پیام‌های متناقض آمریکا؛ گره اصلی مذاکرات هسته‌ای از نگاه ایران

با عزیمت هیأت مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی ایران به ژنو در شامگاه یکشنبه ۲۶ بهمن، فصل تازه‌ای از گفت‌وگوهای هسته‌ای میان تهران و واشنگتن گشوده شد؛ مذاکراتی غیرمستقیم که این‌بار با وساطت وزیر خارجه عمان و در محل نمایندگی این کشور در ژنو برگزار می‌شود. این دور از گفت‌وگوها ادامه مسیری است که نخستین ایستگاه آن در مسقط رقم خورد؛ مسیری که هر دو طرف، آن را مثبت اما صرفاً در حد یک ارزیابی اولیه توصیف کرده‌اند.

در آستانه این مذاکرات، گفت‌وگوی تفصیلی با اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، تصویر روشنی از نگاه تهران به این روند ارائه می‌دهد؛ نگاهی که هم‌زمان بر جدیت در رسیدن به نتیجه و احتیاط حداکثری در برابر طرف آمریکایی استوار است.

ژنو در امتداد مسقط؛ تداوم یک مسیر هدفمند

از نگاه دستگاه دیپلماسی، مذاکرات ژنو گسستی از گفت‌وگوهای مسقط نیست، بلکه ادامه طبیعی همان بحث‌ها در چارچوبی واحد و هدفمند به شمار می‌رود. بقائی تأکید می‌کند که تحرکات دیپلماتیک دو هفته اخیر، از سفر دبیر شورای عالی امنیت ملی به مسقط و دوحه گرفته تا رایزنی‌های فشرده وزارت خارجه، همگی در راستای یک تصمیم واحد در سطوح عالی نظام انجام شده است. این هماهنگی نشان می‌دهد که تهران با نقشه راه مشخص وارد ژنو شده و از ظرفیت‌های سیاسی، امنیتی و منطقه‌ای خود به‌صورت هم‌افزا بهره می‌برد.

چارچوب‌های بالادستی و خطوط قرمز غیرقابل مذاکره

به گفته سخنگوی وزارت خارجه، هیأت ایرانی در ژنو صرفاً مجری تصمیمات شخصی یا مقطعی نیست، بلکه بر اساس چارچوب‌هایی حرکت می‌کند که از سوی نهادهای بالادستی تدوین شده است. در قلب این چارچوب، حق مسلم ایران برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای و تداوم غنی‌سازی قرار دارد؛ حقی که از عضویت ایران در معاهده منع اشاعه ناشی می‌شود و به هیچ‌وجه قابل معامله یا تعلیق نیست. تهران تصریح می‌کند که وارد هیچ مذاکره‌ای نخواهد شد که این حق بنیادین را نادیده بگیرد.

شایعات رسانه‌ای و واقعیت اتاق مذاکره

در روزهای منتهی به ژنو، فضای رسانه‌ای مملو از گمانه‌زنی‌هایی درباره درخواست‌های آمریکا، از توقف موقت غنی‌سازی تا تعیین سقف‌های خاص بوده است. بقائی این ادعاها را بی‌پایه و فاقد هرگونه مبنای واقعی می‌داند و تأکید می‌کند که جزئیات فنی و عددی اساساً هنوز وارد دستور کار مذاکرات نشده است. از منظر تهران، طرح این شایعات بیشتر با اهداف روانی و رسانه‌ای دنبال می‌شود و نسبتی با آنچه پشت درهای بسته گفت‌وگو می‌شود ندارد.

تجربه‌های گذشته و سایه وقایع خردادماه

اگرچه مذاکرات جدید از صفر آغاز نمی‌شود و ناگزیر از تجربیات و مفاهیم پیشین بهره می‌گیرد، اما وقایع خردادماه و حمله به تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز ایران، شرایط را به‌طور بنیادین تغییر داده است. این رخداد، به تعبیر مقامات ایرانی، نه‌تنها یک اقدام مجرمانه بلکه ضربه‌ای جدی به اعتماد حداقلی در روند دیپلماسی بود. از این رو، هر ابتکار جدیدی در ژنو باید این واقعیت تلخ را در نظر بگیرد که ایران در میانه مذاکره نیز هدف حمله نظامی قرار گرفت.

آزمون جدیت آمریکا در میانه پیام‌های متناقض

یکی از چالش‌های اصلی مذاکرات، از نگاه تهران، پیام‌های متناقض و مواضع زیگزاگی مقامات آمریکایی است. بقائی این رفتار را نشانه‌ای از نبود جدیت می‌داند؛ وضعیتی که در آن مطالبات مدام تغییر می‌کند و طرف مقابل با جابه‌جا کردن خط پایان، امکان پیشرفت واقعی را دشوار می‌سازد. ایران تأکید دارد که مذاکره زمانی معنا پیدا می‌کند که حداقل اصول دیپلماتیک و پایبندی به مواضع اعلامی رعایت شود.

تضمین‌ها، اسناد مکتوب و واقعیت بی‌اعتمادی

پرسش درباره امکان دریافت تضمین مکتوب از آمریکا، به‌ویژه برای جلوگیری از تکرار حملات نظامی، یکی از جدی‌ترین دغدغه‌های افکار عمومی است. پاسخ تهران اما واقع‌گرایانه و مبتنی بر تجربه است. جمهوری اسلامی ایران پیش‌تر نیز با سندی مکتوب و تأییدشده توسط شورای امنیت مواجه بوده که از سوی آمریکا نقض شد. از این رو، حتی تضمین‌های کتبی نیز لزوماً اعتمادساز تلقی نمی‌شوند و ایران ناگزیر است بر اصل خودیاری و محاسبه دقیق منافع و مخاطرات تکیه کند.

غنی‌سازی؛ خط قرمز پابرجا

در ارزیابی محتاطانه دستگاه دیپلماسی، موضع آمریکا نسبت به گذشته واقع‌گرایانه‌تر شده و نشانه‌هایی از پذیرش حقوق ایران در چارچوب ان‌پی‌تی دیده می‌شود. با این حال، تهران تأکید می‌کند که عبور از مفهوم غنی‌سازی صفر، پیش‌شرط هر گفت‌وگوی معنادار است. از نگاه ایران، چشم‌پوشی از این حق، اساس عضویت در معاهده منع اشاعه را بی‌معنا می‌کند و چنین سناریویی اساساً روی میز نیست.

نقش آژانس و دیدار احتمالی در ژنو

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی همچنان یکی از بازیگران مهم این پرونده است. ایران با وجود انتقادات جدی به عملکرد آژانس و مدیرکل آن، مسیر گفت‌وگو و همکاری فنی را مسدود نکرده و حتی به مدالیته‌ای برای تداوم بازرسی‌ها دست یافته است. در حاشیه مذاکرات ژنو و هم‌زمان با حضور وزیر خارجه ایران در کنفرانس خلع سلاح سازمان ملل، احتمال دیدار با مدیرکل آژانس نیز در دست بررسی قرار دارد؛ دیداری که می‌تواند بر روند فنی مذاکرات اثرگذار باشد.

زمان، تحریم و نگاه نتیجه‌محور تهران

اتهام اتلاف وقت از سوی ایران، به گفته بقائی، گزاره‌ای انحرافی و نادرست است. تهران تصریح می‌کند که هیچ نفعی در طولانی شدن مذاکرات ندارد و با توجه به فشار تحریم‌ها بر معیشت مردم، خواهان رسیدن به نتیجه در کوتاه‌ترین زمان ممکن است. حضور یک تیم کامل سیاسی، حقوقی، اقتصادی و فنی در ژنو، نشانه‌ای از همین رویکرد نتیجه‌محور است؛ رویکردی که توپ را بیش از هر زمان دیگر در زمین طرف آمریکایی قرار می‌دهد.

جمع‌بندی

دور دوم مذاکرات هسته‌ای در ژنو، آزمونی جدی برای سنجش فاصله میان شعار و عمل در دیپلماسی آمریکا است. ایران با اعتماد به حقانیت مواضع خود، اما با خاطره‌ای زنده از بدعهدی‌ها و حملات گذشته، وارد این گفت‌وگوها شده است. اگر ژنو قرار است به نقطه‌ای برای پیشرفت واقعی تبدیل شود، شرط نخست آن عبور از دیپلماسی نمایشی و پذیرش عملی حقوق هسته‌ای ایران است؛ مسیری که تهران آمادگی پیمودن آن را دارد، مشروط به آنکه اراده‌ای واقعی در سوی مقابل وجود داشته باشد.