تهرانی‌ها روزی فقط ۱۳ دقیقه ورزش می‌کنند؛ سرانه ورزشی پایتخت زیر یک مترمربع ماند

حسین اوجاقی، مدیرعامل سازمان ورزش شهرداری تهران، دوشنبه ۱۹ مرداد در نشست خبری این سازمان، ترویج ورزش همگانی را مهم‌ترین مأموریت مجموعه تحت مدیریت خود دانست و تأکید کرد ورزش برای مدیریت شهری فقط موضوع قهرمانی نیست، بلکه ابزاری برای افزایش نشاط اجتماعی، سلامت روان و حتی شناسایی استعدادهای آینده ورزش حرفه‌ای محسوب می‌شود.

اما مهم‌ترین بخش سخنان او به اعداد مربوط به وضعیت ورزش شهروندان تهرانی بازمی‌گردد؛ اعدادی که نشان می‌دهد پایتخت همچنان با کمبود جدی زیرساخت و مشارکت مستمر ورزشی روبه‌روست.

سرانه ورزشی تهران؛ ۵۷ سانتی‌متر یا ۰.۵۷ مترمربع؟

اوجاقی در نشست خبری اعلام کرد «سرانه ورزشی شهر تهران ۵۷ سانتی‌متر است» و با احتساب اماکن ورزشی روباز این عدد به «۹۸ سانتی‌متر» می‌رسد. همین اعداد عیناً در گزارش نشست ثبت شده‌اند.

با این حال، در بیان فنی سرانه فضای ورزشی باید از واحد سطح استفاده شود، نه طول. بنابراین تعبیر منطقی این آمار، حدود ۰.۵۷ مترمربع فضای ورزشی به ازای هر نفر و حدود ۰.۹۸ مترمربع با احتساب فضاهای روباز است؛ همان شیوه‌ای که معمولاً در آمارهای سرانه شهری به کار می‌رود.

اوجاقی خود نیز تأکید کرده این مقدار همچنان پایین است و با سطح مطلوب فاصله دارد. کمبود سرانه ورزشی تهران موضوع تازه‌ای نیست؛ شهردار تهران نیز در سال‌های گذشته به فاصله زیرساخت‌های ورزشی پایتخت با استانداردهای مورد انتظار اشاره کرده بود.

مسئله فقط تعداد سالن یا زمین ورزشی نیست. پراکندگی جغرافیایی مجموعه‌ها، دسترسی محلات کم‌برخوردار، کیفیت تأسیسات و قیمت استفاده از آنها هم تعیین می‌کند یک شهروند عملاً تا چه اندازه امکان ورزش‌کردن دارد.

عدد نگران‌کننده‌تر؛ فقط ۱۳ دقیقه ورزش در روز

اوجاقی آمار دیگری را نیز مطرح کرد که شاید از کمبود فضای ورزشی هم مهم‌تر باشد: به گفته او، «سرانه زمان ورزشی در تهران ۱۳ دقیقه» است و این رقم در دنیا ۵۰ دقیقه عنوان شده است.

اما در تفسیر این عدد باید یک نکته مهم را در نظر گرفت. عدد ۵۰ دقیقه در روز، استاندارد رسمی سازمان جهانی بهداشت برای همه بزرگسالان نیست.

سازمان جهانی بهداشت برای افراد بزرگسال حداقل ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته یا ۷۵ تا ۱۵۰ دقیقه فعالیت شدید را توصیه می‌کند. برای کودکان و نوجوانان نیز به‌طور متوسط حدود ۶۰ دقیقه فعالیت متوسط تا شدید در روز توصیه شده است.

بنابراین رقم «۵۰ دقیقه دنیا» را بهتر است به‌عنوان شاخص مقایسه‌ای مطرح‌شده از سوی مدیرعامل سازمان ورزش شهرداری تهران تلقی کرد، نه استاندارد رسمی WHO.

با این حال، اگر آمار ۱۳ دقیقه‌ای تهران را مبنا قرار دهیم، پیام اصلی تغییر نمی‌کند: فعالیت بدنی روزانه بخش بزرگی از شهروندان پایتخت پایین است.

چرا کم‌تحرکی تهران اهمیت دارد؟

کمبود فعالیت بدنی فقط مسئله تناسب اندام نیست. سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده حدود ۳۱ درصد بزرگسالان جهان در سال ۲۰۲۲ به حداقل توصیه‌شده فعالیت بدنی نرسیده‌اند؛ یعنی حدود ۱.۸ میلیارد نفر در سطح جهان کم‌تحرک محسوب می‌شوند.

در شهری مانند تهران، عواملی از جمله زمان طولانی رفت‌وآمد، ترافیک، سبک زندگی آپارتمانی، محدودیت دسترسی برخی محلات به امکانات ورزشی و هزینه استفاده از مجموعه‌ها می‌تواند بر میزان تحرک شهروندان اثر بگذارد.

از همین رو، سیاست توسعه ورزش همگانی زمانی موفق خواهد بود که ورزش از یک برنامه مقطعی یا مسابقه سالانه به بخشی از زندگی روزانه مردم تبدیل شود.

بیش از یک میلیون نفر در «قهرمان شهر ۴»

شهرداری تهران یکی از راه‌های افزایش مشارکت ورزشی را برگزاری رویداد «قهرمان شهر» می‌داند.

اوجاقی اعلام کرد در چهارمین دوره این مسابقات بیش از یک میلیون نفر حضور داشته‌اند. به گفته او، در این دوره رشته‌های عمومی بیشتری به برنامه اضافه شد تا شهروندان با سن و علایق متفاوت بتوانند در مسابقات شرکت کنند.

آمار مشارکت میلیونی البته در دوره‌های قبلی نیز مطرح شده بود. معاون سازمان ورزش شهرداری تهران در دی ۱۴۰۳ اعلام کرده بود برای «قهرمان شهر ۳» حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار ورزشکار زن و مرد ثبت‌نام کرده‌اند.

بنابراین صرف عبور از مرز یک میلیون شرکت‌کننده اتفاق کاملاً جدیدی نیست. آنچه اهمیت بیشتری دارد این است که چه تعداد از این افراد پس از پایان مسابقات، ورزش منظم را ادامه می‌دهند.

در واقع، موفقیت بلندمدت «قهرمان شهر» را فقط با آمار ثبت‌نام نمی‌توان سنجید؛ استمرار فعالیت شرکت‌کنندگان، شناسایی استعدادها و افزایش مصرف واقعی خدمات ورزشی در محلات معیارهای مهم‌تری هستند.

از «قهرمان شهر» تا تیم ملی

اوجاقی برای نشان‌دادن جنبه استعدادیابی این طرح، به مهدی یوسفی اشاره کرد و گفت این کشتی‌گیر در نخستین دوره «قهرمان شهر» حضور داشته و بعدتر به تیم ملی رسیده و در رقابت‌های جهانی نیز روی تشک رفته است. او همچنین گفت تعدادی از ورزشکاران رویداد «پارا قهرمان شهر» به اردوهای تیم‌های ملی دعوت شده‌اند.

معاون سازمان ورزش شهرداری نیز توضیح داد از هیئت‌های ورزشی تهران خواسته شده برای مسابقات بخش توان‌یابان استعدادیاب معرفی کنند و در نتیجه این فرایند، چند ورزشکار به اردوی تیم‌های ملی راه یافته‌اند.

اگر چنین مسیری ساختاری و مستمر شود، مسابقات محله‌ای می‌توانند علاوه بر ورزش همگانی، به یکی از ورودی‌های ورزش قهرمانی نیز تبدیل شوند.

سه ورزشگاه جدید تهران چه شد؟

بخش دیگری از نشست به پروژه ساخت سه ورزشگاه جدید در تهران اختصاص داشت.

اوجاقی گفت پیش از جنگ اخیر جلسه‌ای برگزار شده بود تا گروه مطالعاتی آخرین طرح خود را ارائه کند و یکی از اصلی‌ترین ورزشگاه‌ها نیز در جنوب شرق تهران جانمایی شده است. به گفته او، با وجود وقفه ایجادشده، انتظار می‌رود در همین دوره مدیریت شهری حداقل مراحل اولیه پروژه و کلنگ‌زنی با اعتبارات شورای شهر انجام شود.

جزئیات پروژه بزرگ‌تر پیش‌تر نیز منتشر شده بود. اوجاقی در تیرماه از پایان مطالعات یک ورزشگاه بزرگ‌مقیاس با ظرفیت احتمالی ۴۰ تا ۶۰ هزار نفر خبر داده بود؛ مجموعه‌ای که قرار است علاوه بر استفاده شهروندی، با استانداردهای مورد نیاز برای مسابقات بین‌المللی فوتبال طراحی شود.

پیش‌تر محدوده افسریه نیز به‌عنوان یکی از نقاط مورد نظر برای ساخت ورزشگاه جدید مطرح شده بود.

با این همه، فاصله بزرگی میان «مطالعات»، «جانمایی»، «کلنگ‌زنی» و افتتاح یک ورزشگاه بزرگ وجود دارد. تا این مرحله هنوز زمان دقیق بهره‌برداری از این سه پروژه و جزئیات کامل منابع مالی آنها اعلام نشده است.

مشکل قدیمی تهران؛ فرسودگی مجموعه‌های ورزشی

مدیرعامل سازمان ورزش شهرداری تهران در نشست تازه نیز پذیرفت که بخشی از زیرساخت‌های ورزشی شهر به سمت فرسودگی رفته‌اند و هم‌زمان با ساخت مجموعه‌های تازه، عملیات بازسازی اماکن قدیمی ادامه دارد.

این موضوع سابقه طولانی دارد. اوجاقی در آذر ۱۴۰۳ گفته بود طی سه سال حدود ۶۹ تا ۷۰ مجموعه ورزشی شهرداری که به دلیل فرسودگی یا مشکلات تأسیساتی از چرخه خارج شده بودند، نوسازی و دوباره بازگشایی شده‌اند. او در همان مقطع از وجود حدود ۸۰۰ مکان ورزشی در مقیاس‌های مختلف در مناطق ۲۲گانه تهران سخن گفته بود.

در جنگ اخیر نیز برخی تأسیسات ورزشی شهر آسیب دیدند. گزارشی در خرداد ۱۴۰۵ از آسیب‌دیدگی ۳۵ مجموعه و اصابت مستقیم به سه مجموعه ورزشی خبر داده بود؛ عاملی که خود هزینه بازسازی زیرساخت‌های شهری را افزایش داده است.

۱۹ قرارگاه نشاط و تندرستی برای تهران

اوجاقی همچنین از ایجاد ۱۹ قرارگاه نشاط و تندرستی خبر داد و گفت شهرداری در دوره اخیر نگاه پررنگ‌تری به نقش ورزش در سلامت روان و تاب‌آوری اجتماعی داشته است.

این نگاه در واقع ورزش را از حوزه صرفاً جسمانی خارج می‌کند. هدف مدیریت شهری این است که مجموعه‌های ورزشی و رویدادهای محله‌ای به فضایی برای ارتباط اجتماعی، فعالیت خانوادگی و کاهش فشارهای روانی زندگی شهری تبدیل شوند.

اوجاقی همچنین گفت تعرفه مجموعه‌های شهرداری به دلیل شیوه تصویب در شورای شهر نسبت به نرخ‌های دولتی پایین‌تر است و هدف این سیاست، ارزان‌تر نگه‌داشتن دسترسی عمومی به ورزش است.

تهران ۶۰ زورخانه دارد

طبق آماری که در نشست مطرح شد، در پایتخت ۶۰ زورخانه وجود دارد که مالکیت آنها میان شهرداری تهران، اداره کل ورزش و جوانان استان و بخش خصوصی تقسیم شده است. اوجاقی گفت شهرداری در دوره اخیر برنامه‌هایی برای تقدیر از زورخانه‌داران و مرشدان نیز اجرا کرده است.

این بخش از سیاست ورزشی تهران بیشتر به حفظ ورزش‌های سنتی مربوط می‌شود و در کنار توسعه رشته‌های عمومی و مدرن دنبال می‌شود.

مسئله اصلی تهران فقط ساخت ورزشگاه نیست

آمارهای اعلام‌شده تصویر دوگانه‌ای از ورزش تهران ارائه می‌کنند. از یک سو، میلیون‌ها ثبت‌نام در مسابقات محله‌ای، صدها فضای ورزشی، بازسازی مجموعه‌ها و طرح ساخت ورزشگاه‌های جدید وجود دارد. از سوی دیگر، مدیریت ورزشی شهر همچنان از سرانه فضای کمتر از یک مترمربع و تنها ۱۳ دقیقه فعالیت ورزشی روزانه سخن می‌گوید.

همین تضاد نشان می‌دهد افزایش تعداد ساختمان‌ها به تنهایی مشکل کم‌تحرکی را حل نمی‌کند.

تهران نیازمند فضایی است که ورزش در آن در دسترس، نزدیک، ارزان و مستمر باشد؛ از مسیرهای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری گرفته تا زمین‌های محله‌ای، مجموعه‌های خانوادگی و برنامه‌های منظم ورزشی.

سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید می‌کند حتی مقدار کمی فعالیت بدنی بهتر از بی‌تحرکی کامل است و افزایش تحرک روزانه باید به بخشی از سبک زندگی تبدیل شود.

در نتیجه، شاید مهم‌ترین عدد نشست حسین اوجاقی نه یک میلیون شرکت‌کننده «قهرمان شهر» و نه ظرفیت ۶۰ هزارنفری ورزشگاه آینده تهران، بلکه همان ۱۳ دقیقه باشد؛ عددی که نشان می‌دهد فاصله میان «برگزاری رویداد ورزشی» و «ورزش‌کردن روزانه شهروندان» هنوز قابل توجه است.

اگر برنامه‌های شهرداری بتواند این ۱۳ دقیقه را به‌طور پایدار افزایش دهد، اثر آن بر سلامت و نشاط شهر احتمالاً بسیار مهم‌تر از هر رکورد ثبت‌نام یا کلنگ‌زنی یک مجموعه جدید خواهد بود.