بهترین قرارداد برای معاملات تجاری کدام است؟

کلمه صلح در لغت به معنای آشتی توافق و سازش تعریف شده است و در اصطلاح حقوقی به این معنی است که طرفین معامله بر امری نظیر تملیک عین یا منفعت، اسقاط دین یا حق و.. توافق و تراضی نمایند.

به طور کلی قرارداد صلح گستره وسیعی را در بر می‌گیرد به طوری که در ماده ۷۵۸ قانون مدنی این چنین آمده است که « صلح در مقام معاملات هر چند نتیجه معامله را که به جای آن واقع شده است می‌دهد لیکن شرایط و احکام خاص آن معامله را ندارد» در واقع با استفاده از قرارداد صلح به جای استفاده از قرارداد اصلی طرفین از مقررات خاص قرارداد راحت می‌شوند.

اصولا نام صلح با مفاهیمی همچون سازش و توافق و کنار آمدن همراه است با این حال سازش یکی از جلوه‌های عقد صلح موضوع قانون مدنی است.

افرادی که عقد صلح را منعقد می‌کنند یکی از دو هدف را دنبال می‌نمایند صلح در مقام رفع تنازع و یا صلح در مقام معاملات.

در خصوص رفع تنازع باید گفت هرگاه دو یا چند نفر دعاوی حقوقی در مراجع قضایی داشته باشند در هر مرحله از دادرسی که باشد اجازه دارند با یکدیگر سازش کرده و از برخی از ادعاهای خود کوتاه بیایند.

نتیجه سازش بین طرفین به صورت گزارش اصلاحی صادر می‌شود و در واقع گزارش اصلاحی تصمیمی است از سوی دادگاه که به موجب آن صلح و سازش طرفین به رسمیت شناخته می‌شود.

اما صلح در مقام معاملات جلوه دیگری از عقد صلح است گاهی طرفین تمایل دارند عقدی بین خود منعقد نمایند ولی از قواعد خاص آن عقد عدول نمایند؛ به عبارتی ممکن است مثلاً تصمیم به خرید و فروش بگیرند و در حقیقت عقد بیع را منعقد نمایند اما قواعد ویژه و مخصوص عقد بیع را رعایت نکنند مثلاً از ایجاد خیار مجلس، خیار تاخیر ثمن و ... جلوگیری نمایند.

بنابراین با انجام خرید و فروش در قالب عقد صلح به همان نتیجه عقد بیع می‌رسند اما قواعد خاص و مخصوص عقد بیع را رعایت نمی‌کنند. همچنین در اموری که قانون مدنی قراردادی را جز عقود معین پیش‌بینی نکرده باشد با استفاده از عقد صلح می‌توان قراردادهایی را ایجاد کرد.

صلح نیز مانند هر قراردادی ارکانی دارد از جمله مصالح که کسی است که مال خود را به عنوان صلح به دیگری می‌دهد و همچنین متصالح که طرف دوم قرارداد است که مال مورد صلح را قبول می‌کند هر قراردادی موضوعی دارد که در قرارداد صلح به عنوان مورد صلح شناخته می‌شود و در واقع مالی است که موضوع قرارداد قرار می‌گیرد.

همانطور که پیشتر نیز اشاره کردیم صلح می‌تواند به صورت معوض یا رایگان باشد و در صورتی که معوض باشد مالی که به عنوان عوض رد و بدل می‌شود تحت عنوان مال الصلح شناخته می‌شود.

ویژگی‌های عقد صلح

در خصوص ویژگی‌های عقد صلح باید به این نکته توجه کرد که عقدی است که می‌تواند معوض یا مجانی باشد. و عقدی رضایی، مبتنی بر مسامحه و حسب مورد تملیکی، عهدی یا اذنی است.

عقد صلح اثر و قالب مشخصی ندارد و در واقع قالب و اثر عقدی را به خود می‌گیرد که آن عقد در قالب صلح منعقد می‌شود مثلاً اگر صلح در مقام بیع باشد تملیکی و معوض است و اگر در مقام هبه باشد تملیکی و مجانی است.

عقد صلح نیز برای تشکیل نیاز به ارکان اساسی معاملات یعنی قصد، رضا، اهلیت، موضوع و جهت مشروع دارد.

نکته قابل توجه آن است که صلح از جمله عقودی است که مبتنی بر مسامحه است بنابراین شخصیت طرفین عقد علت عمده عقد محسوب می‌شود و در نتیجه بر اساس ماده ۷۶۲ قانون مدنی اشتباه در شخص یا شخصیت یکی از طرفین در عقد صلح باعث بطلان عقد صلح است.

در خصوص اهلیت طرفین باید دانست که اگر عقدی که داخل در صلح می‌شود یک عقد معوض باشد، اهلیت در عقود معوض برای صحت صلح لازم است اما در صورتی که این عقد نوعی عقد مجانی باشد قواعد اهلیت عقود مجانی در صلح پیاده خواهد شد.

قرارداد ارفاقی از نظر ماهیت نوعی عقد صلح است با این تفاوت که قواعد خاصی در قانون تجارت دارد.

مطابق ماده ۷۶۳ قانون مدنی هرگاه در صلح اشتباهی رخ داده باشد طبق قواعد عام عقد صلح باطل است و اگر عقد صلح تحت اکراه صورت پذیرد غیر نافذ است.

اگر بعد از صلح معلوم شود که موضوع صلح منتفی بوده است صلح باطل است منظور از این ماده آن است که اگر صلح بر روی مالی صورت گیرد که بعدا معلوم شود در زمان صلح وجود خارجی نداشته صلح نیز باطل است.

در صلح در مقام رفع تنازع ضرورتی ندارد که دعوا در دادگستری مطرح شده باشد اما اگر معلوم شود که اختلاف در اثر حکم قطعی از بین رفته است و بعداً در خصوص آن اختلاف عقد صلح منعقد گردد عقد صلح باطل است یعنی پس از صدور حکم قطعی در خصوص اختلافی به سبب اعتبار امر قضاوت شده امکان صلح نسبت به آن ممکن نیست.

همچنین جنبه کیفری جرایم قابل صلح نیست اما حقوق خصوصی که از جرم تولید می‌شود ممکن است مورد صلح واقع شود.

با توجه به ماده ۷۵۵ قانون مدنی صلح با انکار دعوا نیز جایز است بنابراین درخواست صلح از جانب هر یک از طرفین نشانه اقرار محسوب نمی‌شود.

هرگاه صلح در مقام یک معامله معوض باشد علم تفصیلی برای صحت صلح شرط است اما اگر صلح در مقام یک معامله مجانی و مبتنی بر مسامحه باشد علم اجمالی به موضوع و مورد صلح کافی است.

باید توجه داشت که هرگاه موضوع صلح یا سبب صلح نامشروع باشد عقد صلح باطل است این نکته در ماده ۷۵۴ قانون مدنی مورد اشاره قرار گرفته است.

همچنین با صلح نمی‌توان معاملات باطلی را که دلیل بطلان آن مخالفت با نظم عمومی یا اخلاق حسنه باشد را دوباره زنده کرد.

باید توجه داشت که احوال شخصیه اصولا نمی‌تواند موضوع عقد صلح قرار گیرد مثل صلح در خصوص حق زوجیت یا حضانت اما سقوط دعوای مربوط به احوال شخصیه در قالب صلح امکان‌پذیر است و این امر منافاتی با نکته ذکر شده ندارد.

همچنین طرفین می‌توانند در خصوص نفقه و میزان آن با یکدیگر صلح نمایند فرقی نمی‌کند نفقه زوجه باشد یا اقارب و فرزندان با این حال صلح در مورد نفقه آینده نمی‌تواند مبلغی کمتر از هزینه‌های متعارف زندگی باشد همچنین صلح در خصوص میزان نفقه نمی‌تواند دائمی باشد بلکه نفقه با توجه به تغییر قدرت خرید و هزینه‌های زندگی متغیر است و صلح در خصوص مبلغ ثابت بر خلاف نظم عمومی بوده و باطل است.

صلح در دادگاه و صلح خارج از دادگاه

صلحی که در شوراهای حل اختلاف و دادگاه‌ها به عنوان یک قرارداد بین طرفین منعقد می‌شود برای طرفین قرارداد و همچنین قائم مقام قانونی آن‌ها و ورثه‌شان معتبر نافذ و قابل اجرا است.

مفاد این قرارداد مانند احکام دادگستری اجرا می‌شود و بنابراین اگر بین طرفین سازش در دادگاه صورت گیرد دادگاه شرایط و موضوع را به همان صورت واقع شده صورتجلسه کرده و قاضی و طرفین دعوا آنها را امضا خواهند کرد.

طبق قانون سازش خارج از دادگاه نیز امکان‌پذیر است یکی از موارد سازش خارج از دادگاه در دفاتر اسناد رسمی انجام می‌شود یا آنکه به صورت دستی بین طرفین و به شکل غیر رسمی تنظیم می‌شود و به امضای دو نفر شاهد معتبر می‌رسد.

در خصوص انعقاد صلح خارج از دادگاه اگر پیش از انعقاد صلح دعوایی در دادگاه مطرح شده باشد و پرونده در دست پیگیری باشد طرفین و شاهدان باید در دادگاه حضور پیدا کرده و صحت قرارداد صلح را تایید کنند تا دادگاه آن را صورتجلسه کرده و به امضای قاضی و طرفین برسد.

اگر طرفین دعوا بدون عذر موجه در دادگاه حاضر نشوند ادامه دادرسی انجام شده و درباره اصل دعوا تصمیم گیری خواهد شد اما صلح به استناد سند رسمی و در دفاتر اسناد رسمی مطابق ماده ۱۸۱ قانون آیین دادرسی مدنی موجب ختم رسیدگی در دادگاه خواهد شد.

آثار عقد صلح

لازم به ذکر است که شیوه تنظیم قرارداد امر بسیار مهم و مستلزم دقت فراوان است. از جمله نکات مهمی که در قرارداد صلح باید به آن توجه شود آن است که مبلغ تعیین شده در صلح معوض ممکن است بسیار ناچیز باشد همچنین در خصوص دلایل انحلال عقد صلح باید توجه کافی را داشت.

با تصور اینکه همه شرایط برای انعقاد یک صلح کامل و صحیح وجود داشته باشد آثار صلح صحیح را بررسی می‌کنیم.

صلح در مقام معاملات هرچند نتیجه معامله‌ای را که به جای آن واقع شده است می‌دهد لیکن شرایط و احکام خاصه آن معامله را ندارد. بنابراین اگر مورد صلح عین باشد در مقابل عوض نتیجه آن همان نتیجه بیع خواهد بود بدون اینکه شرایط و احکام خواسته بیع در آن جاری شود.

مطابق ماده ۷۵۹ قانون مدنی حق شفعه در عقد صلح راه ندارد هرچند در مقام بیع باشد و این یکی از مهمترین عوامل ترغیب افراد به انعقاد عقد صلح به جای عقد بیع است.

صلح دعوا مبتنی بر معامله باطله باطل است ولی صلح دعوای ناشی از بطلان معامله صحیح است مثلاً اگر بعداً مشخص شود که معامله اولیه بین طرفین باطل بوده است در این صورت عقد صلحی هم که بر اساس آن معامله اولیه منعقد شده باشد باطل و بلااثر است.

اگر زیان دیده با مسئول حادثه یا موسسه بیمه صلح کرده باشد موضوع صلح تنها آثاری از حادثه است که در زمان توافق از آن آگاه بوده‌اند و نباید زیان‌ها و صدماتی را که بعدا معلوم می‌شود و در زمان صلح مورد توجه نبوده است مشمول آن ساخت مگر اینکه صراحتا شرط شود که صلح شامل تمامی دعاوی احتمالی می‌گردد.

همچنین در عقد صلح ممکن است یکی از طرفین در عوض مال‌الصلحی که دریافت می‌کند متعهد شود که نفقه معینی همه ساله یا همه ماهه تا مدت معین تعدیه کند این تعهد ممکن است به نفع طرفین مصالحه یا شخص ثالث واقع شود این مقرره از نظر ماهیت همان تعهد به نفع ثالث است و از قواعد آن پیروی می‌کند و نیاز به قبول شخص ثالث ندارد.

در تعهدی که گفتیم این تعهد به نفع هر شخص که واقع شده باشد ممکن است شرط شود که بعد از فوت منتفع نفقه به وراث او داده شود اساسا تعهد به نفع ثالث به وراث ثالث منتقل می‌شود مگر اینکه شرط مباشرت ثالث شده باشد.

انحلال عقد صلح

بر اساس مواد قانون مدنی صلح عقد لازم است هرچند در مقام عقود جایزه منعقد گردیده باشد بنابراین هرگاه طرفین مثلا مضاربه را داخل در صلح ببرند با وجود آن که خود مضاربه عقد جایز است اما همان رابطه حقوقی وقتی داخل در قالب عقد صلح شود تبدیل به عقد لازم می‌شود.

در خصوص اسباب انحلال صلح باید به این نکته توجه داشت که صلح با توافق طرفین قابل اقاله است با این حال باید دانست که اقاله صلح خدشه‌ای به حقی که برای شخص ثالث ایجاد شده است وارد نمی‌کند خیار شرط و خیار تخلف از شرط در عقد صلح جاری است اما خیار غبن به سبب تسامحی بودن صلح در آن راه ندارد.

همچنین مطابق ماده ۷۶۴ قانون مدنی در عقد صلح امکان تدلیس وجود دارد بنابراین خیار تدلیس نیز در عقد صلح جاری است.