تثبیت قیمت خرمای مضافتی در آستانه رمضان؛ بازار آماده پاسخ‌گویی به تقاضای روزه‌داران

ماه مبارک رمضان هر ساله آزمونی جدی برای نظام توزیع کالاهای اساسی و پرمصرف کشور به شمار می‌رود؛ ماهی که در آن الگوی مصرف خانوار تغییر می‌کند و برخی اقلام از جمله خرما به جایگاهی محوری در سفره افطار می‌رسند. در چنین شرایطی، کوچک‌ترین اختلال در عرضه یا نوسان در قیمت‌ها می‌تواند به سرعت به نگرانی عمومی و التهاب بازار دامن بزند. امسال اما فعالان حوزه خرما و متولیان تنظیم بازار، تصویری متفاوت از وضعیت این محصول استراتژیک ارائه می‌دهند؛ تصویری که بر وفور تولید، کفایت ذخایر و کنترل قیمت‌ها تأکید دارد.

در همین راستا، اعلام نرخ حدود ۳۱۰ هزار تومان برای هر کیلوگرم خرمای مضافتی در میادین میوه و تره‌بار و شبکه‌های رسمی توزیع، به عنوان یکی از مهم‌ترین خبرهای اقتصادی روزهای منتهی به رمضان، توجه افکار عمومی را به خود جلب کرده است. این نرخ‌گذاری که با هدف جلوگیری از نوسانات ناگهانی و مدیریت تقاضای فصلی انجام شده، حاصل ارزیابی شرایط تولید، موجودی انبارها و تجربه سال‌های گذشته در بازار خرماست.

تولید خرما زیر سایه چالش‌های اقلیمی

سال زراعی جاری برای بخش کشاورزی، به‌ویژه در مناطق خرماخیز کشور، سالی آسان نبود. کم‌آبی، محدودیت‌های ناشی از قطعی برق، افزایش هزینه‌های تولید و ناپایداری شرایط اقلیمی، همگی عواملی بودند که نگرانی‌هایی را درباره کاهش تولید خرما ایجاد کردند. با این حال، آمارهای ارائه‌شده از سوی انجمن ملی خرمای ایران نشان می‌دهد که این نگرانی‌ها در عمل به بحران تبدیل نشده است.

بر اساس برآوردهای رسمی، میزان تولید خرمای کشور در سال جاری بین یک میلیون و ۳۵۰ هزار تا یک میلیون و ۴۰۰ هزار تن تخمین زده می‌شود؛ رقمی که اگرچه ممکن است در مقایسه با برخی سال‌های پرباران تفاوت‌هایی داشته باشد، اما در مجموع سطحی قابل قبول و پاسخ‌گوی نیاز بازار داخلی و صادراتی محسوب می‌شود. این آمار نشان می‌دهد که باغداران و فعالان این حوزه با وجود فشارهای محیطی و اقتصادی، توانسته‌اند پایداری تولید را حفظ کنند.

ذخایر استراتژیک و اطمینان از تأمین پایدار

یکی از عوامل کلیدی در آرامش بازار خرما، وضعیت ذخایر این محصول است. برخلاف برخی کالاهای اساسی که در مقاطع زمانی خاص با کمبود یا کاهش موجودی مواجه می‌شوند، خرما به دلیل قابلیت نگهداری مناسب و برنامه‌ریزی قبلی، از ذخایر قابل اتکایی برخوردار است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که انبارهای کشور از نظر ذخیره خرما در شرایط مطلوبی قرار دارند و این ذخایر نه تنها پاسخ‌گوی مصرف ماه رمضان خواهد بود، بلکه حتی پس از پایان این ماه و تا رسیدن فصل برداشت جدید نیز بازار با کمبود مواجه نخواهد شد. این موضوع نقش مهمی در جلوگیری از شکل‌گیری رفتارهای هیجانی، احتکار و افزایش کاذب قیمت‌ها ایفا می‌کند و به سیاست‌گذاران امکان می‌دهد با اطمینان بیشتری وارد مرحله تنظیم بازار شوند.

قیمت خرما و روایت یک کالای مظلوم

خرما در سبد مصرفی خانوار ایرانی جایگاهی خاص دارد؛ محصولی سنتی، بومی و پیوندخورده با فرهنگ و آیین‌های مذهبی که با وجود اهمیت بالا، کمتر از بسیاری کالاهای دیگر مورد توجه افزایش قیمت قرار گرفته است. فعالان این حوزه معتقدند که خرما در سال‌های اخیر، برخلاف موج عمومی تورم، رشد قیمتی متناسب با افزایش هزینه‌ها نداشته و به نوعی از مظلوم‌ترین کالاهای مصرفی به شمار می‌رود.

در شرایطی که نرخ تورم رسمی در محدوده ۴۰ تا ۵۰ درصد اعلام می‌شود، قیمت خرما افزایش متناظری را تجربه نکرده است. این مسئله از یک سو فشار مضاعفی را بر تولیدکنندگان وارد کرده و از سوی دیگر، به ثبات نسبی قیمت برای مصرف‌کننده منجر شده است. تعیین نرخ حدود ۳۱۰ هزار تومان برای خرمای مضافتی نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است؛ نرخی که نه حاصل قیمت‌گذاری دستوری سخت‌گیرانه، بلکه نتیجه مداخله محدود و هدفمند برای جلوگیری از نوسان‌های شدید فصلی است.

نقش شبکه‌های توزیع در تنظیم بازار رمضان

یکی از نقاط قوت برنامه‌ریزی امسال برای بازار خرما، ورود به‌موقع شبکه‌های توزیع رسمی به فرآیند خرید و ذخیره‌سازی بوده است. فروشگاه‌های زنجیره‌ای، میادین میوه و تره‌بار شهرداری و مجموعه‌های وابسته به تعاون روستایی، با خرید خارج از فصل خرما، عملاً سپری حفاظتی در برابر شوک تقاضای ماه رمضان ایجاد کرده‌اند.

این سیاست باعث می‌شود عرضه خرما در روزهای اوج مصرف، بدون وقفه و با قیمت کنترل‌شده انجام شود. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که هرگاه توزیع به بازار آزاد و واکنش‌های لحظه‌ای واگذار شده، احتمال افزایش قیمت و کمبود مقطعی بالا رفته است. در مقابل، حضور فعال شبکه‌های رسمی توزیع، نقش مؤثری در ایجاد تعادل و اطمینان روانی برای مصرف‌کنندگان دارد.

ذائقه مصرف‌کننده و تنوع ارقام خرما

مصرف خرما در ایران به شدت وابسته به ذائقه خانوارها و سنت‌های محلی است. با این حال، در ماه رمضان برخی ارقام به دلیل بافت، طعم و دسترسی آسان، تقاضای بیشتری پیدا می‌کنند. خرمای مضافتی، کبکاب و زاهدی از جمله ارقامی هستند که به‌طور سنتی در سفره افطار حضور پررنگ‌تری دارند.

ایران با وجود آنکه از نظر حجم تولید در رتبه دوم جهان قرار دارد، از حیث تنوع ارقام خرما جایگاه نخست را به خود اختصاص داده است. این تنوع، مزیتی راهبردی برای بازار داخلی محسوب می‌شود؛ چرا که امکان پاسخ‌گویی به سلیقه‌های مختلف و تنظیم عرضه بر اساس تقاضای منطقه‌ای را فراهم می‌کند. همین ویژگی، یکی از دلایل اصلی پایداری بازار خرما در مقاطع حساس سال است.

قیمت‌گذاری، عرضه و تقاضا در تراز تعادل

بحث قیمت‌گذاری همواره یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعات در اقتصاد کشاورزی ایران بوده است. تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد که قیمت‌گذاری دستوری، به‌ویژه زمانی که بدون توجه به واقعیت‌های عرضه و تقاضا انجام شود، اغلب به شکست می‌انجامد و حتی می‌تواند به کاهش انگیزه تولید یا شکل‌گیری بازارهای غیررسمی منجر شود.

در مورد خرما نیز فعالان این حوزه بر این باورند که تعادل طبیعی بازار بهترین تنظیم‌کننده قیمت است. زمانی که عرضه کافی و تقاضا قابل پیش‌بینی باشد، قیمت نیز در محدوده منطقی تثبیت می‌شود. اقدام وزارت جهاد کشاورزی در تعیین نرخ حدودی برای خرمای مضافتی را می‌توان تلاشی برای هدایت بازار، نه کنترل کامل آن، ارزیابی کرد؛ اقدامی که هدف اصلی آن جلوگیری از سوءاستفاده‌های مقطعی و حفظ آرامش بازار است.

نسبت مصرف داخلی و صادرات؛ کلید پایداری بازار

خرما کالایی دووجهی است؛ هم نقش مهمی در امنیت غذایی و مصرف داخلی دارد و هم یکی از محصولات صادراتی با ظرفیت ارزآوری قابل توجه محسوب می‌شود. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که حفظ تعادل میان این دو کارکرد، شرط اصلی ثبات بازار است.

الگوی پیشنهادی فعالان صنعت خرما، تخصیص حدود ۷۰ درصد تولید به مصرف داخلی و صنایع تبدیلی و ۳۰ درصد به صادرات است. این نسبت، ضمن حفظ حضور ایران در بازارهای جهانی، مانع از ایجاد کمبود در داخل کشور می‌شود. رعایت این توازن به‌ویژه در ماه‌هایی مانند رمضان، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند؛ چرا که هرگونه اختلال در آن می‌تواند به سرعت به افزایش قیمت و نارضایتی مصرف‌کنندگان منجر شود.

جمع‌بندی

مجموع شواهد و داده‌های موجود نشان می‌دهد که بازار خرما در آستانه ماه مبارک رمضان از آمادگی لازم برای پاسخ‌گویی به تقاضای فصلی برخوردار است. تولید قابل قبول علی‌رغم چالش‌های اقلیمی، ذخایر کافی در انبارها، ورود به‌موقع شبکه‌های توزیع رسمی و تعیین نرخ منطقی برای خرمای مضافتی، همگی عواملی هستند که چشم‌انداز ثبات را برای این بازار ترسیم می‌کنند. در چنین شرایطی، به نظر می‌رسد خرما در رمضان امسال نه به عامل التهاب، بلکه به نمونه‌ای از مدیریت نسبی موفق در بازار کالاهای پرمصرف تبدیل شود؛ الگویی که در صورت تداوم، می‌تواند اعتماد مصرف‌کننده و تولیدکننده را به‌طور هم‌زمان تقویت کند.