نقش مشاوره تحصیلی در پیشگیری از فرسودگی تحصیلی

شرایط تحصیل در دوره دبیرستان برای این سال‌های اخیر به‌ کلی دگرگون شده ‌است. حالا دانش‌آموزان با یک پروسه طولانی و به‌هم‌ پیوسته در سال‌های پایانی دبیرستان و کنکور روبه‌رو هستند و ماجرا برای دانش‌آموزان سخت‌کوش متفاوت‌تر است و ممکن است در این مسیر با چالش‌ها مانند فرسودگی تحصیلی روبرو شوند. در این ‌صورت بهتر است تا از حضور مشاوره تحصیلی استفاده کنند.

اهمیت مشاوره تحصیلی برای دانش‌آموزان صرفاً رصد کردن شرایط تحصیل آنها نیست. بلکه آماده‌سازی آنها چه از لحاظ فکری و یا از نظر روحی و جسمانی است تا در این پروسه طولانی قدرتمند و یکنواخت به پیش روند. دانش‌آموزان آنقدر کم‌تجربه هستند که این احتمال وجود دارد تا زیر بار سنگین شرایط تحصیل کنونی فرسوده شوند. دراین‌باره با استاد داود یاوری مشاور ارشد گروه یاوران دانش هم‌صحبت هستیم و از چالش‌های دانش‌آموزان و اهمیت برنامه‌ریزی و مشاوره برای آنها صحبت خواهیم کرد.

منظور از پروسه طولانی کنکور چیست؟

دانش‌آموزان از همان ابتدای سال دهم عملاً در جریان کنکور هستند که قرار است تا دو سال بعد آن را تجربه کنند. تا همین چند سال پیش تمام ماجرای کنکور در همان کنکور خلاصه می‌شد. اما حالا بحث داغ تأثیر معدل در نتایج کنکور مطرح ‌شده که برای سال گذشته و همچنین سال پیش رو ۶۰ درصد از تراز نهایی کنکور است. بخشی از برنامه طراحی سوالات کنکور مربوط به دروس سال دهم است. به ‌همین سادگی دانش‌آموز نوجوان و کم تجربه ما وارد یک پروسه طولانی سه ساله خواهد شد و قطعاً این احتمال وجود دارد که در این مسیر طولانی خسته شده و درس و مدرسه را به ‌کلی رها سازد.

اهمیت مشاوره تحصیلی در پیشگیری از فرسودگی تحصیلی در همین نقطه آغاز می‌شود. اما این مشاور، چگونه این کار را انجام می‌دهد؟

آگاهی از شرایط پذیرش و سبک کنکوری در رشته‌های مختلف

درک درست از شرایط کنکور هر رشته الگوی درس خواندن و حتی روش برنامه‌ریزی تحصیلی هر دانش‌آموز را مشخص می‌کند. درغیر این صورت همیشه این احتمال وجود دارد که دانش‌آموزان در دنیایی پراکنده و کاملاً آشفته این مسیر طولانی را سپری کنند.

به‌ عنوان مثال دانش‌آموز انسانی باید بداند که با برنامه‌ریزی یک ساله قادر است تا در کنکور این رشته موفقیت خوبی را کسب نماید. در مقابل شرایط کنکور برای دانش‌آموزان ریاضی متفاوت است و آنجا تفکر قبولی در رشته‌ای خاص برای دانشگاهی خاص حاکم است و همین نکته کافی است تا رقابت نفس‌گیری میان رتبه‌های برتر وجود داشته باشد.

سخت‌ترین رشته نیز برای دانش‌آموزان تجربی است و قرار است تا در خیل بسیار زیاد داوطلبین این رشته در رقابتی طولانی وارد شوند. حضور مشاوره تحصیلی برای هدایت دانش‌آموزان دراین پروسه اهمیت بالایی دارد.

توجه به مدل درس خواندن در رشته‌های گوناگون

دانش‌آموزان در مسیر مطالعاتی خود فرسوده می‌شوند؛ چون درس‌های خود را به روش‌های غلط مطالعه می‌کنند. کافی است یک درس را بدون در نظر گرفتن شرایط تخصصی آن و صرفاً مانند دیگر دروس مطالعه کنید تا آشفته و بدون یادگیری درست مطالب از ادامه بار مطالعاتی خود خسته شوید.

فرض کنید دانش‌آموز سال‌های پایانی رشته تجربی هستید (مشاوره کنکور تجربی). آنگاه درس‌های شما در فضاهای متفاوتی هستند. زیست اصلی‌ترین درس و آمیخته‌ای از مباحث حفظ کردنی، مفهومی و یا حل مسئله در بخش ژنتیک است. همچنین دروس تحلیلی و مسئله‌ای ریاضی و فیزیک حضور دارند و شیمی نیز یک درس تفهیمی تمام ‌عیار است. آیا می‌توانید همه این درس‌ها را به یک شکل مطالعه کنید؟ تنوع درس‌ها با سبک‌های مختلف از حفظ کردنی تا تحلیلی و تفهیمی وحتی استنتاجی کافی است تا دانش‌آموزان در دنیایی آشفته و بی‌برنامه گرفتار شوند. اهمیت مشاوره تحصیلی در پیشگیری از فرسودگی تحصیلی، آگاهی دانش‌آموزان از روش‌های اصولی مطالعه دروس مختلف و سعی در افزایش مهارت آنها است.

برنامه‌ریزی و جلوگیری از فرسایش تحصیلی

نبود یک برنامه مناسب  با در نظر گرفتن تمام شرایط اعم از درس‌ خواندن و تفریحات و در کل زندگی روزمره کافی است تا دانش‌آموزان با بحران‌های شدیدی روبه‌رو شوند. معمولاً دانش‌آموزانی که برنامه‌ریزی درسی ندارند، دوره تحصیل سال‌های پایانی دبیرستان را قدرتمند شروع کرده، اما در میانه راه اسیر فرسایش تحصیلی می‌شوند.

از طرفی پروسه آماده شدن برای کنکور در طول سه سال آن‌قدر طولانی است که دانش‌آموز و والدین کم‌تجربه نمی‌توانند برنامه‌ریزی جامعی برای این مسیر تدارک ببینند استاد یاوری کارشناس ارشد مشاوره تحصیلی یاوران دانش در این‌باره و لزوم برنامه‌ریزی جامع، نکات جالبی را متذکر شده‌اند که در ادامه به این موضوع می‌پردازیم.

برنامه‌ریزی برای تعادل میان درس و علایق نوجوانی

اهمیت مشاوره تحصیلی در پیشگیری از فرسودگی تحصیلی، ایجاد تعادلی میان برنامه‌های مدرسه و دنیای هیجانی از سنین نوجوانی است (ثبت نام پانسیون مطالعاتی کنکور). ماجرا از این قرار است که هر دانش‌آموز درآغاز سال‌های پایانی دبیرستان و پروسه طولانی کنکور عملاً یک نوجوان پرشور و هیجانی است. این نوجوان با دو دنیای متفاوت و موازی روبرو است:

• درس‌هایی که قرار است در دوره متفاوت تحصیلی خود مطالعه کند.
• شخصیت نوجوانی او که در حال شکل‌گیری است و نیازهای متفاوتی دارد.

فرسایش تحصیلی زمانی اتفاق می‌افتد که دانش‌آموزان از مدیریت این دو دنیای متفاوت در موازات یکدیگر ناتوان هستند. اهمیت مشاوره تحصیلی در پیشگیری از فرسودگی تحصیلی درک این دو دنیای متفاوت است تا با برنامه‌ریزی از ایجاد بحران‌های سخت تحصیلی و شخصیتی جلوگیری کند. برای درک بهتر این نکته چند حالت مختلف را بررسی کنیم:

• حالتی که دانش‌آموز بیش ‌از حد درس می‌خواند:

فرض کنید دانش‌آموز داستان ما درآغاز سال‌های پایانی دبیرستان تحت تأثیر القای والدین و یا معلمین و یا تصمیم احساسی خودش یک برنامه‌ریزی سخت‌گیرانه درسی را تدارک ببیند. حالا با دانش‌آموزی روبرو هستیم که هر روز و بدون وقفه ساعت‌ها درس می‌خواند. اما همین دانش‌آموز خیلی زود متوجه خلأهایی در زندگی و شخصیت خود خواهد شد. زیرا دنیای مهیج نوجوانی بدون توجه به خواسته و علایق خود همه را رها کرده ‌است. این دانش‌آموز خالی از خواسته‌های نوجوانی مانند تفریح، بازی و یا ورزش نیست. حتی آنها را فراموش نکرده است و تقریباً همیشه جلوی چشم او هستند. ادامه این جریان کافی است تا دانش‌آموز سخت‌کوش ابتدای داستان ما تبدیل به نوجوانی منزوی، آشفته، بدون اعتماد به ‌نفس و کاملاً خسته شود. این شرایط همان فرسودگی تحصیلی است.

• حالتی که دانش‌آموز بیش ‌از حد به موضوعات شخصی از دنیای نوجوانی می‌پردازد:

فرض کنید دانش‌آموز داستان ما فارغ از دغدغه درس و مدرسه و حتی چالش امتحانات نهایی برای آمادگی کنکوری که چندسال بعد در آن شرکت خواهد کرد، دردنیای شخصی از عالم نوجوانی خود غرق شود. مثلاً بیش ‌از حد به تفریح و وقت گذراندن با دوستان مشغول گردد. زمان به ‌سرعت می‌گذرد و این دانش‌آموز بی‌خیال به ‌ناگهان با شرایط بحرانی از انبوه درس‌های بر هم انباشته شده مواجه خواهد شد. افت تحصیلی اجتناب‌ناپذیر است و نگرانی در والدین و حتی خود دانش‌آموز ظاهرمی‌شود. البته احتمالا این بحران آن‌قدر عمیق شده که به‌ سادگی نمی‌توانیم دانش‌آموز را از دنیای شیرین نوجوانی پای افت تحصیلی سخت ایجاد شده بکشانیم.

یک برنامه‌ریزی حرفه‌ای برای جلوگیری از فرسودگی تحصیلی

اهمیت مشاوره تحصیلی در پیشگیری از فرسودگی تحصیلی نظم دادن به درس و تفریح نوجوانان است که هر دو را کنار هم نیاز دارند. استاد یاوری کارشناس ارشد مشاور تحصیلی یاوران دانش این برنامه‌ریزی را برای در اختیار داشتن همه چیز اما به ‌اندازه با محوریت درس و مدرسه بررسی می‌کند. چارچوبی که قرار است تا در آن دانش‌آموز به تمام علایق، خواسته‌ها و یا تفریحات برسد و در عین ‌حال اولویت درس و مطالعه برای آمادگی کنکور باشد. بااین حال چطور این سبک برنامه‌ریزی اجرا می‌شود؟

• تدارک برنامه منسجم درسی

تمام دانش‌آموزان پس ‌از مدرسه و با در نظر گرفتن استراحتی کوتاه فرصت کافی مطالعه دروس خود را دارند. بهترین تکنیک نیز تدارک باکس‌های مطالعاتی ۶۰ الی ۷۰ دقیقه است. دانش‌آموزان می‌توانند برای تایم بعدازظهر خود ۳ باکس مطالعه ۶۰ دقیقه داشته باشند. برای روزهای تعطیل نیز تدارک ۶ باکس مطالعه ۶۰ دقیقه کافی است. به ‌این ‌ترتیب هر دانش‌آموز درطول هفته حداقل ۲۰ الی ۲۴ باکس مطالعه ۶۰ الی ۷۰ دقیقه را سپری می‌کند. مدت زمان کافی برای آنکه تمام درس‌ها را خوانده و زیر بار سنگین مطالعه خسته نشود.

• برنامه‌ریزی برای ورزش و یا هر کار فوق‌برنامه

در برنامه جامع مطالعه دانش‌آموزان می‌توانیم بازه‌های مناسب برای کارهای ورزشی، هنری و فوق برنامه را تدارک ببینیم. برنامه‌ریزی برای دو جلسه ورزشی ویا شرکت در کلاس‌های هنری در هر هفته و هر جلسه حدود ۲ الی ۳ ساعت کافی است تا این منبع از شخصیت هیجانی نوجوان درس‌خوان را راضی کرده باشیم.

• حضور تفریحات در برنامه جامع تحصیلی

مشاوران آگاه به ‌خوبی می‌دانند که دانش‌آموزان به تفریحات، وقت گذراندن با دوستان و حتی تفریح با خانواده نیاز دارند و جا انداختن یک برنامه هفتگی در این‌باره چندان سخت نیست.

• برنامه‌ریزی برای حضور در فضای مجازی یا بازی‌های رایانه‌ای

آخرین حلقه برنامه جامع تحصیلی، مدیریت فضای مجازی و یا بازی‌های رایانه‌ای است. عدم توجه به فضای مجازی و یا محدود کردن از انجام بازی‌های رایانه‌ای کافی است تا دانش‌آموز با خستگی روحی کلنجار رفته و پدیده فرسودگی تحصیلی ظاهر شود. اما می‌توانیم با مدیریت درست این جریان مثلاً در خلال استراحت بعد از مدرسه و یا در فاصله استراحت میان باکس‌های مطالعاتی و حتی اوایل صبح و یا اواخر شب از روزهای تعطیل فرصت کافی برای این دغدغه دانش‌آموزان را پیدا کنیم.

همه این نکات در کنار هم یک برنامه تحصیلی جامع برای تمام روزهای هفته است که در آن به تمام نیازها و خواسته‌ها و شرایط تحصیلی دانش‌آموز پرداخته شده ‌است.

چالش یادگیری اصولی برای جلوگیری از فرسودگی تحصیلی

دانش‌آموزان باید با تکنیک‌های درست یادگیری اصولی دروس آشنا شوند. در غیر این ‌صورت صرفاً فقط درسی را می‌خوانند که هرگز آن را به ‌درستی یاد نمی‌گیرند. همین نکته کافی است تا در دراز مدت خسته از ناکامی‌ها با مشکلاتی مانند فرسودگی تحصیلی روبرو شوند.

اهمیت مشاوره تحصیلی در پیشگیری از فرسودگی تحصیلی در افزایش مهارت دانش‌آموزان برای یادگیری اصولی است. دانش‌آموزان درس‌های خود را فراموش می‌کنند؛ چون:

• از انگیزه کافی برای درس خواندن برخوردار نیستند.
• حجم بالایی از مطالب درسی را در مدت زمان کوتاه مطالعه می‌کنند.
• با تمام قوا و کمترین استراحت برای ساعت‌های متوالی درس می‌خوانند.
• از روش اصولی مطالعه هر درس مطلع نیستند.
• در هنگام درس خواندن اضطراب زیادی دارند.
• نسبت ‌به تدریس معلمین بی‌تفاوت هستند.
• سعی در حفظ کردن دروس بدون توجه به درک مفاهیم دارند.

همگی این چالش‌ها و اشتباهات در کنار هم کافی است تا دانش‌آموزان دروس را فراموش کرده و هرگز مفاهیم کتاب‌های درسی را عمیقاً یاد نگیرند. در این ‌صورت گویی زحمت فراوانی را برای هیچ می‌کشند و در دراز مدت روح آنها را خسته خواهد کرد. فرسودگی تحصیلی در چنین شرایطی اجتناب‌ناپذیر است. اما مشاوره تحصیلی می‌تواند به ‌خوبی این جریان را مدیریت کرده و دانش‌آموزان را از چنین چالش‌های پیچیده بیرون بکشد.

یک مشاور چگونه به یادگیری اصولی دانش‌آموز کمک می‌کند؟

مشاوره تحصیلی راهکار مؤثر کمک به دانش‌آموزان است که در یادگیری اصولی با چالش مواجه شده و در دراز مدت نمی‌توانند بر این جریان غلبه کنند. اما اهمیت مشاوره تحصیلی در پیشگیری از فرسودگی تحصیلی کمک به او برای یادگیری روش‌های صحیح درس خواندن است. مانند:

• تشویق دانش‌آموز برای حضور فعال و یادگیرنده در کلاس‌های درسی
• تدوین استراتژی هدف‌گذاری قبل ‌از آغاز مطالعه
• تمرین و یادگیری مطالعه بر پایه باکس‌های زمان‌بندی شده؛ نه بر پایه حجم مطالب درسی
• برنامه‌ریزی برای تمرین سوالات و چگونگی حل تست‌ها مربوط به دروس
• آموزش و افزایش مهارت دانش‌آموز برای مطالعه به روش اصولی هر درس
• شناسایی نقاط ضعف و قدرت دانش‌آموز برای غلبه بر بحران یادگیری
• کار بر روی مهارت‌های اصولی درس‌ خواندن از قبیل نت برداری، چرک‌نویسی و یا حاشیه‌نویسی و…

استراتژی برای جلوگیری از فرسودگی تحصیلی

آخرین نکته، مهمترین تلاش مشاوره تحصیلی در پیشگیری از فرسودگی تحصیلی است. استاد داود یاوری  راه‌حل را در تدوین یک استراتژی می‌داند. استراتژی بر پایه موفقیت در امتحانات نهایی و کنکور است. این استراتژی برای هر دانش‌آموز از سال دهم تا دوازدهم و حتی پشت کنکور متفاوت است.

آنچه مسلم است دانش‌آموزان با فرسودگی تحصیلی روبه‌رو هستند؛ زیرا در پروسه بزرگ کنکور بی‌دفاع و بدون نگرش قدرتمند رها شده‌اند. این در حالی است که مشاوره تحصیلی می‌تواند بر او در هر شرایطی و در هر مقطعی و با هر سطح علمی به ‌درستی کمک کرده تا در این مسیر بدون فرسودگی تحصیلی یکنواخت و عالی حاضر باشد و موفقیت خود را تضمین کند.