انقلاب AFC در مسیر جام جهانی؛ انتخابی سنتی حذف می‌شود؟ | ایران برای صعود باید در «لیگ یک آسیا» بماند

در نشست تازه AFC که با ریاست شیل منگ گیل، معاون دبیرکل کنفدراسیون و رئیس بخش مسابقات، برگزار شد، نمایندگان فدراسیون‌های آسیایی درباره تقویم آینده مسابقات و طرح لیگ ملت‌ها گفت‌وگو کردند. از ایران نیز محمدرضا کشوری‌فرد، دبیر سازمان لیگ و امیرحسین روشنک، مسئول مسابقات لیگ برتر، در جلسه حضور داشتند.

اصل ایجاد این رقابت البته تصمیمی کاملاً تازه نیست. AFC در دسامبر ۲۰۲۵ رسماً اعلام کرده بود قصد دارد یک لیگ ملت‌ها ایجاد کند تا تیم‌های ملی به جای اتکا به بازی‌های دوستانه پراکنده، در چارچوبی منظم‌تر و رقابتی‌تر مسابقه دهند. کنفدراسیون هدف خود را افزایش بازی‌های باکیفیت، ایجاد توازن رقابتی و ایجاد قطعیت بیشتر در تقویم تیم‌های ملی عنوان کرده بود.

آنچه اکنون اهمیت دارد، جزئیات اجرایی تازه است؛ زیرا لیگ ملت‌ها قرار نیست صرفاً تورنمنتی جانبی مانند یک جام دوستانه باشد، بلکه در پیش‌نویس فعلی مستقیماً با انتخابی جام جهانی و جام ملت‌های آسیا پیوند می‌خورد.

۴۷ تیم در سه سطح؛ ایران احتمالاً در جمع ۱۸ قدرت نخست

براساس طرح مطرح‌شده، ۴۷ عضو AFC در سه سطح تقسیم می‌شوند:

سطح اول شامل ۱۸ تیم، سطح دوم نیز ۱۸ تیم و سطح سوم شامل ۱۱ تیم خواهد بود. برخلاف برخی مسابقات فعلی آسیا، تقسیم‌بندی شرق و غرب در این ساختار وجود ندارد و تیم‌ها در یک نظام سراسری قاره‌ای قرار خواهند گرفت.

این مسابقات سیستم صعود و سقوط نیز خواهند داشت؛ در طرح گزارش‌شده، دو تیم بالای سطوح پایین‌تر مستقیماً صعود و دو تیم انتهای سطوح بالاتر سقوط می‌کنند و برای چند جایگاه دیگر نیز پلی‌آف میان دو سطح در نظر گرفته شده است.

برای ایران که طی سال‌های اخیر در جمع تیم‌های بالای آسیا قرار داشته، انتظار حضور در سطح اول منطقی است، اما این موضوع هنوز رسمی نیست. نکته مهم اینکه طبق پیش‌نویس، تعیین سطح اولیه صرفاً براساس رنکینگ فیفا انجام نمی‌شود و قرار است عملکرد تیم‌ها در مرحله انتقالی و انتخابی‌های قبلی نقش اصلی را داشته باشد.

صعود به جام جهانی چگونه انجام می‌شود؟

بزرگ‌ترین تغییر دقیقاً اینجاست.

در نخستین دوره‌ای که لیگ ملت‌ها مستقیماً به جام جهانی متصل شود ـ که فعلاً برای چرخه ۲۰۳۲-۳۳ پیش‌بینی شده ـ ۱۸ تیم سطح اول وارد رقابت اصلی خواهند شد.

هر تیم در این چرخه مجموعاً ۱۲ مسابقه، شامل شش بازی خانگی و شش بازی خارج از خانه انجام می‌دهد. در پایان، شش تیم نخست مستقیماً راهی جام جهانی می‌شوند.

تیم‌های هفتم تا دهم نیز حذف نمی‌شوند؛ این چهار تیم وارد یک مرحله پلی‌آف می‌شوند و دو تیم برتر آن، دو سهمیه مستقیم دیگر آسیا را می‌گیرند.

تیم سوم پلی‌آف نیز طبق طرح فعلی راهی پلی‌آف بین‌قاره‌ای خواهد شد.

بنابراین با فرض باقی ماندن سهمیه فعلی آسیا در جام جهانی ۴۸ تیمی، مسیر این‌گونه خواهد بود: شش سهمیه مستقیم از جدول سطح اول + دو سهمیه از پلی‌آف چهار تیمی + یک فرصت در پلی‌آف بین‌قاره‌ای.

البته این فرمول هنوز در سطح پیش‌نویس است و اگر تا آن زمان ساختار سهمیه‌های فیفا تغییر کند، AFC ناچار خواهد بود جزئیات آن را نیز تنظیم کند.

یک تغییر بسیار مهم برای ایران؛ سقوط از سطح اول می‌تواند بسیار گران تمام شود

در سیستم کنونی، همه تیم‌ها از مراحل مختلف انتخابی می‌توانند مسیر خود را تا جام جهانی دنبال کنند. اما در مدل پیشنهادی آینده، محل اصلی توزیع سهمیه‌های جام جهانی سطح اول لیگ ملت‌ها خواهد بود.

این یعنی برای تیمی مانند ایران، حفظ جایگاه میان ۱۸ تیم برتر قاره اهمیت فوق‌العاده‌ای پیدا می‌کند.

در واقع دیگر مسابقه با رقبای آسیایی فقط برای گرفتن امتیاز فیفا یا آماده‌سازی نخواهد بود؛ نتیجه هر دوره می‌تواند روی سطح حضور ایران در دوره بعد و در نهایت مسیر جام جهانی اثر بگذارد.

در مقابل، این سیستم یک مزیت نیز دارد: ایران به جای تعداد زیادی دیدار با حریفان بسیار ضعیف‌تر، بیشتر با تیم‌هایی نزدیک به سطح خودش روبه‌رو خواهد شد. AFC نیز دقیقاً یکی از اهداف لیگ ملت‌ها را ایجاد مسابقات باکیفیت میان تیم‌های هم‌سطح اعلام کرده است.

جام ملت‌های آسیا هم وارد همین سیستم می‌شود

لیگ ملت‌ها فقط انتخابی جام جهانی نیست.

اولین دوره رسمی پیشنهادی در ۲۰۳۰-۳۱ قرار است بیشتر با مسیر صعود به جام ملت‌های آسیا مرتبط باشد. در این دوره، تیم‌ها تعداد کمتری مسابقه خواهند داشت؛ طرح فعلی از سه بازی خانگی و سه بازی خارج از خانه برای هر تیم سخن می‌گوید.

در این مدل، هر ۱۸ تیم حاضر در سطح اول به جام ملت‌های آسیا صعود خواهند کرد و شش تیم برتر سطح دوم نیز سهمیه خواهند گرفت؛ یعنی مجموعاً همان ۲۴ تیم موردنیاز مرحله نهایی.

AFC همزمان در حال بررسی انتقال جام ملت‌های آسیا به سال‌های زوج است و پیش‌تر روند انتخاب میزبان جام‌های ۲۰۳۱ و ۲۰۳۵ را به دلیل مذاکره با فیفا درباره تغییر تقویم متوقف کرده بود.

در نتیجه، لیگ ملت‌ها بخشی از یک بازطراحی بسیار بزرگ‌تر در تقویم فوتبال ملی آسیاست.

قهرمان لیگ ملت‌ها هم مشخص می‌شود

نکته جذاب اینکه مسابقات فقط یک جدول انتخابی نخواهند بود.

طبق پیش‌نویس، هشت تیم برتر سطح اول به مرحله حذفی صعود می‌کنند. مرحله یک‌چهارم نهایی قرار است رفت‌وبرگشت باشد و سپس نیمه‌نهایی و فینال در یک محل متمرکز برگزار شود تا در نهایت قهرمان لیگ ملت‌های آسیا مشخص شود.

در نتیجه یک تیم می‌تواند همزمان برای سه هدف بجنگد: قهرمانی لیگ ملت‌ها، حفظ جایگاه در سطح اول و گرفتن سهمیه جام جهانی یا جام ملت‌ها.

این مدل بسیار شبیه فلسفه‌ای است که یوفا با لیگ ملت‌های اروپا دنبال کرد، اما AFC قصد دارد پیوند مسابقات با انتخابی‌های اصلی را حتی پررنگ‌تر کند.

اجرای آزمایشی از ۲۰۲۸؛ انتخابی جام جهانی ۲۰۳۰ هنوز حذف نمی‌شود

یک ابهام مهم در برخی روایت‌ها این است که لیگ ملت‌ها از سال ۲۰۳۰ فوراً تمام انتخابی‌های سنتی را حذف خواهد کرد.

جزئیات منتشرشده چنین چیزی را نشان نمی‌دهد.

AFC ابتدا یک نسخه آزمایشی در فصل ۲۰۲۸-۲۹ در نظر گرفته است. در این مرحله، ساختار فعلی انتخابی جام جهانی تا حد زیادی حفظ می‌شود و نتایج آن به تعیین سطح تیم‌ها برای شروع رسمی لیگ ملت‌ها کمک خواهد کرد.

بنابراین انتخابی جام جهانی ۲۰۳۰ هنوز با ساختاری نزدیک به سیستم کنونی دنبال خواهد شد و تحول کامل بیشتر برای چرخه جام جهانی ۲۰۳۴ معنا پیدا می‌کند.

نخستین دوره رسمی لیگ ملت‌ها در ۲۰۳۰-۳۱ با محور جام ملت‌های آسیا برگزار می‌شود و نخستین دوره‌ای که مستقیماً سهمیه جام جهانی می‌دهد، ۲۰۳۲-۳۳ خواهد بود.

این طرح برای تیم ملی ایران خوب است یا بد؟

برای ایران، طرح جدید هم فرصت دارد و هم ریسک.

مهم‌ترین فرصت، افزایش کیفیت مسابقات ملی است. یکی از مشکلات همیشگی تیم ملی ایران، دشواری پیدا کردن حریفان تدارکاتی قدرتمند در پنجره‌های فیفاست. با لیگ ملت‌ها، بخش زیادی از تقویم به شکل خودکار با حریفانی هم‌سطح پر می‌شود.

اگر ایران در سطح اول باشد، احتمالاً به‌طور منظم با کشورهایی مثل ژاپن، کره جنوبی، استرالیا، عربستان، قطر، ازبکستان و دیگر قدرت‌های قاره روبه‌رو می‌شود؛ مسابقاتی که از دید آماده‌سازی نیز ارزش بسیار بیشتری نسبت به بسیاری از دیدارهای دوستانه دارند.

اما ریسک نیز کم نیست.

یک دوره ضعیف می‌تواند خطر سقوط به سطح دوم را ایجاد کند و در ساختار پیشنهادی، مسیر جام جهانی فقط از سطح اول عبور می‌کند. علاوه بر آن، سفرهای طولانی شرق به غرب آسیا، ۱۲ بازی در دوره‌های مرتبط با جام جهانی و فشار روی تقویم باشگاهی، چالش‌های جدی لجستیکی خواهند بود.

همین هزینه‌ها و محدودیت تقویم یکی از دلایلی بوده که AFC از برگزاری یک تورنمنت کاملاً مستقل صرف‌نظر کرده و قصد دارد لیگ ملت‌ها را با همان مسابقات انتخابی ادغام کند.

آغاز یک عصر تازه در فوتبال آسیا؛ اما هنوز همه‌چیز قطعی نیست

آنچه امروز مطرح شده، تصویری از آینده احتمالی فوتبال ملی آسیاست؛ آینده‌ای که در آن دیگر «انتخابی جام جهانی»، «انتخابی جام ملت‌ها» و «بازی‌های دوستانه» سه مسیر کاملاً جدا نیستند.

لیگ ملت‌های آسیا می‌تواند همه این کارکردها را در یک ساختار واحد جمع کند.

برای ایران، مهم‌ترین تغییر این است که سطح‌بندی تبدیل به مسئله‌ای حیاتی خواهد شد. اگر تیم ملی در سطح اول باقی بماند، می‌تواند مستقیماً برای سهمیه جام جهانی بجنگد؛ اما سقوط از جمع ۱۸ قدرت نخست ممکن است هزینه‌ای بسیار بیشتر از یک افت ساده در رنکینگ داشته باشد.

با این حال هنوز نباید از «حذف قطعی انتخابی جام جهانی» سخن گفت. AFC اصل ایجاد لیگ ملت‌ها را رسماً تأیید کرده، اما جزئیاتی مانند فرمت دقیق ۱۸ تیم سطح اول، پلی‌آف‌ها، نحوه صعود و سقوط و اتصال کامل مسابقات به جام جهانی، همچنان در قالب پیشنهاد و پیش‌نویس در حال بررسی است.

اگر این طرح بدون تغییر اساسی تصویب شود، از ابتدای دهه ۲۰۳۰ فوتبال ملی آسیا وارد دوره‌ای کاملاً متفاوت خواهد شد؛ دوره‌ای که در آن برای ایران، ژاپن، کره جنوبی و سایر قدرت‌ها تقریباً دیگر چیزی به نام «بازی کم‌اهمیت ملی» وجود نخواهد داشت.