پشت پرده دلار ۲۷۰ هزار تومانی؛ چه کسانی بازار ارز را بالا بردند؟ | ۳ سناریو برای قیمت دلار

حرکت دلار از ۲۳۴ هزار تومان تا حوالی ۲۷۰ هزار تومان به معنای افزایش بیش از ۱۵ درصدی قیمت در مدت کوتاه است.

این میزان افزایش، آن هم در سطوح بالای نرخ ارز، معمولاً تنها با افزایش عادی حجم پول در چند روز توضیح داده نمی‌شود.

آخرین آمار رسمی بانک مرکزی نیز این نکته را تا حدی تأیید می‌کند. عبدالناصر همتی اعلام کرده نقدینگی در شهریور فقط ۱.۳ درصد رشد کرده و رشد شش‌ماهه آن به ۲۰.۷ درصد رسیده است. رشد نقطه‌به‌نقطه نقدینگی نیز از ۵۴.۴ درصد در مرداد به ۵۱.۶ درصد در پایان شهریور کاهش یافته است.

البته ۵۱.۶ درصد همچنان رشد بسیار بالایی است و فشار پولی را از اقتصاد حذف نمی‌کند، اما نمی‌تواند به‌تنهایی توضیح دهد چرا دلار طی چند روز حدود ۳۵ هزار تومان جهش کرده است.

همین نقطه، توجه را به سمت متغیر دیگری می‌برد: سرعت گردش پول و تغییر ناگهانی رفتار صاحبان نقدینگی.

پشت پرده گرانی دلار؛ پول جدید خلق نشد، اما پول سریع‌تر حرکت کرد

حسن کاظم‌زاده، کارشناس اقتصادی، در تحلیل خود بر نقش «سرعت گردش پول» تأکید کرده است.

فرض کنید فردی خودرو می‌فروشد و ۱۰ میلیارد تومان نقدینگی دریافت می‌کند. در شرایط آرام ممکن است این پول هفته‌ها یا ماه‌ها در حساب بانکی بماند، اما وقتی انتظار تورم و افزایش قیمت دارایی‌ها بالا می‌رود، همان پول می‌تواند در فاصله چند روز از خودرو به بورس، از بورس به طلا و سپس از طلا به دلار منتقل شود.

در این حالت نقدینگی تازه‌ای ایجاد نشده، اما یک واحد پول چند مرتبه برای خرید دارایی استفاده شده است.

نتیجه آن می‌تواند شبیه شرایطی باشد که پول جدید به اقتصاد تزریق شده: تقاضا برای دارایی‌ها بالا می‌رود و قیمت‌ها با سرعت بیشتری حرکت می‌کنند.

به همین دلیل، جهش همزمان دلار، طلا، خودرو و حتی بخشی از بازار سهام در هفته‌های اخیر اهمیت دارد. این رفتار می‌تواند نشانه‌ای از کاهش تمایل سرمایه‌گذاران به نگهداری ریال و افزایش سرعت تبدیل پول به دارایی باشد.

گروه اول خریداران دلار؛ واردکنندگانی که خرید خود را جلو انداختند

اولین گروهی که در تحلیل کاظم‌زاده برای موج اخیر برجسته شده‌اند، فعالان تجاری و واردکنندگان هستند.

اگر واردکننده تصور کند یک ماه دیگر انتقال پول دشوارتر، هزینه حواله بالاتر یا دسترسی به ارز محدودتر خواهد شد، برای او منطقی است که خرید آینده را به امروز منتقل کند.

این تقاضا با تقاضای سفته‌بازی تفاوت دارد.

واردکننده ممکن است حاضر باشد دلار ۲۶۰ یا حتی ۲۷۰ هزار تومانی تهیه کند، زیرا مسئله اصلی برای او ادامه فعالیت، تأمین مواد اولیه و رساندن کالا به کشور است.

تحولات خارجی نیز چنین نگرانی‌ای را کاملاً بی‌پشتوانه نمی‌گذارد. وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۵ اکتبر هشدار داد موسسات مالی خارجی که با ایران یا بخش مالی ایران معامله کنند ممکن است بدون اخطار قبلی با تحریم روبه‌رو شوند؛ اقدامی که می‌تواند بانک‌ها و واسطه‌های خارجی را در تعامل با ایران محتاط‌تر کند.

وقتی احتمال محدودتر شدن کانال انتقال پول بالا می‌رود، تقاضایی که قرار بود در هفته‌ها و ماه‌های آینده وارد بازار شود، ناگهان فشرده شده و در چند روز ظاهر می‌شود.

گروه دوم؛ تقاضای خروج سرمایه

گروه دوم شرایط متفاوتی دارد.

برای فردی که تصمیم گرفته بخشی از سرمایه خود را از کشور خارج کند، نرخ خرید دلار همیشه مهم‌ترین عامل تصمیم‌گیری نیست.

اگر نگرانی او کاهش ارزش ریال یا محدودتر شدن انتقال سرمایه در آینده باشد، ممکن است حتی در قیمت‌های بالا نیز خریدار باقی بماند.

این نوع تقاضا یکی از دشوارترین انواع تقاضا برای کنترل بازار ارز است؛ زیرا برخلاف سفته‌باز کوتاه‌مدت، خریدار خروج سرمایه الزاماً منتظر اصلاح چند هزار تومانی قیمت نمی‌ماند.

هرقدر نااطمینانی اقتصادی و سیاسی بالاتر رود، انگیزه تبدیل دارایی ریالی به ارز خارجی نیز می‌تواند تقویت شود.

آیا نقدینگی دیگر برای دلار مهم نیست؟

پاسخ منفی است.

کاهش رشد نقدینگی در شهریور خبر مثبتی برای بانک مرکزی محسوب می‌شود، اما رشد نقطه‌به‌نقطه ۵۱.۶ درصدی همچنان بسیار بالاست.

به بیان ساده، سرعت گردش پول می‌تواند توضیح دهد چرا بازار در چند روز جهش می‌کند، اما حجم نقدینگی تعیین می‌کند سوخت این حرکت تا چه اندازه در اقتصاد وجود دارد.

اگر رشد نقدینگی طی ماه‌های آینده مجدداً بالا برود و کسری بودجه یا ناترازی بانک‌ها به پایه پولی منتقل شود، حتی پس از تخلیه تقاضای هیجانی نیز زمینه رشد دوباره قیمت ارز باقی خواهد ماند.

بنابراین سرعت گردش پول و نقدینگی دو رقیب در توضیح دلار نیستند؛ این دو می‌توانند همزمان بازار را تحت فشار قرار دهند.

دلار تعادلی ۲۰۰ یا ۲۳۴ هزار تومان؛ این اعداد رسمی نیستند

در تحلیل کاظم‌زاده از نرخ تعادلی حدود ۲۰۰ هزار تومان در شرایط قبلی و سپس انتقال آن به محدوده ۲۳۴ هزار تومان صحبت شده است.

این ارقام باید با احتیاط خوانده شوند.

نرخ تعادلی ۲۰۰ یا ۲۳۴ هزار تومان یک برآورد تحلیلی است، نه نرخ رسمی محاسبه‌شده از سوی بانک مرکزی.

ارزش تعادلی ارز به فرض‌هایی درباره نقدینگی، تورم، درآمدهای نفتی، صادرات غیرنفتی، کسری بودجه، دسترسی به ذخایر ارزی و انتظارات بستگی دارد. تغییر هر کدام از این متغیرها می‌تواند عدد برآوردی را جابه‌جا کند.

اما فاصله گرفتن بازار تا ۲۷۰ هزار تومان دست‌کم نشان می‌دهد «صرف ریسک» اقتصادی و سیاسی در قیمت ارز به‌شدت افزایش یافته است.

سه سناریوی دلار؛ از استراحت بازار تا موج جدید افزایش

مسیر آینده را می‌توان در سه سناریوی کلی بررسی کرد:

در سناریوی نخست، اگر بخش عمده خرید واردکنندگان و متقاضیان فوری انجام شده باشد، بازار می‌تواند برای مدتی وارد فاز استراحت شود.

کاظم‌زاده محدوده ۲۵۰ تا ۲۸۰ هزار تومان را به‌عنوان دامنه‌ای احتمالی برای چنین دوره‌ای مطرح کرده است. این دامنه نیز پیش‌بینی تحلیلی است و نباید به‌عنوان کف یا سقف قطعی بازار تلقی شود.

سناریوی دوم؛ آرامش کوتاه اما تورم دوباره دلار را بالا می‌برد

در سناریوی دوم، تنش سیاسی افزایش شدیدی پیدا نمی‌کند، اما مسائل داخلی اقتصاد حل نمی‌شوند.

اگر کسری بودجه، ناترازی بانک‌ها و رشد پایه پولی دوباره سرعت بگیرند، کاهش رشد نقدینگی شهریور می‌تواند موقتی باشد.

در چنین وضعیتی، حتی اگر دلار دو یا سه هفته آرام بگیرد، افزایش تدریجی نقدینگی و تورم می‌تواند نرخ ارز را دوباره وارد مسیر صعودی کند.

همتی گفته بانک مرکزی با کنترل پایه پولی و خلق نقدینگی بانک‌ها در تلاش برای مهار این روند است و «هر آنچه ضروری بداند» برای مدیریت بازار ارز انجام خواهد داد.

آزمون واقعی این سیاست، نه یک ماه بلکه تداوم کاهش رشد نقدینگی در ماه‌های آینده است.

سناریوی سوم؛ ریسک سیاسی دوباره وارد قیمت دلار شود

سومین سناریو مستقیماً به روابط ایران و آمریکا مربوط است.

تحولات چند روز اخیر نشان می‌دهد هم فشار اقتصادی و هم کانال‌های دیپلماتیک همزمان فعال هستند. ایران در پایان سپتامبر پاسخ آمریکا به پیشنهاد تازه خود را از طریق میانجی‌های قطری دریافت کرد، اما اختلاف‌ها بر سر نحوه اجرای توافق همچنان باقی مانده است.

همزمان واشنگتن فشار تحریمی خود را افزایش داده و در تازه‌ترین اقدام، به موسسات مالی خارجی درباره همکاری با ایران هشدار داده است.

بنابراین تعبیر «فشار همراه با مذاکره» برای توصیف وضعیت فعلی قابل دفاع است، اما درباره احتمال تشدید درگیری نمی‌توان عدد یا نتیجه قطعی ارائه کرد.

بازار ارز نیز دقیقاً به همین عدم قطعیت واکنش نشان می‌دهد.

هر خبری که احتمال توافق و کاهش محدودیت‌های تجاری را افزایش دهد می‌تواند تقاضای احتیاطی را کاهش دهد؛ در مقابل، افزایش خطر درگیری یا محدودیت‌های مالی شدیدتر می‌تواند دلار را دوباره به پناهگاه سرمایه تبدیل کند.

قیمت دلار امروز؛ بازار هنوز از ۲۷۰ هزار تومان فاصله نگرفته است

دلار در معاملات دوشنبه تا حدود ۲۷۱ هزار و ۸۱۵ تومان بالا رفت و سپس عقب نشست. صبح سه‌شنبه ۱۴ مهر نیز نرخ بازار آزاد حدود ۲۶۸ هزار و ۷۰۰ تومان گزارش شد.

این رفتار نشان می‌دهد بازار بعد از جهش سنگین وارد یک مرحله مکث شده، اما فروشندگان هنوز نتوانسته‌اند نرخ را به سطوح قبل از شوک برگردانند.

از ۲۳۴ هزار تومان تا ۲۶۸ هزار و ۷۰۰ تومان، دلار همچنان حدود ۳۴ هزار و ۷۰۰ تومان بالاتر است.

بنابراین فعلاً نمی‌توان گفت موج صعودی کاملاً تخلیه شده است.

پیش‌بینی قیمت دلار؛ چهار متغیر تعیین‌کننده

برای مسیر بعدی دلار باید چهار شاخص را همزمان زیر نظر گرفت: رشد نقدینگی، سرعت گردش پول، توان بانک مرکزی در عرضه ارز و تحولات روابط ایران و آمریکا.

اگر تقاضای تجاری فشرده تخلیه شود، انتقال سرمایه کاهش پیدا کند و بانک مرکزی بتواند عرضه را تقویت کند، دلار ظرفیت ورود به دوره تثبیت یا اصلاح دارد.

اما اگر محدودیت شبکه‌های مالی بیشتر شود و همزمان انتظارات تورمی و خروج سرمایه ادامه پیدا کند، حتی کاهش رشد ماهانه نقدینگی نیز ممکن است برای پایین آوردن نرخ ارز کافی نباشد.

پیام اصلی جهش اخیر همین است: برای بالا رفتن دلار همیشه لازم نیست در همان روز پول تازه چاپ شود؛ کافی است صاحبان پول تصمیم بگیرند ریال را سریع‌تر از قبل به دارایی تبدیل کنند.

بازار ارز اکنون در فاصله‌ای بسیار نزدیک به مرز ۲۷۰ هزار تومان ایستاده است. ممکن است چند هفته آرامش ایجاد شود، اما اینکه این آرامش به اصلاح پایدار تبدیل شود یا تنها مکثی پیش از موج بعدی باشد، بیش از هر چیز به نتیجه همزمان سیاست پولی داخل کشور و تحولات سیاسی خارج از آن بستگی خواهد داشت.