اظهارات جنجالی وزیر خارجه آمریکا پیش از گفت‌وگوهای هسته‌ای

در آستانه برگزاری دور تازه‌ای از گفت‌وگوهای هسته‌ای میان ایران و آمریکا در ژنو، فضای دیپلماتیک میان دو کشور بار دیگر متشنج شده است. وزیر خارجه دولت دونالد ترامپ در سخنانی تند علیه ایران، با ادبیاتی تحریک‌آمیز تلاش کرد تا پیش از شروع مذاکرات، موضع سیاسی واشینگتن را به نفع خود جهت دهد. این اظهارات در حالی بیان شد که تیم‌های دیپلماتیک دو کشور آماده شرکت در مذاکرات غیرمستقیم درباره آینده برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران هستند.

تحلیل‌گران سیاسی معتقدند دولت ترامپ در تلاش است با تکرار مواضع سخت‌گیرانه و بازسازی فضای فشار حداکثری، تصویری از اقتدار و انفعال ناپذیری در برابر ایران ترسیم کند؛ سیاستی که بارها در دوره ریاست جمهوری ترامپ، شکست خود را نشان داده و نتوانسته تغییری در رفتار تهران ایجاد کند.

از مجارستان تا ژنو؛ پیام صریح اما بی‌هدف

اظهارات اخیر وزیر خارجه آمریکا در نشست خبری با نخست‌وزیر مجارستان در بوداپست، به وضوح حاوی پیام سیاسی برای مذاکره‌کنندگان ایرانی بود. او مدعی شد که «توافق کردن با ایران راحت نیست»، چراکه به باور وی، تصمیمات در تهران بر پایه عقاید دینی گرفته می‌شود نه محاسبات ژئوپلیتیکی. این ادعا، بازتاب همان نگاه کلیشه‌ای و غیرواقع‌بینی است که در سال‌های گذشته پایه سیاست خارجی دولت ترامپ نسبت به ایران بوده است.

منابع دیپلماتیک اروپایی اعتقاد دارند این نوع اظهارات بیشتر مصرف داخلی دارد و هدف اصلی آن تقویت مواضع تندروهای آمریکایی پیش از مذاکرات است. در عین حال، کارشناسان روابط بین‌الملل یادآور می‌شوند که استفاده از چنین ادبیاتی در آستانه گفت‌وگوهای حساس، نه‌تنها روند دیپلماتیک را تسهیل نمی‌کند بلکه نشان از بی‌اعتمادی عمیق واشینگتن به مسیر مذاکره دارد.

برنامه موشکی ایران و خط قرمز مذاکرات

یکی از محورهای مهم پرسش خبرنگاران در نشست خبری وزیر خارجه آمریکا، موضوع برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران بود. خبرنگار رویترز به‌طور مستقیم از او پرسید که درصورت عدم گنجاندن موضوع موشکی در مذاکرات، آیا آمریکا حاضر به امضای توافق خواهد بود یا خیر. وزیر خارجه در پاسخ، از اظهار نظر صریح خودداری کرده و گفت: «من قضاوت پیش از موعد نخواهم داشت…» این پاسخ مبهم نشان می‌دهد واشینگتن هنوز به جمع‌بندی مشخصی درباره دایره موضوعات مذاکرات نرسیده است.

کارشناسان غربی نیز تأیید می‌کنند که اصرار بر وارد کردن توان دفاعی ایران به مذاکرات، از ابتدا یکی از عوامل اصلی بن‌بست در گفت‌وگوها بوده است. تهران بارها اعلام کرده که برنامه موشکی نه قابل مذاکره است و نه ارتباطی با پرونده هسته‌ای دارد. این سیاست ثابت از نگاه بسیاری از تحلیل‌گران، یکی از دلایل پایداری موضع ایران در برابر فشارهای بین‌المللی بوده است.

بازسازی سیاست فشار حداکثری

سخنان اخیر وزیر خارجه آمریکا را می‌توان در چارچوب بازسازی «سیاست فشار حداکثری» دانست؛ راهبردی که از زمان رئیس‌جمهور پیشین آمریکا به‌صورت نمادین علیه ایران به کار گرفته شد و شکست آن در نهایت به کاهش نفوذ واشینگتن در خاورمیانه انجامید. با وجود این، جریان‌های سیاسی نزدیک به دولت ترامپ همچنان باور دارند که تکرار همین سیاست می‌تواند امتیازات بیشتری در مذاکرات فراهم کند.

با نزدیک شدن به انتخابات آمریکا، طرح دوباره مسائل ایران در فضای رسانه‌ای غرب می‌تواند نقش تبلیغاتی هم داشته باشد. مخالفان داخلی دولت دموکرات نیز از این موضع‌گیری‌ها برای انتقاد از رویکرد بایدن و بازگشت احتمالی به توافق برجام استفاده می‌کنند تا نشان دهند که هرگونه تعامل با تهران هزینه سیاسی زیادی به همراه دارد.

سناریوهای احتمالی مذاکرات ژنو

حال‌و‌هوای مذاکرات ژنو به‌گونه‌ای است که هیچ‌یک از دو طرف تمایل ندارند شکست زودهنگام روند گفت‌وگوها را اعلام کنند. هرچند مواضع مقدماتی واشینگتن با اظهارات اخیر وزیر خارجه‌اش سخت‌تر شده، اما دیپلمات‌های اروپایی همچنان نسبت به دستیابی به توافقی محدود و موقت خوش‌بین‌اند. از نگاه آنها، هرگونه توافق ولو موقت می‌تواند مانع تشدید تنش‌ها در خاورمیانه و افزایش فشارهای اقتصادی بر ایران شود.

منابع نزدیک به تیم مذاکره‌کننده ایران نیز تأکید دارند که تهران به‌دنبال دستیابی به توافقی پایدار بر پایه منافع ملی است، نه توافقی سیاسی یا موقتی که صرفاً برای باز کردن مسیری اقتصادی بدون ضمانت اجرایی طراحی شده باشد.

واکنش تهران؛ تأکید بر گفت‌وگو و استقلال تصمیم‌گیری

در برابر این فشارها، مقام‌های ایرانی بار دیگر تأکید کرده‌اند که جمهوری اسلامی تحت هیچ شرایطی از خطوط قرمز خود عقب‌نشینی نخواهد کرد. تهران بارها اعلام کرده که مسیر مذاکره را باز می‌گذارد اما تعیین‌کننده نهایی سیاست‌ها، منافع ملت ایران است نه فشار سیاسی از سوی قدرت‌های خارجی. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز در واکنشی غیرمستقیم به اظهارات وزیر خارجه آمریکا گفت: «بی‌اعتمادی به واشینگتن حاصل تجربه سال‌ها بدعهدی است و اگر اراده واقعی برای توافق وجود داشته باشد، ایران آماده گفت‌وگو در چارچوب احترام متقابل است.»

این موضع، سیاستی است که در دهه اخیر همواره در دستگاه دیپلماسی ایران پیگیری شده و نشان از تمایل کشور به حل اختلافات از مسیر مذاکره دارد، مشروط بر آنکه حقوق و منافع ملی کشور مورد احترام قرار گیرد.

جمع‌بندی تحلیلی

موضع‌گیری جدید وزیر خارجه دولت ترامپ علیه ایران، بیش از آنکه برخاسته از یک سیاست بین‌المللی منسجم باشد، بازتابی از رقابت‌های داخلی آمریکا و تلاشی برای بازسازی گفتمان فشار بر تهران است. در حالی که مذاکرات ژنو می‌تواند فرصت تازه‌ای برای کاهش تنش میان دو کشور فراهم کند، لحن تند و متهم‌کننده مقامات واشینگتن احتمالاً تنها به بی‌اعتمادی بیشتر و پیچیده‌تر شدن روند گفت‌وگوها می‌انجامد. تجربه برجام نشان داده است که بدون احترام متقابل و تضمین‌های واقعی، هیچ توافقی در پرونده هسته‌ای ایران پایدار نخواهد ماند.

در نهایت، مسیر پیش‌رو به میزان واقع‌بینی طرف آمریکایی وابسته است؛ واقع‌بینی‌ای که اگر در چارچوب احترام و تعامل شکل گیرد، می‌تواند ژنو را به نقطه‌ای سازنده در تاریخ مذاکرات تهران و واشینگتن بدل کند.