شیر هم لاکچری شد؟

افزایش ناگهانی قیمت‌ها در بازار مواد غذایی، بیش از هر چیز زمانی معنا و اثر اجتماعی پیدا می‌کند که اقلام پایه‌ای و روزمره را هدف قرار دهد. شیر نایلونی، محصولی که سال‌ها به‌عنوان ارزان‌ترین و در دسترس‌ترین شکل مصرف شیر در سبد خانوار شناخته می‌شد، حالا به یکی از نماد‌های فشار اقتصادی بر معیشت خانوار تبدیل شده است. جهش قیمتی ۱۰۰ درصدی این کالا در کمتر از دو ماه، تنها یک تغییر عددی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از دگرگونی عمیق در الگوی مصرف، امنیت غذایی و نسبت حمایت‌های دولتی با واقعیت بازار است.

شیر نایلونی؛ از نماد سیاست حمایتی تا کالای مشروط

شیر نایلونی زمانی فراتر از یک محصول لبنی ساده بود. این کالا در ذهن سیاست‌گذار و مصرف‌کننده، نماد یک رویکرد حمایتی محسوب می‌شد؛ رویکردی که بر پایه این اصل شکل گرفته بود که تغذیه سالم، به‌ویژه برای کودکان، نباید قربانی نوسانات اقتصادی شود. ورود شیر پاکتی و سپس شیر نایلونی با برچسب «اقتصادی» دقیقا با همین منطق انجام شد تا خانواده‌های دهک‌های پایین نیز بتوانند حداقل مصرف لبنیات را در برنامه روزانه خود حفظ کنند.

اما امروز، همان محصول اقتصادی با قیمت ۶۳ هزار تومان برای بسته ۸۰۰ گرمی عرضه می‌شود؛ رقمی که تا حدود ۴۰ روز پیش ۳۱ هزار تومان بود. این افزایش نزدیک به ۱۰۰ درصدی در بازه‌ای کوتاه، مفهوم اقتصادی بودن را به چالش کشیده و جایگاه این کالا را در سبد خانوار تغییر داده است.

جهش قیمتی و فشار مستقیم بر سبد خانوار

شیر نایلونی ۸۰۰ گرمی در عمل حدود سه لیوان شیر تولید می‌کند. برای یک خانواده سه‌نفره با مصرف روزانه شیر، این یعنی نیاز به خرید تقریبا یک بسته در روز. با قیمت جدید، هزینه ماهانه این یک قلم مصرفی به بیش از یک میلیون و ۲۶۰ هزار تومان می‌رسد؛ رقمی که تا پیش از این برای بسیاری از خانوار‌ها قابل مدیریت بود، اما اکنون به یکی از هزینه‌های قابل توجه سبد غذایی تبدیل شده است.

این فشار مالی زمانی پررنگ‌تر می‌شود که در نظر بگیریم شیر نایلونی در مقایسه با انواع تتراپک یا بطری، از نظر ماندگاری، فرآیند حرارتی، طعم و حتی کیفیت چربی، در سطح پایین‌تری قرار دارد. قرار بود این تفاوت کیفیت، با قیمت کمتر جبران شود و محصولی حداقلی اما در دسترس باقی بماند. افزایش اخیر، این توازن را برهم زده و مصرف‌کننده را در موقعیتی قرار داده که برای خرید یک کالای حداقلی نیز باید محاسبه و اولویت‌بندی کند.

تغییر رفتار مصرف‌کننده در سکوت آمار‌ها

نشانه‌های تغییر الگوی مصرف، پیش از آنکه در آمار‌های رسمی ثبت شود، در روایت‌های روزمره خانوار‌ها دیده می‌شود. مادر یک دانش‌آموز ابتدایی می‌گوید شیر که زمانی جزو خرید‌های ثابت خانه بود، حالا به کالایی تبدیل شده که باید برای خریدش برنامه‌ریزی کرد. او می‌گوید در حال حاضر فقط برای تغذیه مدرسه فرزندش شیر تهیه می‌کند و مصرف روزانه خانواده به هفته‌ای دو بار کاهش یافته است.

این روایت‌ها بیانگر یک واقعیت مهم هستند؛ کاهش مصرف لبنیات الزاماً با حذف کامل همراه نیست، بلکه اغلب به شکل تدریجی، نامحسوس و با کاهش دفعات خرید اتفاق می‌افتد. همین روند تدریجی است که در بلندمدت می‌تواند پیامد‌های جدی برای سلامت عمومی ایجاد کند.

کالابرگ؛ سپر حمایتی یا جبران تورم؟

در شرایط فعلی، شیر نایلونی در قالب طرح کالابرگ عرضه می‌شود و بخشی از هزینه آن از طریق اعتبار حمایتی پوشش داده می‌شود. به هر نفر ماهانه یک میلیون تومان اعتبار تعلق می‌گیرد؛ اعتباری که قرار است مجموعه‌ای از کالا‌های اساسی را برای خانوار قابل دسترس نگه دارد. اما پرسش اساسی اینجاست که آیا این اعتبار، با توجه به افزایش قیمت‌ها، همچنان کارکرد حمایتی دارد یا صرفا نقش جبران تورم را ایفا می‌کند.

اگر یک خانواده سه‌نفره تنها برای شیر نایلونی بیش از یک میلیون تومان در ماه هزینه کند، بخش قابل توجهی از اعتبار کالابرگ صرف یک قلم کالا می‌شود. در این شرایط، تامین سایر اقلام اساسی مانند گوشت، مرغ، برنج و روغن با چه میزان اعتبار باقی‌مانده‌ای امکان‌پذیر است؟ اینجاست که نگرانی‌ها درباره کارایی واقعی حمایت‌های مستقیم مطرح می‌شود.

وابستگی غذایی به حمایت دولتی

یکی از پیامد‌های مهم افزایش قیمت شیر نایلونی، وابسته شدن مصرف روزانه لبنیات به اعتبار کالابرگ است. کالایی که قرار بود به‌صورت طبیعی و بدون نیاز به حمایت مستقیم، در دسترس دهک‌های پایین باشد، حالا بدون یارانه عملا از سبد مصرفی بسیاری از خانواده‌ها حذف می‌شود.

این وابستگی، پرسشی اساسی ایجاد می‌کند؛ اگر سقف اعتباری کالابرگ یک خانوار تکمیل شود یا سیاست حمایتی تغییر کند، آیا این خانواده همچنان توان خرید شیر نایلونی را خواهد داشت؟ پاسخ این پرسش، تعریف «شیر یارانه‌ای» و «محصول اقتصادی» را با ابهام جدی مواجه می‌کند.

پیامد‌های تغذیه‌ای و سلامت عمومی

کارشناسان تغذیه همواره بر اهمیت مصرف منظم لبنیات، به‌ویژه برای کودکان، نوجوانان و سالمندان تاکید کرده‌اند. شیر به‌عنوان منبع اصلی کلسیم، پروتئین و برخی ویتامین‌های ضروری، نقش مهمی در رشد استخوانی و سلامت عمومی دارد. کاهش مصرف این گروه غذایی ممکن است در کوتاه‌مدت اثر ملموسی نداشته باشد، اما در بلندمدت می‌تواند به افزایش مشکلات استخوانی، کاهش تراکم استخوان و حتی افزایش هزینه‌های درمانی منجر شود.

افزایش قیمت شیر نایلونی، در این چارچوب، تنها یک موضوع اقتصادی نیست؛ بلکه مساله‌ای مرتبط با سلامت عمومی و آینده نسل‌هاست. وقتی خانواده‌ها برای خرید شیر اقتصادی مجبور به حذف یا کاهش سایر اقلام غذایی می‌شوند، تعادل تغذیه‌ای به‌طور جدی به خطر می‌افتد.

بازتعریف مفهوم «اقتصادی» در بازار لبنیات

آنچه امروز در بازار شیر نایلونی دیده می‌شود، نشانه‌ای از تغییر معنای واژه «اقتصادی» است. محصولی که زمانی به‌دلیل قیمت پایین‌تر، کیفیت حداقلی و دسترسی گسترده تعریف می‌شد، حالا به کالایی تبدیل شده که بدون حمایت دولتی، از توان خرید بخشی از جامعه خارج است. این تغییر معنا، نه‌تنها مصرف‌کننده، بلکه سیاست‌گذار را نیز با پرسش‌های تازه‌ای روبه‌رو می‌کند.

اگر شیر نایلونی دیگر قادر نیست نقش محصول جایگزین اقتصادی را ایفا کند، جای خالی آن در سبد خانوار چگونه پر خواهد شد؟ آیا گزینه ارزان‌تری وجود دارد یا باید منتظر کاهش تدریجی مصرف لبنیات در دهک‌های پایین بود؟

جمع‌بندی

افزایش ۱۰۰ درصدی قیمت شیر نایلونی در کمتر از دو ماه، این محصول را از نماد لبنیات اقتصادی به نمادی از فشار معیشتی تبدیل کرده است. وابستگی مصرف شیر به کالابرگ، کاهش تدریجی مصرف خانوار‌ها و نگرانی‌های تغذیه‌ای، همگی نشان می‌دهد که مساله تنها یک جهش قیمتی نیست، بلکه تغییری ساختاری در امنیت غذایی اقشار آسیب‌پذیر است. اگر قرار است شیر همچنان بخشی ثابت از سبد روزانه خانوار باقی بماند، بازنگری در سیاست‌های قیمت‌گذاری و حمایت هدفمند، بیش از هر زمان دیگری ضروری به نظر می‌رسد.