هشدار تند ایران در شورای حکام؛ «امروز ایران، فردا یک کشور دیگر» / دعوت دوباره برای بازدید از بوشهر

نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از دوشنبه ۷ سپتامبر ۲۰۲۶ برابر با ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ در مقر آژانس در وین آغاز شد؛ نشستی که پرونده هسته‌ای ایران یکی از مهم‌ترین محورهای سیاسی آن به شمار می‌رود.

هیأت جمهوری اسلامی ایران در بیانیه خود ذیل دستور کار «ایمنی هسته‌ای و پرتوی»، تمرکز را از موضوع سنتی غنی‌سازی و پادمان به مسئله خطرات ناشی از حملات نظامی علیه تأسیسات هسته‌ای منتقل کرد.

در یکی از تندترین بخش‌های این بیانیه آمده است آمریکا و اسرائیل با حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران نه فقط ساختمان‌ها و تجهیزات، بلکه به تعبیر هیأت ایرانی، منشور ملل متحد، اساسنامه آژانس و قواعد بنیادین ایمنی هسته‌ای را هدف قرار داده‌اند.

تهران استدلال می‌کند اگر جامعه بین‌المللی حمله نظامی به مراکز هسته‌ای صلح‌آمیز و تحت پادمان را بدون واکنش مؤثر بپذیرد، یک رویه خطرناک در نظام بین‌المللی شکل خواهد گرفت.

همین استدلال پشت هشدار صریح ایران قرار دارد: «امروز ایران هدف است، فردا ممکن است کشور دیگری باشد.»

قطعنامه ۴۴۴ آژانس چرا برای ایران مهم شده است؟

هیأت ایرانی در استدلال حقوقی خود به قطعنامه GC(XXIX)/RES/444 کنفرانس عمومی آژانس اشاره کرده است.

این قطعنامه که در سال ۱۹۸۵ تصویب شد، بر این اصل تأکید دارد که کشورهایی که انرژی هسته‌ای را برای اهداف صلح‌آمیز توسعه می‌دهند به تضمین در برابر حملات مسلحانه به تأسیسات هسته‌ای نیاز دارند. در ادبیات رسمی آژانس نیز حمله یا تهدید علیه تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز با اصول منشور ملل متحد، حقوق بین‌الملل و اساسنامه آژانس در تعارض دانسته شده است.

آژانس در گزارش‌های مربوط به حملات سال ۲۰۲۵ به تأسیسات ایران نیز یادآور شده بود که حمله مسلحانه به تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز می‌تواند پیامدهای جدی برای ایمنی، امنیت، پادمان‌ها و صلح منطقه‌ای و بین‌المللی داشته باشد.

این موضوع باعث شده تهران اکنون پرونده خود را نه صرفاً به عنوان اختلافی میان ایران و آمریکا یا اسرائیل، بلکه به عنوان آزمونی برای اعتبار کل نظام ایمنی هسته‌ای جهانی معرفی کند.

گروسی: حمله به هر تأسیسات هسته‌ای خطر غیرقابل قبول دارد

جالب اینکه بخشی از استدلال ایران با موضع اعلام‌شده امروز مدیرکل آژانس درباره اصل ایمنی تأسیسات هسته‌ای همپوشانی دارد.

رافائل گروسی در سخنرانی افتتاحیه نشست شورای حکام گفت ایمنی هسته‌ای اصلی بنیادین است که باید بدون استثنا درباره همه کشورها اعمال شود. او تأکید کرد حمله به هر تأسیسات هسته‌ای در هر نقطه جهان، خطراتی غیرقابل قبول برای مردم و محیط زیست ایجاد می‌کند.

گروسی همچنین اعلام کرد مرکز حوادث و شرایط اضطراری آژانس به صورت شبانه‌روزی تحولات منطقه خلیج فارس را دنبال می‌کند و بر اساس اطلاعاتی که تاکنون به آژانس گزارش شده، سطوح پرتوزایی در منطقه همچنان در محدوده طبیعی پس‌زمینه قرار دارد.

بنابراین در شرایط فعلی، آژانس از وقوع آلودگی پرتوی گسترده در منطقه خبر نداده است؛ اما همزمان درباره خطر بالقوه ناشی از حملات به تأسیسات هسته‌ای هشدار می‌دهد.

بوشهر دوباره در مرکز حساسیت‌های هسته‌ای منطقه

یکی از مهم‌ترین بخش‌های بیانیه ایران به نیروگاه هسته‌ای بوشهر مربوط می‌شود.

تهران در پاسخ به نگرانی مطرح‌شده از سوی برخی کشورها درباره ایمنی این نیروگاه اعلام کرده بوشهر از استانداردهای لازم ایمنی برخوردار است و برای اثبات شفافیت، بار دیگر از کشورهای ساحلی خلیج فارس دعوت می‌کند از این نیروگاه بازدید کنند.

حساسیت درباره بوشهر پس از حوادث نظامی سال ۱۴۰۵ افزایش یافته است. ایران پیش‌تر اعلام کرده بود در ماه مارس ۲۰۲۶ چند حادثه و حمله در اطراف این نیروگاه یا تأسیسات مرتبط رخ داده و نسبت به احتمال بروز آلودگی پرتوی هشدار داده بود.

اهمیت بوشهر با تأسیسات غنی‌سازی تفاوت دارد. این نیروگاه یک راکتور قدرت فعال است و هرگونه حادثه جدی در چنین مجموعه‌ای می‌تواند حساسیت کشورهای پیرامون خلیج فارس را به دلیل نزدیکی جغرافیایی افزایش دهد.

دعوت تهران از همسایگان برای بازدید را می‌توان تلاشی برای کاهش همین نگرانی و تبدیل بحث ایمنی بوشهر از یک مناقشه سیاسی به موضوعی فنی و منطقه‌ای دانست.

ایران خواستار لغو تحریم‌های مرتبط با ایمنی هسته‌ای شد

بخش دیگر بیانیه، مستقیماً به تحریم‌ها مربوط است.

ایران استدلال کرده دستیابی به سطح مطلوب ایمنی هسته‌ای نیازمند دسترسی کشورها به تجهیزات، فناوری، دانش فنی و همکاری‌های بین‌المللی است و محدودیت‌های یکجانبه می‌تواند این مسیر را مختل کند.

از نگاه تهران، اگر تحریم‌ها مانع خرید تجهیزات مرتبط با پایش پرتوی، ایمنی نیروگاه، قطعات یا فناوری‌های اضطراری شوند، در نهایت فقط برنامه هسته‌ای یک کشور تحت فشار قرار نمی‌گیرد، بلکه مردم و محیط زیست نیز در برابر حوادث احتمالی آسیب‌پذیرتر خواهند شد.

به همین دلیل هیأت ایرانی از شورای حکام خواسته است برای رفع محدودیت‌هایی که به همکاری‌های حوزه ایمنی هسته‌ای لطمه می‌زنند اقدام کند.

این موضع از منظر سیاسی نیز برای تهران اهمیت دارد؛ چرا که ایران تلاش می‌کند میان تحریم‌هایی که با هدف فشار بر برنامه هسته‌ای اعمال می‌شوند و تجهیزاتی که مستقیماً به ایمنی و حفاظت پرتوی مرتبط هستند، تفکیک ایجاد کند.

اما اختلاف ایران و آژانس فقط درباره حملات نیست

با وجود تمرکز بیانیه ایران بر ایمنی، نشست فعلی شورای حکام یک ضلع مهم دیگر هم دارد.

رافائل گروسی امروز اعلام کرد آژانس در دوره گزارش‌دهی اخیر نه اطلاعات کافی درباره وضعیت مواد و تأسیسات هسته‌ای اعلام‌شده ایران دریافت کرده و نه امکان انجام فعالیت‌های راستی‌آزمایی میدانی در آنها داشته است. او گفت بیش از یک سال است که آژانس «تداوم آگاهی» درباره بخشی از ذخایر اورانیوم با غنای بالا را از دست داده و این وضعیت را نگرانی جدی اشاعه‌ای توصیف کرد.

گروسی از ایران خواست برای اجرای کامل پادمان‌ها با آژانس همکاری کند و همزمان تأکید کرد بازگشت به دیپلماسی و مذاکره برای حل مسائل برنامه هسته‌ای ضروری است.

بنابراین فضای نشست وین دو روایت همزمان دارد: ایران می‌گوید حملات نظامی علیه تأسیسات تحت پادمان، خودِ نظام عدم اشاعه و ایمنی هسته‌ای را تضعیف می‌کند؛ آژانس نیز می‌گوید کاهش دسترسی بازرسان بعد از آن حملات، توان راستی‌آزمایی برنامه هسته‌ای ایران را به‌شدت محدود کرده است.

فشار تازه آمریکا و اروپا در شورای حکام

این اختلاف در شرایطی مطرح می‌شود که آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان نیز در حال پیگیری یک قطعنامه تازه درباره ایران هستند.

رویترز گزارش داده این کشورها در پی آن هستند که شورای حکام موضوع عدم اجرای تعهدات پادمانی ایران را به شورای امنیت سازمان ملل گزارش کند؛ اقدامی که در صورت تصویب، سطح تقابل سیاسی تهران و غرب در آژانس را یک مرحله دیگر افزایش خواهد داد.

طبق گزارش آسوشیتدپرس، پیش‌نویس مورد بحث از ایران می‌خواهد همکاری با آژانس و امکان راستی‌آزمایی مواد و تأسیسات هسته‌ای را احیا کند و در عین حال بر راه‌حل دیپلماتیک تأکید دارد.

به این ترتیب، بیانیه امروز ایران را باید بخشی از یک جدال بزرگ‌تر درباره جهت حرکت شورای حکام دانست.

«به بی‌نظمی نوین جهانی خوش آمدید»؛ پیام سیاسی پشت بیانیه ایران

تندترین عبارت بیانیه ایران شاید جمله‌ای باشد که در پایان هشدار درباره عادی‌سازی حمله به تأسیسات هسته‌ای آمده است: «به بی‌نظمی نوین جهانی خوش آمدید.»

این عبارت بیش از آنکه یک موضع فنی درباره ایمنی هسته‌ای باشد، پیام سیاسی تهران درباره آینده قواعد بین‌المللی است.

ایران می‌خواهد این استدلال را جا بیندازد که اگر کشوری بتواند به تأسیسات هسته‌ای تحت پادمان کشور دیگر حمله کند و واکنش بازدارنده‌ای از نهادهای بین‌المللی نبیند، تضمین‌های مرتبط با استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای برای همه اعضای ان‌پی‌تی تضعیف می‌شود.

در مقابل، کشورهای غربی همچنان روی ضرورت شفافیت هسته‌ای ایران و بازگشت بازرسان تمرکز دارند.

همین دو روایت متضاد احتمالاً محور اصلی روزهای آینده نشست وین خواهند بود؛ نشستی که دیگر فقط درباره تعداد سانتریفیوژها و میزان غنی‌سازی نیست، بلکه اکنون یک سؤال بنیادی‌تر نیز روی میز دارد: در دوره‌ای که تأسیسات هسته‌ای وارد میدان درگیری نظامی شده‌اند، چه کسی باید امنیت آنها را تضمین کند و چه قواعدی قرار است مانع تکرار حمله بعدی شود؟

دعوت دوباره ایران از کشورهای ساحلی خلیج فارس برای بازدید از بوشهر نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند؛ تلاشی برای نشان دادن اینکه تهران می‌خواهد بحث ایمنی این نیروگاه را از مسیر مشاهده و همکاری فنی پاسخ دهد، در حالی که در سطح سیاسی، جدال ایران، آژانس و قدرت‌های غربی در شورای حکام وارد یکی از حساس‌ترین مراحل خود شده است.