جهش قیمت شیر خام و زنجیره بحران در صنعت لبنیات؛ از فشار تولید تا تهدید سلامت جامعه

سلامت‌محور آن نیز به‌تدریج در حال نمایان شدن است. موضوعی که از دل نوسانات شدید ارزی و رشد هزینه نهاده‌های دامی بیرون آمده و اکنون به بحرانی چندلایه در تولید، مصرف و صادرات محصولات لبنی تبدیل شده است.

جهش قیمت شیر خام و ریشه‌های ارزی بحران

شیر خام استاندارد که در خردادماه سال جاری با قیمت مصوب ۲۳ هزار تومان ابلاغ شده بود، اکنون به حدود ۴۶ هزار تومان رسیده است؛ رشدی که به گفته فعالان صنعت، مستقیماً از افزایش ناگهانی قیمت ارز نهاده‌های دامی و بی‌ثباتی نرخ ارز ناشی می‌شود. این جهش قیمتی باعث شده هزینه تمام‌شده تولید برای کارخانه‌های لبنی به‌شدت افزایش یابد و امکان کنترل قیمت محصولات نهایی عملاً از دست تولیدکنندگان خارج شود.

فشار دوطرفه بر کارخانه‌ها و دامداران

مهدی هدایت‌نیا، دبیر اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان مواد لبنی خراسان رضوی، با اشاره به روابط پرتنش میان کارخانه‌ها و دامداران تأکید می‌کند که این ارتباط ماهیتی دوطرفه دارد، اما در عمل فشار اصلی بر واحدهای تولیدی وارد می‌شود. در دوره‌ای که قیمت مصوب شیر خام ۲۳ هزار تومان بود، کارخانه‌ها ناچار شدند شیر را تا ۳۹ هزار تومان خریداری کنند؛ رقمی که به گفته او، سقف منطقی و قابل توجیه آن برای صنعت حداکثر ۴۰ هزار تومان است. با این حال، دامداران قیمت ۴۶ هزار تومان را شرط جلوگیری از زیان خود عنوان می‌کنند.

رقابت ناسالم و کمبود شیر در استان‌ها

در کنار افزایش هزینه‌ها، کمبود شیر خام در برخی استان‌ها و شکل‌گیری رقابت ناسالم میان خریداران، وضعیت را پیچیده‌تر کرده است. شایعه‌پراکنی درباره خرید با قیمت‌های بالاتر، عملاً بازار را به سمت نرخ‌های غیرواقعی سوق داده و قدرت چانه‌زنی کارخانه‌ها را کاهش داده است. این شرایط موجب شده حتی تلاش برای اعلام قیمت‌های میانی، مانند نرخ ۴۲ هزار تومان برای حمایت از دامداران، با واکنش‌های تند و مخالفت روبه‌رو شود.

ورود دیرهنگام دولت و تعدیل محدود قیمت‌ها

دولت در ابتدای بحران، مداخله مستقیمی در بازار نداشت، اما در ادامه با توافق بر سر قیمت چند قلم کالای اساسی با انجمن لبنی ایران، مسیر تعدیل قیمت‌ها را هموار کرد. این تغییرات ابتدا در شیر نایلونی نمایان شد و سپس به‌تدریج به سایر محصولات لبنی سرایت کرد. بر اساس ابلاغیه سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان در ششم بهمن‌ماه، قیمت شیر نایلونی ۹۰۰ گرمی ۱.۵ درصد چربی به ۶۰ هزار تومان و شیر بطری مشابه به ۷۰ هزار تومان رسید. همچنین قیمت ماست دو کیلویی کم‌چرب از ۱۱۸ هزار تومان به ۱۶۳ هزار تومان و قیمت پنیر از ۹۵ هزار تومان به ۱۴۵ هزار تومان افزایش یافت.

افزایش هزینه‌ها و خط قرمز کیفیت

افزایش شدید هزینه نهاده‌ها، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و نوسانات ارزی، تولیدکنندگان را در تنگنای جدی قرار داده است. با این حال، فعالان صنعت تأکید دارند که کاهش قیمت از مسیر افت کیفیت، راهکار قابل قبولی نیست. به باور آنان، پایین آوردن کیفیت محصولات لبنی نه‌تنها به اعتماد مصرف‌کننده آسیب می‌زند، بلکه در بلندمدت سلامت عمومی جامعه را نیز تهدید می‌کند.

سقوط قیمت‌های جهانی و بن‌بست صادرات

همزمان با بحران داخلی، بازار جهانی لبنیات نیز با کاهش بی‌سابقه قیمت‌ها مواجه شده است. قیمت جهانی کره از حدود هشت دلار به چهار دلار سقوط کرده و شیر خشک از ۲.۹ دلار به ۲.۴ دلار رسیده است. در بازارهای منطقه‌ای مانند عراق و پاکستان، شیر خشک اوکراین و آلمان با قیمت‌هایی حدود ۲.۵ تا ۲.۵۵ دلار عرضه می‌شود. در چنین شرایطی، تعیین ارزش گمرکی ۳.۵۷ دلاری برای هر کیلو شیر خشک ایرانی، صادرات را به فعالیتی زیان‌ده تبدیل کرده است.

اختلاف نرخ ارز و تعلیق اصلاحات گمرکی

به گفته دبیر اتحادیه، قرار بود نرخ‌های صادراتی متناسب با قیمت‌های جهانی اصلاح شود، اما این وعده هنوز به مرحله اجرا نرسیده است. اختلاف میان نرخ ارز رسمی و آزاد، فشار مضاعفی بر صادرکنندگان وارد کرده و جلسات متعدد در تهران نیز تاکنون به نتیجه عملی منجر نشده است. ادامه این وضعیت، صادرات شیر خشک را که پیش‌تر ماهانه حدود ۱۸ هزار تن بود، تقریباً به صفر رسانده است.

کاهش مصرف داخلی و زنگ خطر سلامت

در بازار داخلی، بیشترین حساسیت مصرف‌کنندگان به قیمت شیر پاستوریزه، به‌ویژه شیر نایلونی، معطوف است. افزایش قیمت این محصول به ۶۰ هزار تومان، کاهش شدید مصرف را به دنبال داشته و برخی واحدهای تولیدی ناچار شده‌اند برای حفظ فروش، قیمت‌ها را پایین‌تر از نرخ مصوب عرضه کنند. این کاهش مصرف در حالی رخ می‌دهد که سرانه مصرف لبنیات در ایران طی یک دهه گذشته از حدود ۱۱۰ کیلو به ۵۵ کیلو رسیده؛ رقمی که فاصله معناداری با متوسط جهانی ۱۵۰ کیلو دارد.

پیامدهای اجتماعی و تهدید آینده صنعت

کاهش مصرف لبنیات، فراتر از یک مسئله اقتصادی، تهدیدی برای سلامت عمومی و افزایش بیماری‌های ناشی از کمبود پروتئین و کلسیم محسوب می‌شود. از سوی دیگر، اگر مشکلات صادرات شیر خشک، عوارض گمرکی و نوسانات ارزی حل نشود، صنعت لبنیات کشور با بحرانی روبه‌رو خواهد شد که توان تحمل آن را ندارد.

جمع‌بندی

آنچه امروز در بازار لبنیات ایران مشاهده می‌شود، نتیجه زنجیره‌ای از تصمیمات ناهماهنگ، نوسانات ارزی و تأخیر در اصلاح سیاست‌های حمایتی است. جهش قیمت شیر خام، کاهش مصرف داخلی و سقوط صادرات، سه ضلع بحرانی هستند که اگر به‌صورت همزمان و هدفمند مدیریت نشوند، آینده این صنعت راهبردی را با تهدیدی جدی مواجه خواهند کرد. اصلاح نرخ‌های صادراتی، تعدیل عوارض گمرکی، حمایت مؤثر از تولیدکنندگان و کنترل نوسانات ارزی، تنها راه بازگرداندن ثبات به بازاری است که مستقیماً با سفره و سلامت مردم گره خورده است.