سید حسن خمینی: اصلاح ساختار دولت بدون عزم آهنین و دانش ممکن نیست

در شرایطی که بحث کارآمدسازی دولت و اصلاح نظام اداری به یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های حکمرانی در ایران تبدیل شده، حجت‌الاسلام و المسلمین سید حسن خمینی در دیدار با رئیس سازمان اداری و استخدامی و مدیران نظام اداری کشور، با نگاهی تاریخی و تحلیلی به نقش دولت‌ها، ابعاد مختلف بحران فربهی ساختار اداری و الزامات اصلاح آن را تشریح کرد. سخنانی که از یک‌سو ریشه در مبانی نظری حکومت دارد و از سوی دیگر، به واقعیت‌های عینی نظام اداری امروز ایران گره خورده است.

۲۲ بهمن؛ نماد عدالت‌خواهی و نقش تاریخی دولت

سید حسن خمینی سخنان خود را با تأکید بر جایگاه ۲۲ بهمن به عنوان روزی بزرگ و حماسی در تاریخ ملت ایران آغاز کرد و این روز را نماد پیوند مردم با آرمان عدالت‌خواهی و استقلال دانست. او با رجوع به تجربه تاریخی حکومت‌ها یادآور شد که در طول تاریخ، نقش اصلی دولت‌ها تأمین امنیت و عدالت بوده و سایر امور به‌طور سنتی در حوزه مسئولیت مستقیم دولت تعریف نمی‌شده است. از نگاه یادگار امام، عدالت در معنای کلاسیک خود به این معنا بوده که حکومت ظلم نکند و اجازه دهد جامعه، اختلافات و مسائل روزمره خود را با سازوکارهای محلی و اجتماعی حل‌وفصل کند.

این نگاه تاریخی، بستری برای نقد وضعیت کنونی دولت‌های مدرن فراهم می‌کند؛ دولت‌هایی که به‌تدریج دامنه وظایف خود را گسترش داده‌اند و همین گسترش، زمینه‌ساز پیچیدگی‌های ساختاری و اداری شده است.

فربهی دولت‌ها و چالش مسئولیت‌های انباشته

یادگار امام با اشاره به اینکه لیبرالیسم آمریکایی نیز امروز با مشکلات جدی مواجه شده، روند تاریخی فربه شدن دولت‌ها را مورد توجه قرار داد. به گفته او، هرچه دولت‌ها مسئولیت‌های بیشتری بر عهده گرفتند، ناگزیر بزرگ‌تر شدند و ساختارهای پیچیده‌تری پیدا کردند. اما مسأله اصلی از نگاه سید حسن خمینی، فقدان تناسب میان ساختار و مسئولیت است؛ جایی که دولت‌ها بدون بازطراحی دقیق ساختارهای خود، وظایف جدیدی را پذیرفته‌اند.

او تأکید کرد که نبود این تناسب، به ناکارآمدی، اتلاف منابع و نارضایتی عمومی منجر می‌شود و اصلاح چنین وضعیتی نیز از دشوارترین اقدامات مدیریتی به شمار می‌آید. زیرا ساختارهایی که به‌غلط شکل گرفته‌اند، هم ذی‌نفعانی دارند که از تداوم آن سود می‌برند و هم کارگزارانی که به آن عادت کرده‌اند.

اصلاح ساختار؛ هزینه‌بر اما اجتناب‌ناپذیر

سید حسن خمینی با صراحت به یکی از مصادیق رایج ناکارآمدی در نظام اداری اشاره کرد: وجود ده‌ها شرکت و سازمان با مأموریت‌های مشابه که هرکدام دارای هیأت‌مدیره و پست‌های مدیریتی متعدد هستند. از نگاه او، ادغام چنین ساختارهایی اقدامی منطقی و ضروری است، اما همین اقدام با مقاومت‌های جدی مواجه می‌شود؛ چراکه به کاهش پست‌های سازمانی و منافع برخی افراد می‌انجامد.

او انجام این اصلاحات را نیازمند عزمی بسیار جدی و اراده‌ای آهنین دانست و در عین حال هشدار داد که اصلاح بدون مطالعه می‌تواند به نتایج معکوس منجر شود. به تعبیر یادگار امام، گاهی اصلاح شتاب‌زده به جای بهبود، آسیب‌های عمیق‌تری به همراه می‌آورد و مسأله‌ای را که باید ترمیم شود، به بحرانی بزرگ‌تر تبدیل می‌کند.

دانش سازمانی؛ پیش‌نیاز اصلاح پایدار

یکی از محورهای کلیدی سخنان سید حسن خمینی، نقش دانش و توان کارشناسی در اصلاح ساختارهای اداری بود. او تصریح کرد که پیش از هر تغییری، باید سطح دانش مجموعه مدیریتی ارتقا یابد. مدیری که قصد اصلاح دارد، باید بتواند از پیشنهاد خود دفاع منطقی کند، به پرسش‌ها پاسخ دهد و با استدلال‌های قوی نشان دهد که وضعیت پیشنهادی، به‌مراتب بهتر از وضع موجود است.

از نگاه او، اصلاح ساختار صرفاً یک تصمیم اداری یا سیاسی نیست، بلکه فرآیندی علمی و تخصصی است که بدون اتکا به دانش عمیق، محکوم به شکست خواهد بود. در کنار دانش، ایستادگی بر عزم اصلاح نیز اهمیت دارد؛ چراکه فشارها و مقاومت‌ها در این مسیر اجتناب‌ناپذیر است.

نهادهای موازی و ساختارهای غلط؛ واقعیت نظام اداری

یادگار امام با نگاهی انتقادی به وضعیت موجود، به صراحت از وجود نهادهای موازی و ساختارهای غلط در نظام اداری کشور سخن گفت و این وضعیت را یکی از موانع اصلی کارآمدی دولت دانست. او برای تبیین راهکارهای مقابله با فساد اداری، به تجربه آمریکا و بررسی‌هایی که در دوره معاونت ال‌گور انجام شده بود، اشاره کرد.

بر اساس این تجربه، کاهش واسطه‌های انسانی و استفاده بیشتر از سازوکارهای ماشینی و سامانه‌ای، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش فساد داشته باشد. به تعبیر سید حسن خمینی، هرچه تماس‌های مستقیم کمتر شود و فرآیندها شفاف‌تر و مکانیزه‌تر شوند، زمینه سوءاستفاده نیز محدودتر خواهد شد. این نگاه، همسو با رویکردهای نوین حکمرانی دیجیتال و دولت الکترونیک است که در سال‌های اخیر در بسیاری از کشورها دنبال شده است.

واقع‌بینی در اصلاح؛ مسیر مهم‌تر از مقصد

در بخش پایانی سخنان، سید حسن خمینی با تأکید بر اهمیت جایگاه سازمان اداری و استخدامی، نگاه واقع‌بینانه‌ای به مقوله اصلاح ارائه داد. او تصریح کرد که نمی‌توان انتظار داشت یک فرآیند اشتباه صدساله دولت‌سازی در ایران، ظرف یک دوره چهارساله به‌طور کامل اصلاح شود. اما آنچه ممکن و ضروری است، آغاز مسیر درست اصلاحات است.

از نگاه او، معیار موفقیت یک مدیر نه دستیابی فوری به نتایج کامل، بلکه تشخیص صحیح جهت حرکت و تناسب سرعت اصلاحات با ظرفیت‌های واقعی جامعه و سازمان است. مدیری که بتواند مسیر را درست آغاز کند و با شتابی متناسب پیش برود، می‌تواند در آینده از عملکرد خود رضایت داشته باشد.

جمع‌بندی

سخنان سید حسن خمینی در این دیدار، تصویری روشن از چالش‌ها و الزامات اصلاح نظام اداری کشور ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن، عدالت‌خواهی تاریخی، نقد فربهی دولت، ضرورت تناسب ساختار و مسئولیت، نقش دانش و عزم مدیریتی و واقع‌بینی در اصلاحات، به‌هم پیوند خورده‌اند. او با پرهیز از شعارزدگی، بر این نکته تأکید می‌کند که اصلاح ساختار دولت اگرچه دشوار و پرهزینه است، اما با دانش، اراده و نگاه تدریجی، مسیری شدنی و قابل تحقق خواهد بود؛ مسیری که آغاز درست آن، خود نشانه‌ای از موفقیت است.