پیام مهم پزشکیان از شانگهای به آمریکا؛ «به تفاهمنامه برگردید، ایران هم برمیگردد» | ۳ پیشنهاد اقتصادی تهران برای بلوک شرق
مسعود پزشکیان در سخنرانی خود در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در بیشکک، همزمان دو پیام امنیتی و اقتصادی را روی میز کشورهای عضو گذاشت؛ رئیسجمهور ایران از یک سو اعلام کرد در صورت بازگشت آمریکا به تعهدات «یادداشت تفاهم اسلامآباد»، تهران نیز بلافاصله اقدام متقابل خواهد کرد و از سوی دیگر پیشنهاد تأسیس بانک سازمان همکاری شانگهای، تشکیل اتحادیه بیمه صادراتی و سرمایهگذاری و ایجاد کنسرسیوم انرژی این سازمان را مطرح کرد. سخنرانی پزشکیان در شرایطی انجام شد که تنش نظامی ایران و آمریکا همچنان ادامه دارد و اجرای توافق موقت خردادماه با اختلال جدی روبهرو شده است.
۱۰:۴۱ - ۱۰ شهريور ۱۴۰۵
وانانیوز|
مسعود پزشکیان روز سهشنبه ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ در بیستوششمین اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در بیشکک سخنرانی کرد؛ نشستی که از مدتها قبل برای اول سپتامبر ۲۰۲۶ در پایتخت قرقیزستان برنامهریزی شده بود. ایران یکی از ۱۰ عضو اصلی این سازمان است؛ بلوکی که بیش از ۳.۴ میلیارد نفر جمعیت دارد و حدود یکچهارم اقتصاد جهان را در بر میگیرد.
همین وزن سیاسی و اقتصادی باعث شد پزشکیان سخنرانی خود را از یک موضع صرفاً امنیتی فراتر ببرد و تلاش کند رابطه میان «امنیت»، «اقتصاد» و «کاهش وابستگی به ساختارهای مالی غرب» را به محور اصلی پیشنهادهای ایران تبدیل کند.
پیام مستقیم پزشکیان به آمریکا از تریبون شانگهای
سیاسیترین بخش سخنان رئیسجمهور به روابط تهران و واشنگتن مربوط بود.
پزشکیان با اشاره به درگیریهای نظامی دو سال اخیر اعلام کرد اگر آمریکا به تعهدات خود در یادداشت تفاهم میان دو کشور بازگردد، ایران نیز «بلافاصله عمل متقابل» خواهد کرد. این موضع در شرایطی مطرح شده که تلاشهای قطر، پاکستان و دیگر میانجیها برای احیای مسیر کاهش تنش همچنان ادامه دارد. گزارشهای بینالمللی در روزهای اخیر نیز از تلاش منطقهای برای احیای توافق موقت ماه ژوئن خبر دادهاند.
منظور پزشکیان از توافق، سندی است که با عنوان «یادداشت تفاهم اسلامآباد میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا» شناخته میشود.
براساس متنی که دولت آمریکا در ماه ژوئن برای کنگره ارسال کرد و رویترز آن را مشاهده کرد، این تفاهمنامه شامل توقف عملیات نظامی، برنامه کاهش محاصره بنادر ایران، ترتیباتی درباره عبور کشتیهای تجاری از تنگه هرمز و آغاز مذاکرات برای رسیدن به یک توافق نهایی بود. پاکستان نیز به عنوان شاهد و میانجی در سند حضور داشت.
با این حال تحولات بعدی نشان داد این توافق نتوانست به یک صلح پایدار تبدیل شود. در پایان آگوست ۲۰۲۶ بار دیگر حملات مستقیم میان نیروهای آمریکایی و ایران گزارش شد و تنش در اطراف تنگه هرمز نیز همچنان ادامه دارد.
از این منظر، سخنان پزشکیان را میتوان یک پیشنهاد سیاسی مشروط برای بازگشت به مسیر توافق دانست؛ نه اعلام آغاز دور تازه مذاکرات.
پزشکیان از دو جنگ علیه ایران چه گفت؟
رئیسجمهور در بخش دیگری از سخنرانی خود به حملات سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ پرداخت و آنها را نمونهای از بیاعتنایی به اصل منع توسل به زور دانست.
در این بخش باید میان دو مقطع تاریخی تفاوت گذاشت. جنگ ژوئن ۲۰۲۵ با حملات گسترده اسرائیل در ۱۳ ژوئن آغاز شد و آمریکا در ۲۲ ژوئن با حمله به تأسیسات هستهای فردو، نطنز و اصفهان مستقیماً وارد عملیات نظامی شد.
اما حملات ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ از ابتدا به شکل عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل انجام شد؛ حملاتی که به کشته شدن آیتالله علی خامنهای، رهبر وقت جمهوری اسلامی ایران، و تعدادی از فرماندهان و مقامهای ارشد انجامید. این رخداد علاوه بر رسانههای ایرانی توسط رویترز نیز گزارش و بعداً تأیید شد.
پزشکیان در شانگهای این تحولات را شاهدی برای استدلال اصلی خود قرار داد: اینکه اتکا به قدرت نظامی و فشار نمیتواند امنیت پایدار ایجاد کند.
یک نکته درباره آمار مدرسه میناب
رئیسجمهور در سخنرانی خود همچنین به حمله به مدرسهای در میناب اشاره کرد و رقم ۱۶۸ کشته را مطرح کرد. این رقم در روزهای ابتدایی پس از حمله توسط رئیس جمعیت هلال احمر ایران نیز اعلام شده بود.
با این حال آمار رسمی بعداً اصلاح شد.
دادستان میناب در ۹ آوریل ۲۰۲۶ اعلام کرد پس از بررسی اسناد، تعداد نهایی جانباختگان حمله به مدرسه شجره طیبه ۱۵۶ نفر بوده و رقم اولیه ۱۶۸ نفر اصلاح شده است. بنابراین رقم ۱۶۸ نفر، عددی است که پزشکیان در سخنرانی خود به کار برده، اما آخرین آمار رسمی محلی منتشرشده ۱۵۶ نفر است.
پیشنهاد بزرگ ایران؛ «بانک سازمان همکاری شانگهای»
بخش اقتصادی سخنان پزشکیان شاید در بلندمدت حتی از پیام سیاسی او مهمتر باشد.
رئیسجمهور سه پیشنهاد مشخص اقتصادی ارائه کرد که نخستین و مهمترین آنها تأسیس بانک سازمان همکاری شانگهای بود. هدف مورد نظر ایران، افزایش استفاده از پولهای ملی در معاملات کشورهای عضو، ایجاد سازوکارهای مشترک تسویه و تأمین مالی و کاهش آسیبپذیری تجارت اعضا در برابر اختلالات خارجی عنوان شده است.
پشت این پیشنهاد یک محاسبه روشن وجود دارد.
اعضای شانگهای شامل چین، هند، روسیه، ایران، پاکستان، بلاروس و کشورهای مهم آسیای مرکزی هستند. طبق اطلاعات رسمی سازمان، کشورهای عضو در مجموع حدود ۲۵ درصد تولید ناخالص داخلی جهان و بیش از ۱۵ درصد تجارت بینالمللی را در اختیار دارند.
اگر سازوکاری مالی درون این بلوک شکل بگیرد که بخشی از مبادلات را خارج از سیستمهای سنتی دلاری تسویه کند، برای کشورهایی مانند ایران و روسیه که با محدودیتهای گسترده مالی و تحریمی روبهرو هستند اهمیت ویژهای خواهد داشت.
اما باید تأکید کرد که بانک شانگهای در حال حاضر تأسیس نشده است؛ آنچه پزشکیان مطرح کرده یک پیشنهاد ایران است و عملی شدن آن نیازمند توافق سایر اعضا، طراحی حقوقی، سرمایه اولیه و تعیین نظام تسویه خواهد بود.
پیشنهاد دوم؛ بیمه تجارت در برابر تحریم و ریسک
دومین پیشنهاد ایران ایجاد اتحادیه بیمه صادراتی و سرمایهگذاری سازمان همکاری شانگهای است.
این طرح در ظاهر کمتر از بانک مشترک خبرساز است، اما از نظر عملیاتی میتواند اهمیت زیادی داشته باشد. تجارت بین کشورهایی که با تحریم، ریسک سیاسی، جنگ یا محدودیتهای بانکی مواجهاند، تنها به امکان انتقال پول وابسته نیست؛ شرکتها همچنین باید بتوانند کالا، سرمایه و قراردادهای خود را در برابر خطرات بیمه کنند.
ایران امیدوار است ایجاد یک شبکه بیمهای درون شانگهای بتواند بخشی از این ریسکها را پوشش دهد و تجارت میان کشورهای عضو را آسانتر کند. این پیشنهاد نیز در متن رسمی سخنرانی رئیسجمهور تأیید شده است.
سومین پیشنهاد؛ کنسرسیوم انرژی شانگهای
پیشنهاد سوم مستقیماً به یکی از بزرگترین مزیتهای اعضای شانگهای مربوط میشود: انرژی.
ایران و روسیه از دارندگان بزرگ منابع نفت و گاز جهان هستند؛ چین و هند نیز در سوی دیگر از بزرگترین مصرفکنندگان انرژی قرار دارند. کشورهای آسیای مرکزی نیز هم منابع انرژی و هم موقعیت ترانزیتی مهمی دارند.
پزشکیان پیشنهاد کرده «کنسرسیوم انرژی سازمان همکاری شانگهای» برای ایجاد الگویی باثبات در تولید، عرضه، انتقال و مصرف انرژی شکل بگیرد.
اهمیت این پیشنهاد در شرایط فعلی دوچندان است. جنگ ایران و آمریکا و اختلال در تردد نفتکشها از تنگه هرمز طی ماههای گذشته بازار جهانی انرژی را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است. قیمت نفت نیز در اول سپتامبر پس از تشدید دوباره تنشها افزایش یافت و رویترز گزارش داد عبور کشتیهای کالایی از هرمز همچنان بسیار کمتر از سطح پیش از جنگ است.
بنابراین بحث «امنیت انرژی» برای شانگهای دیگر یک موضوع نظری نیست.
از امنیت نظامی تا امنیت اقتصادی؛ تغییر لحن تهران
پزشکیان در سخنرانی خود جملهای کلیدی داشت: امنیت و توسعه دو مفهوم جدا از یکدیگر نیستند.
همین جمله شاید خلاصه اصلی سیاست پیشنهادی ایران در شانگهای باشد.
تهران میخواهد سازمانی که در ابتدا بیشتر با همکاریهای مرزی، مقابله با تروریسم و مسائل امنیتی شناخته میشد، نقش اقتصادی پررنگتری بگیرد. در کنار سه پیشنهاد اقتصادی، ایران تشکیل «مرکز راهبردی مطالعات امنیتی شانگهای» و همچنین «مجمع پارلمانی کشورهای عضو» را نیز پیشنهاد کرده است.
این رویکرد با دستور کار خود سازمان نیز بیارتباط نیست. نشست وزیران خارجه شانگهای در ژوئیه بر همکاری سیاسی، امنیتی و اقتصادی و همچنین احترام به حاکمیت، تمامیت ارضی، عدم مداخله و منع توسل به زور تأکید کرده بود؛ مفاهیمی که تقریباً به شکل مستقیم در سخنرانی پزشکیان نیز تکرار شدند.
شانگهای میتواند پیشنهادهای ایران را عملی کند؟
این مهمترین سؤال بعد از سخنرانی پزشکیان است.
روی کاغذ، ظرفیت شانگهای بسیار بزرگ است: چین و هند، دو غول اقتصادی آسیا؛ روسیه و ایران به عنوان دو قدرت بزرگ انرژی؛ پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی به عنوان مسیرهای مهم ترانزیتی.
اما وجود ظرفیت به معنای توافق سیاسی خودکار نیست. اعضای سازمان منافع متفاوتی دارند و کشورهایی مانند چین و هند روابط اقتصادی گستردهای با آمریکا و اقتصاد جهانی دارند. بنابراین حرکت به سمت یک بانک مشترک یا سازوکار مالی مستقل، به مذاکرات پیچیده و تصمیم جمعی اعضا نیاز خواهد داشت.
با این حال پیام پزشکیان روشن بود: ایران میخواهد عضویت در سازمان همکاری شانگهای از سطح نشستهای سیاسی فراتر برود و به ابزار واقعی برای تجارت، تأمین مالی، انرژی و کاهش آسیبپذیری در برابر تحریمها تبدیل شود.
در شرایطی که پرونده توافق ایران و آمریکا هنوز بلاتکلیف است و درگیریهای محدود نظامی دوباره از سر گرفته شده، تهران همزمان دو مسیر را دنبال میکند؛ یک در را برای بازگشت واشنگتن به تفاهمنامه اسلامآباد باز نگه میدارد و درِ دیگری را به سمت تعمیق همکاری اقتصادی با شرق بازتر میکند.
پیام پزشکیان از بیشکک را میتوان در یک جمله خلاصه کرد: ایران هنوز مذاکره را کنار نگذاشته، اما همزمان میخواهد شانگهای را به بخشی از سپر اقتصادی خود در برابر فشارهای خارجی تبدیل کند.
پرونده ویژه
لینک کپی شد
ارسال نظر
جدیدترین اخبار
روی خط
پربحث
