصمیم‌های ناپخته را در پی دارد.

در شرایطی که تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی به‌سرعت در حال تغییر است، هرگونه تأخیر یا بن‌بست در مذاکرات می‌تواند پیامدهای سیاسی و اقتصادی قابل توجهی برای طرف‌ها داشته باشد. از این منظر، تأکید بر مدیریت زمان، نه‌تنها یک هشدار، بلکه دعوتی به تمرکز و جدیت بیشتر در ادامه مسیر است.

پیچیدگی توافق؛ فراتر از اراده سیاسی

با وجود تأکید بر تمایل دو طرف برای رسیدن به توافق، هم گروسی و هم عراقچی بر پیچیدگی بالای چنین توافقی صحه گذاشتند. پرونده هسته‌ای ایران، صرفاً مجموعه‌ای از تعهدات فنی نیست، بلکه درهم‌تنیدگی عمیقی با مسائل تحریمی، تضمین‌های حقوقی، راستی‌آزمایی و ترتیبات اجرایی دارد. هر یک از این ابعاد، می‌تواند به‌تنهایی به گره‌ای جدی در مسیر توافق تبدیل شود.

تجربه توافق‌های پیشین نشان داده است که حتی پس از دستیابی به متن نهایی، چالش‌های اجرای آن می‌تواند اعتماد طرف‌ها را به آزمون بگذارد. از این رو، تأکید بر اصول راهنما در این مرحله، می‌تواند تلاشی برای جلوگیری از بروز اختلافات اساسی در مراحل بعدی باشد.

جمع‌بندی

مجموع اظهارات و بیانیه‌های منتشرشده پس از دومین دور مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در ژنو، تصویری از حرکتی آهسته اما رو به جلو را ترسیم می‌کند. از نگاه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، پیشرفتی حاصل شده و گفت‌وگوها وارد مرحله‌ای ملموس‌تر شده است. از منظر ایران، فضای مذاکرات جدی‌تر و سازنده‌تر شده و اصولی راهنما برای ادامه مسیر شکل گرفته است. و از دید عمان، به‌عنوان میانجی، پیشرفت ملموس، زمینه تداوم گفت‌وگوها را فراهم کرده است.

با این حال، واقعیت آن است که مسیر پیش رو همچنان دشوار و پیچیده است. محدودیت زمانی، حساسیت‌های سیاسی و فنی، و تجربه‌های تلخ گذشته، همگی عواملی هستند که می‌توانند بر سرنوشت این روند اثر بگذارند. با وجود این، نفس بازگشت طرف‌ها به گفت‌وگویی جدی و مبتنی بر جزئیات، خود نشانه‌ای است از آن‌که دیپلماسی، هرچند شکننده، هنوز به‌عنوان گزینه‌ای معتبر روی میز باقی مانده است.