حبوبات هم گران می‌شود؟ پشت‌پرده شوک ارزی و سفره مردم

بازار حبوبات ایران در هفته‌های منتهی به ماه مبارک رمضان و عید نوروز وارد مرحله‌ای حساس شده است؛ مرحله‌ای که هم‌زمان تحت تاثیر افزایش تقاضای فصلی، گرانی اقلام پروتئینی و تغییرات ناگهانی سیاست‌های ارزی قرار دارد. حبوبات که در سال‌های اخیر به‌دلیل رشد قیمت گوشت و مرغ، سهم بیشتری در سبد غذایی خانوارها پیدا کرده‌اند، حالا با چالش‌هایی روبه‌رو هستند که می‌تواند مستقیماً بر قیمت مصرف‌کننده و امنیت غذایی اقشار مختلف جامعه اثر بگذارد. اظهارات داوود لپه‌چی، رئیس هیئت مدیره حبوبات ایران، تصویری روشن از ابعاد این تحولات ارائه می‌دهد؛ تصویری که از یک‌سو نشان‌دهنده ظرفیت تولید داخلی و از سوی دیگر بیانگر فشارهای ارزی و ساختاری بر زنجیره تامین است.

افزایش مصرف حبوبات؛ نتیجه مستقیم گرانی پروتئین حیوانی

در ماه‌های اخیر، افزایش قیمت گوشت قرمز و مرغ باعث شده بخش قابل توجهی از خانوارها به سمت مصرف بیشتر حبوبات حرکت کنند. این روند با نزدیک شدن به ماه رمضان، که الگوی مصرف غذایی به‌طور سنتی تغییر می‌کند، و همچنین ایام نوروز که تقاضای عمومی برای مواد غذایی افزایش می‌یابد، تشدید شده است. حبوبات به‌عنوان کالایی نسبتا در دسترس و مغذی، جایگاه ویژه‌ای در سفره این ایام دارند و همین موضوع باعث شده تقاضا در بازار به شکل محسوسی بالا برود. پیش‌بینی فعالان صنفی حاکی از آن است که این سطح از مصرف نه‌تنها در رمضان، بلکه در ماه‌های بعد از آن نیز ادامه خواهد داشت و بازار را در وضعیت پرتقاضا نگه می‌دارد.

حذف ارز ترجیحی و انتقال به تالار دوم؛ شوک بزرگ به واردکنندگان

یکی از مهم‌ترین متغیرهایی که بازار حبوبات را دستخوش تغییر کرده، حذف ارز ترجیحی و انتقال واردات حبوبات از تالار اول به تالار دوم مرکز مبادله ارز و طلا است. ارزی که پیش از این با نرخی حدود ۷۰ تا ۷۵ هزار تومان در اختیار واردکنندگان قرار می‌گرفت، به‌صورت ناگهانی با نرخ حدود ۱۳۰ هزار تومان جایگزین شد. این جهش ارزی، بدون در نظر گرفتن تعهدات قبلی واردکنندگان، فشار سنگینی بر فعالان این حوزه وارد کرده است. بسیاری از واردکنندگان، کالاهای خود را با محاسبات مبتنی بر نرخ ارز قبلی وارد و حتی قیمت‌گذاری کرده بودند و تغییر ناگهانی سیاست ارزی، آنها را با بدهی‌های سنگین مواجه کرده است؛ تا جایی که برخی از فعالان بازار در آستانه ورشکستگی قرار گرفته‌اند.

سهم واردات و تولید داخلی در بازار حبوبات ایران

بر اساس برآوردهای صنفی، حدود ۳۰ درصد بازار حبوبات کشور وابسته به واردات و ۷۰ درصد آن متکی بر تولید داخلی است. این ترکیب نشان می‌دهد که هرچند ایران در تولید برخی اقلام حبوبات به خودکفایی نسبی رسیده، اما همچنان برای تنظیم بازار و تامین برخی نیازها به واردات وابسته است. افزایش نرخ ارز تاثیر مستقیم‌تری بر بخش وارداتی دارد، اما این به معنای مصون ماندن تولید داخلی از تبعات آن نیست. نهاده‌های کشاورزی مانند کود و سم، که بخش قابل توجهی از آنها وارداتی هستند، با افزایش قیمت ارز گران‌تر می‌شوند و هزینه تولید را بالا می‌برند. از سوی دیگر، هزینه‌های جانبی مانند بسته‌بندی، حمل‌ونقل و دستمزد نیروی کار نیز در فضای تورمی افزایش یافته و در نهایت قیمت تمام‌شده حبوبات تولید داخل را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

خشکسالی و وضعیت تولید داخلی؛ تعادل شکننده بازار

سال جاری از نظر شرایط اقلیمی سال آسانی برای کشاورزان نبوده و خشکسالی در بسیاری از مناطق کشور بر تولید محصولات کشاورزی سایه انداخته است. با این حال، به گفته رئیس هیئت مدیره حبوبات ایران، کسری تولید حبوبات نسبت به سال گذشته کمتر بوده و تولید داخلی همچنان توان پاسخگویی به نیاز بازار را دارد. این نکته از منظر امنیت غذایی اهمیت بالایی دارد، زیرا نشان می‌دهد در کوتاه‌مدت نگرانی جدی از بابت کمبود فیزیکی حبوبات وجود ندارد. با این حال، تعادل بازار بیش از آنکه به میزان تولید وابسته باشد، به نحوه توزیع، هزینه‌ها و سیاست‌های ارزی گره خورده است؛ عواملی که می‌توانند حتی در شرایط تولید مناسب نیز منجر به افزایش قیمت شوند.

از مزرعه تا سفره؛ چرا قیمت مصرف‌کننده بالاتر است

یکی از پرسش‌های همیشگی مصرف‌کنندگان این است که چرا قیمت حبوبات در خرده‌فروشی‌ها و سوپرمارکت‌ها به‌مراتب بالاتر از قیمت اعلامی واردکننده یا تولیدکننده است. پاسخ این پرسش در ساختار چندلایه زنجیره تامین نهفته است. حبوبات از لحظه برداشت یا ورود به کشور تا رسیدن به دست مصرف‌کننده، از پنج حلقه اصلی عبور می‌کند: کشاورز یا واردکننده، بوجار، بنکدار، واحد بسته‌بندی و شبکه پخش. هر یک از این حلقه‌ها هزینه‌های خاص خود را دارند که در نهایت به قیمت نهایی افزوده می‌شود. بنابراین اختلاف قیمت میان مبدا و مقصد، لزوما به معنای سودجویی نیست، بلکه نتیجه ساختار توزیع و هزینه‌های انباشته‌شده در طول مسیر است.

پیک مصرف و نمایان شدن اثر واقعی افزایش نرخ ارز

با نزدیک شدن به اوج مصرف در ماه رمضان و عید نوروز، اثرات واقعی افزایش نرخ ارز و کاهش واردات بیش از پیش خود را نشان خواهد داد. در شرایطی که واردکنندگان به‌دلیل زیان‌های ارزی توان تامین مجدد کالا را از دست داده‌اند، احتمال کاهش عرضه اقلام وارداتی وجود دارد. این کاهش عرضه، در کنار تقاضای بالا، می‌تواند فشار مضاعفی بر قیمت‌ها وارد کند. اگرچه تا این مقطع، افزایش قیمت حبوبات عمدتاً در چارچوب تورم رسمی و حدود ۴۰ درصد بوده، اما تداوم شرایط فعلی می‌تواند زمینه‌ساز رشد قیمت فراتر از این سطح در ماه‌های آینده شود؛ رشدی که بیش از همه مصرف‌کنندگان نهایی را تحت تاثیر قرار خواهد داد.

لزوم جبران خسارت واردکنندگان و اصلاح تدریجی سیاست‌ها

فعالان بازار حبوبات معتقدند که حذف ارز ترجیحی در ذات خود اقدامی درست و در راستای شفاف‌سازی اقتصادی بوده است، اما شیوه اجرای آن چالش‌برانگیز بوده است. انتقال ناگهانی از تالار اول به تالار دوم، بدون دوره گذار و بدون در نظر گرفتن تعهدات قبلی، خسارت‌های قابل توجهی به واردکنندگان وارد کرده است. به همین دلیل، رایزنی‌هایی با وزارت جهاد کشاورزی و بانک مرکزی برای جبران این خسارت‌ها در جریان است. از نگاه صنفی، اگر این اصلاحات به‌صورت مرحله‌ای و با برنامه‌ریزی دقیق انجام می‌شد، هم بازار فرصت تطبیق پیدا می‌کرد و هم فشار کمتری به واردکنندگان و در نهایت مصرف‌کنندگان وارد می‌شد.

جمع‌بندی

بازار حبوبات ایران در مقطع حساسی قرار دارد؛ مقطعی که هم‌زمان با افزایش تقاضای فصلی، تحت تاثیر تغییرات ارزی و فشارهای ساختاری قرار گرفته است. اگرچه تولید داخلی همچنان ستون اصلی تامین بازار است و فعلاً نگرانی جدی از بابت کمبود وجود ندارد، اما شوک ارزی و کاهش توان واردکنندگان می‌تواند در ماه‌های آینده به افزایش قیمت‌ها دامن بزند. مدیریت هوشمندانه سیاست‌های ارزی، حمایت هدفمند از واردکنندگان آسیب‌دیده و بهبود کارایی زنجیره توزیع، می‌تواند نقش مهمی در کنترل بازار و جلوگیری از فشار بیشتر بر سفره خانوارها ایفا کند. در غیر این صورت، حبوبات نیز ممکن است به فهرست کالاهایی اضافه شود که با وجود تولید مناسب، به‌دلیل سیاست‌گذاری ناپایدار، با موج جدیدی از گرانی مواجه می‌شوند.