کارنامه آسیایی فوتبال ایران؛ پیشرفت روی کاغذ یا تکرار یک بن‌بست قدیمی

بدون تردید منصفانه‌ترین روش برای قضاوت درباره عملکرد هر مجموعه‌ای، مقایسه آن با نسخه قبلی خودش است. در فوتبال ایران، جایی که همواره پای بهانه‌هایی مانند داوری، قرعه، میزبانی و امکانات به میان می‌آید، این روش بیش از هر زمان دیگری کاربرد دارد. حالا که یک فصل دیگر از حضور نمایندگان کشورمان در رقابت‌های آسیایی به پایان رسیده، زمان آن رسیده که بدون هیجان و تعصب، کارنامه این فصل را کنار فصل گذشته بگذاریم و ببینیم فوتبال باشگاهی ایران در مسیر پیشرفت حرکت کرده یا درجا زده است.

نمایندگان ایران در سطح اول قاره فصل گذشته

فصل گذشته، پرسپولیس و استقلال دو نماینده ایران در لیگ نخبگان آسیا بودند؛ رقابتی که معادل سطح اول فوتبال قاره محسوب می‌شود. سرنوشت این دو تیم اما از همان مرحله گروهی نشان داد که فوتبال ایران با واقعیت‌های جدید آسیا فاصله معناداری دارد. پرسپولیس در روز پایانی دور مقدماتی از صعود بازماند و حذف شد تا بار دیگر ناکامی در عبور از مرحله گروهی برای این تیم تکرار شود.

استقلال اما موفق شد به عنوان تیم ششم جدول راهی مرحله حذفی شود و تنها نماینده ایران در این مرحله باشد. با این حال، آبی‌ها در دور حذفی برابر النصر عربستان قرار گرفتند؛ تیمی که نماد شکاف فنی و مالی فوتبال ایران با قدرت‌های جدید قاره است. استقلال در بازی رفت به تساوی بدون گل رسید اما در دیدار برگشت با شکست ۳ بر صفر حذف شد تا پرونده ایران در سطح اول آسیا خیلی زود بسته شود.

سطح دوم آسیا و امیدی که نیمه‌کاره ماند

در لیگ قهرمانان آسیا یا همان سطح دوم فوتبال قاره، ایران دو نماینده داشت. سپاهان در همان مرحله مقدماتی سوم متوقف شد و حتی به مرحله گروهی هم نرسید؛ اتفاقی که ضربه‌ای جدی به اعتبار فوتبال باشگاهی کشور وارد کرد.

در سوی دیگر، تراکتور عملکرد بهتری داشت و توانست تا مرحله یک چهارم نهایی پیش برود. با این حال، حذف این تیم برابر التعاون عربستان، آن هم پس از دو تساوی و در شرایطی که در بازی برگشت در عربستان از حریف پیش بود، تلخ و بحث‌برانگیز بود. اشتباهات فردی عجیب، از جمله گل هدیه داده شده، بازی را به ضربات پنالتی کشاند و با وجود حضور علیرضا بیرانوند، تراکتور از دور رقابت‌ها کنار رفت.

این مجموعه نتایج، پیامد روشنی داشت؛ کاهش سهمیه ایران در رقابت‌های آسیایی و سخت‌تر شدن مسیر نمایندگان کشورمان برای فصل بعد.

فصل جدید با سهمیه کمتر و فشار بیشتر

کاهش سهمیه باعث شد فصل جاری فوتبال آسیا برای ایران با شرایط دشوارتری آغاز شود. سپاهان به عنوان نماینده کشورمان در پلی‌آف لیگ نخبگان مقابل الدحیل قطر قرار گرفت و شکست خورد تا خیلی زود از سطح اول کنار برود. این نتیجه باعث شد تراکتور تنها نماینده ایران در لیگ نخبگان آسیا باشد؛ مسئولیتی سنگین که همه نگاه‌ها را به این تیم دوخت.

تراکتور و عملکردی بهتر از نسخه قبلی ایران

تراکتور در لیگ نخبگان این فصل، عملکردی قابل توجه‌تر نسبت به استقلال فصل گذشته داشت. این تیم توانست با نتایجی مناسب، در رتبه سوم گروه خود قرار بگیرد و راهی مرحله حذفی شود. مقایسه ساده نشان می‌دهد فصل قبل نماینده ایران به عنوان تیم ششم صعود کرده بود، اما این فصل تراکتور در جایگاه سوم قرار گرفت؛ تفاوتی که روی کاغذ نشانه پیشرفت است.

نکته جالب توجه اینجاست که این بار نماینده ایران تیم سوم گروه بود و در مرحله حذفی باید مقابل تیم ششم، یعنی شباب الاهلی امارات، قرار بگیرد. جابه‌جایی این جایگاه‌ها از منظر آماری و روانی اهمیت زیادی دارد و نشان می‌دهد حداقل در مرحله گروهی، فاصله با رقبا کمتر شده است.

لیگ قهرمانان آسیا؛ یک گام رو به جلو یا توهم پیشرفت

در سطح دوم آسیا، ایران این فصل دو نماینده داشت؛ سپاهان و استقلال. هر دو تیم موفق شدند تا مرحله یک هشتم نهایی صعود کنند؛ اتفاقی که در مقایسه با فصل گذشته، یک پیشرفت نسبی محسوب می‌شود. فصل قبل سپاهان حتی از مرحله مقدماتی عبور نکرده بود، اما این بار توانست به جمع شانزده تیم برتر برسد.

نکته قابل توجه، تکرار یک الگوی آشناست. فصل قبل با حذف موهان باگان هند از مرحله مقدماتی، تراکتور در یک گروه سه تیمی صعود کرد. این فصل نیز همان نماینده هند در گروه سپاهان حضور داشت و سپاهان به عنوان تیم دوم راهی مرحله حذفی شد؛ موضوعی که نشان می‌دهد مسیر صعود همچنان بیش از آنکه حاصل برتری قاطع باشد، به شرایط خاص گروه‌ها وابسته است.

پایان زودهنگام در یک هشتم نهایی

مرحله یک هشتم نهایی اما نقطه پایانی برای هر دو نماینده ایران بود. استقلال در دو دیدار رفت و برگشت مقابل الحسین اردن شکست خورد؛ تیمی که روی کاغذ از نظر امکانات و سابقه قابل مقایسه با استقلال نیست، اما در زمین برتری خود را دیکته کرد.

سپاهان نیز برابر الاهلی قطر ابتدا به تساوی رسید اما در دیدار برگشت شکست خورد تا حذف شود. این نتایج بار دیگر نشان داد که عبور از مرحله یک هشتم، همچنان سقف فوتبال باشگاهی ایران در سطح دوم آسیاست و پیشرفتی فراتر از این دیده نمی‌شود.

آمار چه می‌گویند و احساسات چه پنهان می‌کنند

جمله معروفی وجود دارد که می‌گوید آمار بهترین قاضی هستند، چون احساسات ندارند. اگر صرفاً به اعداد نگاه کنیم، فوتبال باشگاهی ایران این فصل در برخی بخش‌ها پیشرفت جزئی داشته است؛ صعود هر دو نماینده به یک هشتم لیگ قهرمانان و جایگاه بهتر تراکتور در لیگ نخبگان نسبت به استقلال فصل قبل، شواهد این ادعاست.

اما آمار عمیق‌تر تصویر دیگری را نشان می‌دهد. هیچ نماینده‌ای از ایران نتوانست از مراحل حذفی عبور کند، شکست‌ها اغلب با اختلاف فنی همراه بود و حذف‌ها مقابل تیم‌هایی رقم خورد که فاصله تاریخی زیادی با فوتبال ایران نداشتند. این یعنی سقف پیشرفت همچنان کوتاه است و دستاوردها بیشتر ظاهری هستند تا ساختاری.

جمع‌بندی؛ پیشرفت نسبی یا ایستادن در نقطه صفر

مقایسه فوتبال باشگاهی ایران با نسخه فصل گذشته خودش، تصویری دوگانه ارائه می‌دهد. از یک سو، در جدول‌ها و مراحل ابتدایی، نشانه‌هایی از بهبود دیده می‌شود؛ اما از سوی دیگر، در بزنگاه‌های اصلی، همان ضعف‌های همیشگی تکرار می‌شود. نبود ثبات مدیریتی، فاصله فنی با رقبای غرب آسیا و اتکا به اشتباهات حریف به جای برتری تاکتیکی، همچنان مانع عبور از مراحل بالاتر است.

در نهایت، اگر معیار قضاوت صرفاً آمار خام باشد، می‌توان از پیشرفت محدود سخن گفت؛ اما اگر کیفیت رقابت، قدرت حذف رقبا و تأثیرگذاری در مراحل حذفی را معیار بدانیم، فوتبال باشگاهی ایران هنوز در همان نقطه‌ای ایستاده که فصل گذشته بود؛ با این تفاوت که مسیر رسیدن به بن‌بست، این بار کمی طولانی‌تر شده است.