فولاد ایرانیان
پیشنهاد مهم پزشکیان در بریکس؛ بانک بریکس موتور مالی اعضا شود / دلار کنار میرود؟
مسعود پزشکیان در آستانه هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلینو، جنگ و فشارهای اقتصادی علیه ایران را شاهدی بر پیوند مستقیم «امنیت منطقهای» و «امنیت اقتصادی» دانست و از اعضای بریکس خواست همکاریهای مالی خود را عمیقتر کنند. رئیسجمهور ایران با انتقاد از تمرکز نظام مالی جهان بر تعداد محدودی ارز، تقویت بانک توسعه جدید بریکس را یکی از مسیرهای افزایش تابآوری اقتصادی کشورهای عضو معرفی کرد. این موضع در شرایطی مطرح میشود که خود بریکس نیز همزمان درباره توسعه پرداختهای برونمرزی، استفاده بیشتر از ارزهای ملی و اتصال احتمالی ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی گفتوگو میکند؛ با این حال تبدیل این ایدهها به یک نظام مالی جایگزین، با موانع سیاسی و فنی بزرگی روبهروست.
۱۶:۳۳ - ۲۰ شهريور ۱۴۰۵
وانانیوز|
بخش محوری سخنان پزشکیان به تجربه ماههای اخیر ایران اختصاص داشت.
رئیسجمهور گفت ایران سالها با تحریمهای گسترده اقتصادی مواجه بوده و این فشارها در ماههای اخیر با حملات نظامی وارد مرحله تازهای شدهاند. از نگاه او، همین شرایط نشان داده است که نمیتوان امنیت اقتصادی را موضوعی جدا از ثبات منطقهای و امنیت مسیرهای تجاری دانست.
این گزاره در شرایط فعلی فقط یک موضع سیاسی نیست. جنگ جاری مستقیماً بازار جهانی انرژی و تجارت را تحت تأثیر قرار داده است. رویترز گزارش داده اختلال در تردد تنگه هرمز، یکی از مهمترین گذرگاههای نفت جهان، قیمت نفت را به بالای ۱۰۰ دلار رسانده و جنگ ایران به یکی از موضوعات اصلی نشست امسال بریکس تبدیل شده است.
به بیان دیگر، آنچه پزشکیان از آن با عنوان پیوند امنیت و اقتصاد یاد میکند، اکنون در قیمت نفت، هزینه حملونقل، بیمه کشتیها، تورم و حتی تصمیم بانکهای مرکزی جهان دیده میشود.
هدف ایران از طرح «بانک بریکس» چیست؟
وقتی پزشکیان از بانک بریکس سخن میگوید، منظور بانک توسعه جدید یا New Development Bank است؛ نهادی که سال ۲۰۱۵ به ابتکار اعضای اولیه بریکس برای تأمین مالی پروژههای زیرساختی و توسعه پایدار ایجاد شد.
این بانک اکنون بهطور رسمی اعلام کرده توسعه تأمین مالی با ارزهای محلی از اولویتهای راهبردی آن است. مدیران NDB میگویند اعطای وام و انتشار اوراق با ارز کشورهای عضو میتواند ریسک نوسان ارز خارجی را برای پروژهها کاهش دهد. بانک حتی در حال آمادهسازی انتشار اوراق روپیه هند است و هدف دارد سهم عملیات با ارزهای محلی را افزایش دهد.
از این منظر، پیشنهاد پزشکیان با یکی از روندهای رسمی درون بانک همسو است: به جای اینکه تمام پروژههای توسعهای مجبور باشند بدهی دلاری ایجاد کنند، بخشی از تأمین مالی با پول ملی کشورها انجام شود.
آیا ایران عضو بانک توسعه جدید است؟
اینجا یک تفاوت مهم وجود دارد: عضویت ایران در بریکس به معنی عضویت خودکار در بانک توسعه جدید نیست.
ایران از سال ۲۰۲۴ عضو بریکس است، اما در فهرست رسمی فعلی NDB نام ایران هنوز میان اعضای بانک دیده نمیشود. اعضای رسمی بانک شامل پنج عضو مؤسس یعنی برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی و اعضای جدیدی چون بنگلادش، امارات، مصر، الجزایر و ازبکستان هستند.
البته رئیس کل بانک مرکزی ایران در مرداد امسال اعلام کرده بود تهران در حال طی کردن مسیر عضویت در بانک توسعه جدید است. رویترز نیز گزارش داد ایران امیدوار است بهزودی عضو این نهاد شود، اما خود NDB در آن زمان هنوز عضویت ایران را تأیید نکرده بود.
بنابراین تبدیل بانک بریکس به ابزار عملی تأمین مالی برای پروژههای ایران، ابتدا به تکمیل همین فرایند عضویت وابسته است.
پزشکیان چرا از تمرکز نظام مالی جهان بر چند ارز انتقاد کرد؟
بخش دیگر سخنان رئیسجمهور به ساختار ذخایر و پرداختهای بینالمللی مربوط بود.
اقتصاد جهانی همچنان بهشدت به دلار و در مرتبه بعد به تعداد محدودی ارز بینالمللی وابسته است. برای کشورهایی که با تحریمهای مالی روبهرو هستند، این تمرکز آسیبپذیری بیشتری ایجاد میکند؛ زیرا بخش بزرگی از نقلوانتقال پول جهان از شبکههایی عبور میکند که تحت حوزه قضایی یا نفوذ آمریکا و شرکای غربی آن قرار دارند.
به همین دلیل ایران و روسیه از جدیترین حامیان افزایش استفاده از ارزهای ملی در بریکس بودهاند.
اما این موضع میان همه اعضا یکسان نیست. هند، میزبان اجلاس ۲۰۲۶، صراحتاً میگوید طرحهای مالی تازه بریکس با هدف جایگزینی دلار به عنوان ارز ذخیره جهانی طراحی نشده و هدف اصلی، ارزانتر و سریعتر کردن پرداختهای بینالمللی است. روسیه نیز این هفته اعلام کرد به دنبال «دلارزدایی» به معنای حذف دلار نیست و از روشهای متنوع پرداخت حمایت میکند.
بنابراین تعبیر «پایان دلار» از برنامه مالی بریکس، دستکم در شرایط فعلی، دقیق نیست.
طرح بزرگ هند؛ اتصال ارزهای دیجیتال کشورهای بریکس
یکی از مهمترین پیشنهادهایی که قرار است در نشست دهلینو مطرح شود، اتصال ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی کشورهای عضو است.
رویترز گزارش داده هند میخواهد زیرساختی ایجاد شود که CBDC کشورهای بریکس بتوانند برای پرداختهای برونمرزی با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. چنین سیستمی در صورت اجرایی شدن میتواند تسویه تجارت میان اعضا را سریعتر و ارزانتر کند.
این ایده ادامه تصمیم اجلاس ۲۰۲۵ ریودوژانیرو برای افزایش سازگاری شبکههای پرداخت کشورهای عضو است.
همزمان وزیران دارایی و رؤسای بانکهای مرکزی بریکس روز جمعه خواستار توسعه سامانههای پرداخت برونمرزی و اصلاح ساختار نهادهایی مانند صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی شدند.
به این ترتیب سخنان پزشکیان درباره یک سازوکار مالی مستقلتر، در خلأ مطرح نشده و با بخشی از دستور کار واقعی بریکس همپوشانی دارد.
چرا ساخت «شبکه مالی بریکس» آسان نیست؟
با وجود بلندپروازیها، مسیر عملی بسیار دشوار است.
اعضای بریکس اقتصادها و سیاستهای پولی بسیار متفاوتی دارند. چین کنترل گستردهای بر جریان سرمایه دارد، هند نسبت به اتصال زیرساختهای مالی خود به چین ملاحظات امنیتی دارد و کشورهای دیگر نیز رژیمهای ارزی متفاوتی دارند.
علاوه بر این، تجارت میان دو کشور همیشه متوازن نیست. اگر کشوری دائماً از عضو دیگری کالا وارد کند، در نهایت حجم زیادی از ارز طرف مقابل در اختیارش قرار میگیرد. برای حل این مشکل، سازوکارهای سوآپ ارزی یا بازارهای عمیق و نقدشونده لازم است.
رویترز همچنین گزارش داده اختلاف سیاسی میان برخی اعضای بریکس خود به مانعی برای همکاری مالی عمیقتر تبدیل شده است.
بنابراین یک سامانه پرداخت مشترک با ایجاد «ارز مشترک بریکس» تفاوت زیادی دارد؛ اولی امکانپذیرتر است، دومی فعلاً چشماندازی دورتر دارد.
جنگ ایران آزمون دشوار بریکس است
هجدهمین اجلاس در شرایطی برگزار میشود که ایران خود به یکی از مهمترین آزمونهای سیاسی این بلوک تبدیل شده است.
رویترز گزارش داده اختلاف میان ایران و امارات بر سر جنگ جاری، تهیه بیانیه مشترک اجلاس را دشوار کرده است. ایران عضو بریکس است و امارات نیز یکی دیگر از اعضای این مجموعه به شمار میرود؛ اما تحولات جنگ روابط اقتصادی دو کشور را بهشدت تحت فشار قرار داده است.
همین مسئله محدودیت واقعی بریکس را آشکار میکند: مجموعهای که میخواهد معماری مالی تازهای بسازد، ابتدا باید بتواند میان اعضایی با منافع امنیتی و سیاسی بعضاً متعارض، حداقل توافق را ایجاد کند.
آسوشیتدپرس نیز گزارش داده بریکس اکنون ۱۱ عضو دارد و نزدیک به نیمی از جمعیت جهان را دربر میگیرد، اما همین گسترش، اختلاف منافع در داخل بلوک را افزایش داده است.
بریکس برای ایران چه آوردهای میتواند داشته باشد؟
برای ایران سه مسیر بالقوه اهمیت بیشتری دارد.
نخست، شبکههای پرداخت جایگزین و استفاده از ارزهای ملی است که میتواند بخشی از هزینه و دشواری تجارت خارجی را کاهش دهد.
دوم، عضویت در بانک توسعه جدید است که در صورت نهایی شدن میتواند مسیر جدیدی برای تأمین مالی پروژههای زیرساخت، انرژی، حملونقل و توسعه ایجاد کند.
سوم، گسترش تجارت با اقتصادهای بزرگی مانند چین، هند و روسیه است؛ موضوعی که بسیار فراتر از عضویت سیاسی در بریکس به قراردادهای تجاری، دسترسی بانکی، لجستیک و سرمایهگذاری واقعی وابسته خواهد بود.
به همین دلیل موفقیت ایران در بریکس را نمیتوان فقط با تعداد بیانیهها یا نشستها سنجید؛ معیار اصلی این است که چه میزان تجارت، سرمایهگذاری و تأمین مالی واقعی از این عضویت ایجاد شود.
پیام اقتصادی پزشکیان در دهلی چیست؟
سخنان پزشکیان را میتوان در یک گزاره خلاصه کرد: اگر اقتصاد کشورهای عضو بریکس همچنان کاملاً به همان زیرساخت مالی جهانی وابسته بماند که در برابر تحریم، جنگ و شوکهای ارزی آسیبپذیر است، عضویت در یک بلوک اقتصادی جدید به تنهایی تابآوری ایجاد نمیکند.
تقویت بانک توسعه جدید، توسعه تأمین مالی با ارزهای محلی و ایجاد شبکههای پرداخت مستقیم میتواند بخشی از پاسخ باشد.
اما یک واقعیت نیز نباید نادیده گرفته شود: بریکس هنوز بانک مرکزی مشترک، ارز مشترک یا شبکه پرداخت یکپارچه ندارد و اعضای آن حتی درباره میزان فاصله گرفتن از دلار اتفاق نظر کامل ندارند.
به همین دلیل هجدهمین اجلاس دهلینو برای ایران فقط صحنه طرح ایدههای سیاسی نیست؛ آزمونی برای تبدیل شعار «نظام مالی چندقطبی» به سازوکارهای قابل استفاده در تجارت و سرمایهگذاری واقعی است. اگر این اتفاق رخ دهد، پیشنهاد پزشکیان برای تبدیل بانک بریکس به یک موتور مالی قدرتمند معنای عملی پیدا میکند؛ در غیر این صورت، استقلال مالی بریکس همچنان بیشتر یک هدف بلندمدت باقی خواهد ماند.
پرونده ویژه
لینک کپی شد
ارسال نظر
جدیدترین اخبار
روی خط
