از «نه» تاریخی به ترامپ تا فتح جام جهانی؛ چرا ایرانی‌ها برای اسپانیا خوشحال شدند؟

دولت پدرو سانچز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را اقدامی خارج از چارچوب اقدام جمعی و ناسازگار با منشور سازمان ملل دانست. نخست‌وزیر اسپانیا در سخنرانی رسمی خود تأکید کرد مادرید با شکستن حقوق بین‌الملل، حل اختلاف‌ها از طریق بمباران و تکرار اشتباه‌های جنگ عراق مخالف است.

اسپانیا همچنین تمام طرح‌های پروازی مرتبط با عملیات نظامی علیه ایران را رد کرد؛ ازجمله پروازهای سوخت‌رسانی که قرار بود از پایگاه‌های مشترک روتا و مورون استفاده کنند. سانچز بعداً در پارلمان گفت کشورش نمی‌خواهد در جنگی که آن را «غیرقانونی» می‌داند مشارکت کند.

بنابراین عبارت دقیق‌تر این نیست که اسپانیا «در کنار ایران وارد منازعه شد»، بلکه باید گفت مادرید از همکاری عملیاتی با جنگ آمریکا و اسرائیل خودداری کرد و تصمیم خود را بر حاکمیت ملی و حقوق بین‌الملل استوار دانست.

اسپانیا تمام اقدامات ایران را تأیید نکرد

موضع دولت اسپانیا نباید به‌عنوان حمایت کامل از سیاست‌های تهران معرفی شود. سانچز در همان سخنرانی که حملات اولیه آمریکا و اسرائیل را محکوم کرد، حملات متقابل ایران به کشورهای منطقه و یک پایگاه بریتانیایی در قبرس را نیز غیرقانونی و غیرقابل‌قبول خواند.

وزیر خارجه اسپانیا نیز بعداً تأکید کرد مادرید همچنان از برخی تحریم‌ها علیه ایران حمایت می‌کند و از تهران خواست حملات خود به کشورهای منطقه را متوقف کند. در نتیجه، سیاست اسپانیا بیش از آنکه «طرفداری از ایران» باشد، مخالفت با جنگ یک‌جانبه و دعوت همه طرف‌ها به کاهش تنش بود.

این تفاوت برای تنظیم یک گزارش دقیق اهمیت دارد. استقلال نسبی مادرید از واشنگتن به معنای همسویی کامل سیاسی یا امنیتی با تهران نیست؛ دو کشور در موضوع‌هایی مانند حقوق بشر، تحریم‌ها و سیاست منطقه‌ای همچنان اختلاف‌های جدی دارند.

واکنش تند ترامپ به تصمیم مادرید

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، پس از مخالفت اسپانیا با استفاده از پایگاه‌های مشترک، این کشور را تهدید به قطع کامل روابط تجاری کرد. او گفت دولتش می‌تواند تمام مبادلات با اسپانیا را متوقف کند و از مقام‌های اقتصادی آمریکا خواست راه‌های اعمال فشار بر مادرید را بررسی کنند.

دولت اسپانیا در برابر این تهدید عقب‌نشینی نکرد. معاون نخست‌وزیر اعلام کرد اسپانیا «تابع و مطیع» کشور دیگری نخواهد بود و سانچز نیز گفت مادرید برای جلوگیری از اقدامات تلافی‌جویانه، در عملیاتی که آن را مغایر ارزش‌ها و منافع خود می‌داند مشارکت نمی‌کند.

این رویارویی تنها اختلافی لفظی نبود؛ آمریکا شماری از هواپیماها و تانکرهای سوخت‌رسان خود را از پایگاه‌های جنوب اسپانیا خارج کرد. بااین‌حال، تهدیدهای تجاری اولیه فوراً به قطع کامل مبادلات میان دو کشور منجر نشد.

بازتاب مثبت موضع اسپانیا در ایران

موضع مادرید در سطح رسمی ایران بازتاب مثبتی داشت. سفارت ایران در اسپانیا اعلام کرد این کشور را متعهد به حقوق بین‌الملل می‌داند و حتی از آمادگی تهران برای بررسی درخواست‌های مادرید درباره عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز سخن گفت. وزیر خارجه اسپانیا در واکنش، بار دیگر تأکید کرد خواسته اصلی مادرید کاهش تنش و بازگشت به دیپلماسی است.

در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز گروهی از شهروندان و دانشجویان مقابل سفارت اسپانیا در تهران تجمع کردند. تصاویر منتشرشده، پرچم‌های ایران، فلسطین و پلاکاردهایی به زبان اسپانیایی را نشان می‌داد و شرکت‌کنندگان از مخالفت مادرید با جنگ تشکر می‌کردند. بااین‌حال، آمار مستقلی از شمار شرکت‌کنندگان یا میزان نمایندگی این تجمع از کل جامعه ایران منتشر نشده است.

بنابراین می‌توان از شکل‌گیری یک نماد اجتماعی و سیاسی سخن گفت، اما عبارت‌هایی مانند «تمام مردم ایران طرفدار اسپانیا شدند» یا «همدلی ملی فراگیر شکل گرفت» بدون نظرسنجی یا داده جامع، قابل اثبات نیستند.

ورود فوتبال به یک رابطه سیاسی

اسپانیا در نیمه‌نهایی جام جهانی ۲۰۲۶ فرانسه را دو بر صفر شکست داد و سپس در فینال با گل دقیقه ۱۰۶ فران تورس، آرژانتین را یک بر صفر مغلوب کرد. شاگردان لوئیس دلافوئنته با این پیروزی دومین قهرمانی تاریخ فوتبال اسپانیا را به دست آوردند.

در ایران، این موفقیت با پیام‌های رسمی متعددی همراه شد. سفارت ایران در مادرید قهرمانی اسپانیا را «کاملاً شایسته» خواند و آن را نتیجه استعداد، تلاش، فداکاری و روحیه گروهی بازیکنان دانست.

مسعود پزشکیان نیز قهرمانی را به مردم و دولت اسپانیا تبریک گفت و نوشت شادی «ملت و دولت دوست اسپانیا» شادی ایران است. محمدباقر قالیباف نیز در پیام خود، مواضع دولت اسپانیا در جنگ و حمایت آن کشور از فلسطین را مستقیماً به تبریک فوتبالی پیوند زد.

این پیام‌ها نشان می‌دهند که دست‌کم در سطح رسمی، قهرمانی اسپانیا تنها یک رویداد ورزشی تلقی نشد؛ بلکه به فرصتی برای قدردانی از موضع سیاسی مادرید تبدیل شد.

آیا کاربران ایرانی واقعاً به‌طور گسترده از اسپانیا حمایت کردند؟

انتشار پرچم اسپانیا در کنار پرچم ایران، پیام‌های تبریک فارسی و بازنشر مواضع دولت سانچز در شبکه‌های اجتماعی قابل مشاهده بود. بااین‌حال، برای سنجش میزان واقعی این حمایت به داده‌هایی مانند شمار پست‌ها، تحلیل هشتگ‌ها، نظرسنجی معتبر یا مقایسه با میزان حمایت از سایر تیم‌ها نیاز است.

شبکه‌های اجتماعی الزاماً بازتاب کامل جامعه نیستند. مطالب پربازدید ممکن است حاصل فعالیت گروه‌های سیاسی، رسانه‌ها، هواداران فوتبال یا حساب‌های هماهنگ باشند. بنابراین عبارت مناسب‌تر این است که بخشی از کاربران ایرانی قهرمانی اسپانیا را با تحولات سیاسی ماه‌های قبل پیوند زدند.

علاوه بر سیاست، دلایل ورزشی مستقلی نیز برای حمایت از لاروخا وجود داشت: سبک بازی مالکانه، حضور ستاره‌هایی مانند لامین یامال، پدری و دنی اولمو و سابقه محبوبیت باشگاه‌های بارسلونا و رئال مادرید در ایران. نمی‌توان تمام حمایت ایرانی‌ها را صرفاً نتیجه مواضع دولت سانچز دانست.

فوتبال؛ زبان کم‌هزینه دیپلماسی عمومی

موضع ضدجنگ اسپانیا زمینه‌ای ایجاد کرد که بخشی از جامعه و مقام‌های ایران، این کشور را متفاوت از سایر متحدان آمریکا ببینند. قهرمانی لاروخا نیز امکان داد این برداشت سیاسی با یک احساس مثبت و عمومی‌تر ورزشی ترکیب شود.

اما این نزدیکی را نباید یک اتحاد سیاسی پایدار تلقی کرد. اسپانیا همچنان عضو اتحادیه اروپا و ناتو است، از برخی تحریم‌های ایران حمایت می‌کند و اقدامات نظامی تهران در منطقه را نیز محکوم کرده است. آنچه تغییر کرد، بیشتر تصویر اسپانیا در یک مقطع خاص بود: کشوری غربی که حاضر نشد پایگاه‌هایش را برای جنگی که غیرقانونی می‌دانست در اختیار آمریکا بگذارد.

جمع‌بندی

تصمیم اسپانیا برای عدم مشارکت در حملات علیه ایران، مخالفت پدرو سانچز با یک‌جانبه‌گرایی و ایستادگی دولت او در برابر تهدیدهای ترامپ، در ایران مورد توجه قرار گرفت. تجمع مقابل سفارت اسپانیا و پیام‌های رسمی تهران شواهد قابل‌مشاهده‌ای از این بازتاب مثبت هستند.

قهرمانی اسپانیا در جام جهانی، این زمینه سیاسی را وارد فضای فوتبال کرد. بخشی از کاربران و مقام‌های ایرانی موفقیت لاروخا را جشن گرفتند و آن را به موضع مستقل مادرید مرتبط دانستند؛ اما شواهد کافی برای تعمیم این احساس به تمام جامعه ایران وجود ندارد.