هشدار جدی پزشکیان درباره آینده آب تهران؛ ۷ هزار میلیارد تومان هزینه کردیم، بعد چه؟ / انتقاد تند از سود دلالان در بازار کشاورزی

مسعود پزشکیان در مراسم آغاز سال زراعی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ که در مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر در کرج برگزار شد، یکی از مهم‌ترین چالش‌های کشور را مدیریت منابع آب و خاک عنوان کرد.

رئیس‌جمهور با اشاره به توسعه تهران و شهرهای پیرامونی، نسبت به برداشت مستمر از سفره‌های آب زیرزمینی هشدار داد و تأکید کرد که تصمیم‌گیران باید از هم‌اکنون برای آینده تأمین آب برنامه داشته باشند.

او همچنین به هزینه سنگین اجرای طرح انتقال آب به تهران اشاره کرد و گفت در سال گذشته حدود ۷ هزار میلیارد تومان برای تأمین آب پایتخت هزینه شده است.

نکته اساسی در سخنان پزشکیان، ضرورت پاسخ‌گویی به یک پرسش بلندمدت بود: پس از استفاده از منابع آبی فعلی، نیاز شهروندان چگونه تأمین خواهد شد؟

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که انتقال آب میان حوضه‌ها، اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت بخشی از کمبود را جبران کند، اما به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل افزایش مصرف، برداشت بی‌رویه و کاهش منابع تجدیدپذیر را برطرف کند.

در واقع، هشدار رئیس‌جمهور نشان می‌دهد مسئله آب تهران فراتر از اجرای یک پروژه عمرانی است و به تصمیم‌های جمعیتی، شهری، کشاورزی و محیط‌زیستی ارتباط دارد.

ماجرای هزینه ۷ هزار میلیارد تومانی انتقال آب به تهران چیست؟

پزشکیان در سخنان خود به اقدامات سال گذشته برای انتقال آب اشاره کرد؛ موضوعی که پیش‌تر نیز درباره انتقال آب از طالقان به تهران مطرح کرده بود.

رقم ۷ هزار میلیارد تومان، طبق اظهارات رئیس‌جمهور، مربوط به هزینه اقدامات انجام‌شده برای کمک به تأمین آب پایتخت است و نباید آن را یک اعتبار تازه مصوب‌شده در روز ۱۸ مهر تلقی کرد.

از منظر اقتصادی، این رقم اهمیت هزینه‌های زیرساختی مقابله با کم‌آبی را نشان می‌دهد.

با این حال، برای ارزیابی اثربخشی چنین پروژه‌هایی باید علاوه بر مبلغ هزینه‌شده، حجم آب قابل انتقال، پایداری منبع تأمین، هزینه بهره‌برداری و آثار زیست‌محیطی نیز بررسی شود.

اگر رشد مصرف آب سریع‌تر از ظرفیت منابع ادامه پیدا کند، اجرای طرح‌های انتقال جدید نیز ممکن است تنها برای مدت محدودی پاسخ‌گو باشد.

به همین دلیل، سیاست تأمین آب باید با مدیریت تقاضا و اصلاح الگوی مصرف همراه شود.

آمار نگران‌کننده مصرف آب در کشاورزی ایران

یکی از مهم‌ترین ابعاد سخنان پزشکیان، ارتباط میان بحران آب و بهره‌وری بخش کشاورزی است.

بر اساس داده‌های سامانه AQUASTAT سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، فائو، سهم کشاورزی از مجموع برداشت آب شیرین ایران در آخرین آمار مربوط به سال ۲۰۲۲ حدود ۹۲.۲ درصد بوده است.

این آمار نشان می‌دهد اصلاح شیوه مصرف آب در کشاورزی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش فشار بر منابع آبی کشور داشته باشد.

البته سهم بالای کشاورزی از برداشت آب به‌تنهایی به معنای مقصر بودن کشاورزان نیست.

نوع محصول، اقلیم منطقه، فناوری آبیاری، وضعیت زیرساخت‌ها، سیاست‌های حمایتی و قیمت‌گذاری محصولات همگی بر میزان مصرف اثر می‌گذارند.

از این رو، افزایش بهره‌وری باید از مسیر اصلاح ساختار تولید و فراهم کردن امکانات مناسب دنبال شود، نه صرفاً محدود کردن فعالیت کشاورزان.

انتقاد پزشکیان از دلالان؛ چرا سود کشاورزی به تولیدکننده نمی‌رسد؟

یکی از بخش‌های مهم سخنان رئیس‌جمهور به زنجیره توزیع محصولات کشاورزی اختصاص داشت.

پزشکیان با انتقاد از وضعیتی که در آن کشاورز مسئولیت اصلی تولید را برعهده دارد اما بخش قابل توجهی از منافع اقتصادی نصیب واسطه‌ها می‌شود، خواستار بازنگری در مدیریت بازار شد.

این مسئله در سال‌های اخیر به یکی از مشکلات مهم بازار مواد غذایی تبدیل شده است.

در بسیاری از محصولات، فاصله قیمت فروش در مزرعه با قیمت پرداختی مصرف‌کننده نهایی قابل توجه است.

بخشی از این اختلاف به هزینه واقعی حمل‌ونقل، بسته‌بندی، نگهداری، افت محصول و توزیع مربوط می‌شود؛ اما نبود شفافیت کافی در معاملات و ضعف دسترسی مستقیم تولیدکنندگان به بازار نیز می‌تواند سهم آنان را کاهش دهد.

بنابراین اصلاح نظام توزیع صرفاً به معنای حذف همه واسطه‌ها نیست.

راهکار مؤثرتر می‌تواند افزایش شفافیت قیمت‌ها، تقویت تعاونی‌های تولیدکنندگان، توسعه زیرساخت‌های سردخانه‌ای و کاهش واسطه‌گری غیرضروری باشد.

اگر چنین اصلاحاتی اجرا شود، امکان افزایش سهم کشاورزان از ارزش نهایی محصول فراهم خواهد شد، بدون آنکه تمام هزینه اصلاح زنجیره بر دوش مصرف‌کننده قرار گیرد.

اصلاح الگوی کشت؛ چه محصولی در کدام منطقه تولید شود؟

پزشکیان در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت بازنگری در الگوی کشت تأکید کرد.

از نگاه او، تصمیم‌گیری درباره نوع محصول باید بر اساس نیاز کشور، ظرفیت خاک، شرایط اقلیمی و میزان آب قابل دسترس هر منطقه انجام شود.

این موضوع یکی از چالش‌های اساسی کشاورزی ایران است.

کشت محصولاتی که نیاز آبی بالایی دارند در مناطق کم‌آب، می‌تواند فشار مضاعفی بر منابع زیرزمینی وارد کند.

با این حال، تغییر الگوی کشت تصمیمی ساده نیست.

کشاورزی که سال‌ها محصول مشخصی تولید کرده، برای تغییر فعالیت خود به بازار فروش مطمئن، آموزش، تجهیزات، دسترسی به بذر مناسب و گاهی حمایت مالی نیاز دارد.

اگر این امکانات فراهم نشود، سیاست اصلاح الگوی کشت ممکن است با مقاومت تولیدکنندگان مواجه شود یا درآمد خانوارهای روستایی را کاهش دهد.

بنابراین موفقیت این سیاست به هماهنگی وزارت جهاد کشاورزی، نهادهای تأمین‌کننده آب، سازمان‌های تحقیقاتی و فعالان اقتصادی وابسته است.

پزشکیان از مدیران چه خواست؟ پایان تصمیم‌گیری بدون نظر کارشناسان

رئیس‌جمهور در این مراسم بارها بر ضرورت استفاده مدیران از نظر کارشناسان تأکید کرد.

او گفت مدیران نباید تصور کنند تصمیم‌های شخصی آنان الزاماً بهترین راهکار ممکن است.

از نگاه پزشکیان، مسائل پیچیده امروز کشور به دانش تخصصی نیاز دارند و مدیران باید از تجربه دانشگاهیان، پژوهشگران و افراد باتجربه استفاده کنند.

این سخنان در حوزه کشاورزی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا تصمیم‌گیری درباره آب، خاک، بذر، تولید و توزیع محصول نیازمند اطلاعات دقیق و به‌روز است.

برای نمونه، تعیین الگوی کشت مناسب بدون بررسی وضعیت بارندگی، منابع زیرزمینی، کیفیت خاک و تقاضای بازار می‌تواند به تصمیم‌های پرهزینه منجر شود.

از منظر مدیریتی، معیار موفقیت چنین رویکردی در آینده، میزان مشارکت واقعی متخصصان در تصمیم‌سازی و اجرای سیاست‌ها خواهد بود.

نقش دانشگاه‌ها و هوش مصنوعی در آینده کشاورزی ایران

پزشکیان همچنین به توانمندی نخبگان ایرانی در حوزه فناوری و هوش مصنوعی اشاره کرد و خواستار استفاده از دانش روز برای افزایش بهره‌وری شد.

کاربرد فناوری‌های نوین در کشاورزی می‌تواند حوزه‌های متعددی را دربرگیرد.

برای مثال، داده‌های ماهواره‌ای و حسگرهای رطوبت خاک می‌توانند به پایش وضعیت مزارع و تنظیم برنامه آبیاری کمک کنند.

سامانه‌های تحلیل داده نیز ظرفیت پیش‌بینی برخی آفات، برآورد عملکرد محصول و بهبود برنامه‌ریزی تولید را دارند.

البته استفاده از هوش مصنوعی بدون داده معتبر، زیرساخت ارتباطی و آموزش بهره‌برداران نمی‌تواند به نتیجه مطلوب برسد.

به همین دلیل، اتصال پژوهش‌های دانشگاهی به نیاز واقعی کشاورزان اهمیت بیشتری از توسعه فناوری به‌صورت نمایشی دارد.

آیا افزایش بهره‌وری می‌تواند قیمت مواد غذایی را کاهش دهد؟

یکی از پرسش‌های مهم این است که سیاست‌های مطرح‌شده از سوی رئیس‌جمهور چه تأثیری بر هزینه زندگی خانوارها خواهد داشت.

افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی، در صورت اجرای موفق، می‌تواند هزینه تولید هر واحد محصول را کاهش دهد.

همچنین بهبود شبکه توزیع و کاهش ضایعات غذایی ممکن است عرضه مؤثر محصولات را افزایش دهد و از فشار هزینه‌ای در بازار بکاهد.

با این حال، کاهش قیمت برای مصرف‌کننده به عوامل دیگری مانند نرخ ارز، هزینه حمل‌ونقل، انرژی، دستمزد و میزان رقابت در بازار نیز بستگی دارد.

بنابراین نمی‌توان صرفاً از سخنان امروز نتیجه گرفت که قیمت مواد غذایی در کوتاه‌مدت کاهش خواهد یافت.

اثرگذاری اصلاحات کشاورزی معمولاً نیازمند زمان است و برخی نتایج آن ممکن است پس از چند دوره تولید آشکار شود.

امنیت غذایی در سال زراعی ۱۴۰۵-۱۴۰۶؛ چالش اصلی دولت چیست؟

آغاز سال زراعی جدید در شرایطی انجام شده که کشاورزی ایران با مجموعه‌ای از چالش‌های همزمان روبه‌روست.

محدودیت منابع آبی، تغییرات اقلیمی، افزایش هزینه نهاده‌ها، مشکلات تأمین مالی تولیدکنندگان و ضعف برخی زیرساخت‌های توزیع از مهم‌ترین این مسائل هستند.

پزشکیان در سخنان خود بر ضرورت تبدیل ظرفیت‌های بالقوه کشور به توان عملی تأکید کرد.

با این حال، تحقق این هدف به برنامه‌های اجرایی مشخص نیاز دارد.

تعیین شاخص‌های قابل اندازه‌گیری برای کاهش برداشت آب، افزایش عملکرد محصولات، کاهش ضایعات و بهبود درآمد کشاورزان می‌تواند امکان ارزیابی عملکرد دستگاه‌ها را فراهم کند.

بدون چنین شاخص‌هایی، تشخیص میزان پیشرفت سیاست‌های اعلام‌شده دشوار خواهد بود.

جمع‌بندی؛ هشدار پزشکیان درباره آب و کشاورزی چه پیامی دارد؟

سخنان مسعود پزشکیان در مراسم آغاز سال زراعی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ را می‌توان در سه محور اصلی خلاصه کرد: ضرورت حفاظت از منابع آب، اصلاح زنجیره تولید و توزیع محصولات کشاورزی و استفاده از مدیریت علمی برای افزایش بهره‌وری.

رئیس‌جمهور با اشاره به هزینه حدود ۷ هزار میلیارد تومانی انتقال آب به تهران، نسبت به آینده تأمین منابع آبی هشدار داد و تأکید کرد که تصمیم‌های امروز نباید شرایط زندگی نسل‌های آینده را دشوار کند.

او همچنین از سهم نامتناسب برخی واسطه‌ها در سود محصولات کشاورزی انتقاد کرد و خواستار افزایش منافع اقتصادی تولیدکنندگان شد.

اما مهم‌ترین مسئله پس از این سخنان، تبدیل پیشنهادها به سیاست‌های اجرایی است.

اصلاح الگوی کشت بدون حمایت از کشاورزان، مدیریت آب بدون کنترل تقاضا و افزایش بهره‌وری بدون استفاده از داده‌های دقیق، نمی‌تواند به‌تنهایی مشکلات موجود را برطرف کند.

هشدار امروز پزشکیان یک پرسش اساسی را پیش روی دولت و مدیران بخش کشاورزی قرار می‌دهد: آیا می‌توان همزمان امنیت غذایی کشور را حفظ کرد، درآمد کشاورزان را افزایش داد و مصرف منابع آب و خاک را به سطحی پایدار رساند؟ پاسخ این پرسش بیش از سخنرانی‌ها، به نتایج قابل سنجش برنامه‌های دولت در سال زراعی جدید وابسته خواهد بود.