شوک صعودی در بازار ارز؛ دینار عراق رکورد تاریخی خود را در تهران شکست

بازار ارز تهران در روزهای پایانی سال ۱۴۰۴ شاهد تحرکات جدیدی در نرخ اسعار غیررسمی و منطقه‌ای است که در صدر آن‌ها، افزایش بی‌سابقه قیمت دینار عراق خودنمایی می‌کند. بر اساس گزارش‌های میدانی از صرافی‌های معتبر و بازارهای موازی، قیمت هر هزار دینار عراق در معاملات روز سه‌شنبه ۵ اسفندماه با عبور از مرزهای مقاومتی پیشین، به رقم ۱۰۹ هزار تومان رسید. این افزایش قیمت که در پی نوسانات اخیر نرخ ارزهای شاخص در بازار داخلی و تغییرات سیاستی در بانک مرکزی عراق صورت گرفته، موجی از تحلیل‌ها را پیرامون آینده روابط تجاری و هزینه‌های سفر زائران عتبات عالیات برانگیخته است. تحلیلگران اقتصادی معتقدند که روند صعودی دینار در این مقطع زمانی صرفاً ناشی از عوامل داخلی نیست و ریشه در تعاملات پیچیده ارزی میان تهران و بغداد و همچنین فشارهای بین‌المللی بر جریان انتقال دلار به عراق دارد که به‌طور مستقیم بر ارزش پول ملی این کشور در بازارهای همسایه اثرگذار است.

ریشه‌یابی جهش قیمت دینار در معاملات میان‌هفته‌ای اسفندماه

صعود قیمت دینار عراق به پله ۱۰۹ هزار تومان به ازای هر هزار دینار، پیامی فراتر از یک نوسان روزانه ساده دارد و باید آن را در بستر کلان اقتصادی جست‌وجو کرد. یکی از دلایل اصلی این وضعیت، افزایش تقاضای حواله‌ای در پایان سال جاری است که همواره در ماه اسفند به اوج خود می‌رسد. تجار ایرانی که در حوزه‌های مواد غذایی، مصالح ساختمانی و خدمات مهندسی با بازار عراق در تعامل هستند، برای تسویه حساب‌های سالانه خود نیاز مبرمی به نقدینگی دیناری دارند. این افزایش تقاضای تجاری در کنار محدودیت‌های عرضه در بازارهای مرزی، منجر به ایجاد یک شکاف قیمتی میان نرخ رسمی اعلامی و نرخ کف بازار شده است. علاوه بر این، سیاست‌های انقباضی بانک مرکزی عراق در کنترل خروج ارز و نظارت شدید فدرال رزرو بر سیستم بانکی این کشور، باعث شده است که دسترسی به ارزهای واسط دشوارتر شود و معامله‌گران برای حفظ ارزش دارایی‌های خود به خرید فیزیکی دینار روی بیاورند که نتیجه مستقیم آن، فشار بر نرخ برابری تومان و دینار است.

تاثیر نوسانات ارزی بر هزینه‌های سفر زائران و گردشگری مذهبی

افزایش قیمت دینار عراق مستقیماً بر معیشت و برنامه‌ریزی زائران ایرانی که قصد تشرف به اماکن مقدسه در عراق را دارند اثرگذار است. با رسیدن قیمت هر هزار دینار به ۱۰۹ هزار تومان، هزینه‌های اقامت، حمل‌ونقل و تغذیه در شهرهای کربلا، نجف و سامرا با رشدی محسوس مواجه شده است که این موضوع می‌تواند الگوی مصرفی زائران را تغییر دهد. در سال‌های اخیر، دینار عراق از یک ارز مسافرتی صرف به یک ابزار سرمایه‌گذاری کوتاه مدت برای برخی دلالان تبدیل شده است که با نزدیکی به مناسبت‌های مذهبی و روزهای پایانی سال، اقدام به نوسان‌گیری از این بازار می‌کنند. این وضعیت نیازمند مداخله هوشمندانه نهادهای نظارتی است تا با تخصیص ارز مسافرتی کافی و مدیریت عرضه در مبادی خروجی، از تحمیل هزینه‌های گزاف به بدنه اجتماعی جلوگیری کنند. تداوم این روند صعودی می‌تواند منجر به کاهش سفرهای انفرادی و تمایل بیشتر به سمت کاروان‌های رسمی شود که نرخ‌های کنترل‌شده‌تری دارند، هرچند که حتی این بخش نیز از ترکش‌های افزایش قیمت در بازار آزاد مصون نخواهد بود.

تعاملات بانکی تهران و بغداد و نقش آن در ثبات بازار ارز

نگاهی به تراز تجاری ایران و عراق نشان می‌دهد که دینار به عنوان یکی از ارزهای استراتژیک در دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران جایگاه ویژه‌ای یافته است. حرکت به سمت حذف دلار از مبادلات دوجانبه و استفاده از پول‌های ملی، اگرچه گامی مثبت در جهت خنثی‌سازی تحریم‌ها محسوب می‌شود، اما همزمان نوسانات قیمت دینار را به یک متغیر حیاتی برای صادرکنندگان ایرانی تبدیل کرده است. زمانی که هر هزار دینار با قیمت ۱۰۹ هزار تومان دادوستد می‌شود، صادرکننده‌ای که کالای خود را بر پایه دینار به فروش رسانده است، در بازگشت ارز به چرخه اقتصادی با چالش‌های محاسباتی مواجه می‌گردد. از سوی دیگر، بانک مرکزی ایران تلاش کرده است با ایجاد تالارهای معاملاتی جدید و تسهیل خرید دینار برای واردکنندگان کالاهای اساسی از عراق، نرخ را در یک دامنه مشخص حفظ کند، اما قدرت بازار غیررسمی و اثرپذیری آن از اخبار سیاسی، گاهی اوقات این سیاست‌ها را با کندی مواجه می‌کند. تداوم ثبات در بازار دینار نیازمند هماهنگی بیشتر میان بانک‌های مرکزی دو کشور برای ایجاد یک مکانیسم پایدار پرداخت است که کمتر تحت تاثیر نوسانات نرخ برابری ارزهای ثالث قرار گیرد.

چشم‌انداز بازار ارز در روزهای پایانی سال و استراتژی معامله‌گران

با توجه به رکوردشکنی امروز دینار عراق، معامله‌گران بازار ارز با احتیاط بیشتری به فعالیت خود ادامه می‌دهند. برخی از تحلیلگران بر این باورند که قیمت ۱۰۹ هزار تومان ممکن است یک سقف موقت باشد و بازار پس از یک دوره کوتاه اصلاح قیمت، وارد فاز ثبات شود. با این حال، اگر سیگنال‌های مثبت از سمت بازارهای جهانی نفت و درآمدهای ارزی عراق مخابره نشود، احتمال تداوم روند صعودی دور از ذهن نیست. معامله‌گران خرد در بازار سبزه میدان و میدان فردوسی تهران، اکنون با حساسیت بالایی اخبار مربوط به بودجه سال آینده عراق و نرخ تسعیر ارز در این کشور را دنبال می‌کنند. هرگونه تغییر در ارزش ذاتی دینار در برابر دلار در بازارهای بغداد، به سرعت برق و باد در بازار تهران منعکس می‌شود. در این میان، نقش دلالان مرزی در سلیمانیه و هولیر نیز نباید نادیده گرفته شود، چرا که بخش بزرگی از جریان فیزیکی دینار از این مناطق وارد چرخه عرضه در ایران می‌شود و هرگونه تنش یا گشایش در این معابر، بلافاصله بر تابلوی صرافی‌های تهران نقش می‌بندد.

تحلیل جایگاه دینار در سبد ارزی و امنیت اقتصادی مرزنشینان

برای ساکنان مناطق مرزی غرب کشور، دینار عراق تنها یک ارز خارجی نیست، بلکه ابزاری برای گذران زندگی و تجارت روزمره است. افزایش قیمت این ارز به ۱۰۹ هزار تومان، از یک سو باعث رونق صادرات چمدانی و افزایش قدرت خرید طرف عراقی در بازارهای مرزی ایران می‌شود و از سوی دیگر، هزینه‌های واردات غیررسمی کالا را برای مرزنشینان افزایش می‌دهد. این تضاد منافع در شرایطی که قیمت‌ها رو به افزایش است، می‌تواند منجر به نوسانات شدیدی در بازارهای محلی استان‌های کرمانشاه، کردستان و ایلام شود. دولت برای مدیریت این فضا باید سیاست‌های حمایتی از پیله‌وران و تعاونی‌های مرزنشین را تقویت کند تا نوسانات قیمت دینار منجر به اختلال در معیشت این قشر نشود. ثبات نرخ دینار در حقیقت بخشی از امنیت اقتصادی مرزهای طولانی ایران و عراق را تضمین می‌کند و هرگونه تلاطم غیرمنطقی در این بازار می‌تواند پیامدهای اجتماعی در پی داشته باشد که فراتر از اعداد و ارقام اقتصادی است.

جمع‌بندی تحلیلی از وضعیت بازار دینار و ضرورت مدیریت هوشمند

در مجموع، افزایش قیمت دینار عراق به ۱۰۹ هزار تومان در تاریخ ۵ اسفند ۱۴۰۴، زنگ خطری برای سیاست‌گذاران ارزی است تا با دقت بیشتری روندهای حاکم بر بازارهای منطقه‌ای را رصد کنند. این جهش قیمتی که ترکیبی از تقاضای تجاری پایان سال، فشارهای ساختاری بر سیستم بانکی عراق و انتظارات تورمی داخلی است، نشان داد که بازار دینار دیگر یک بازار حاشیه‌ای نیست و می‌تواند بر کل اکوسیستم ارزی کشور اثرگذار باشد. برای مقابله با التهابات احتمالی در روزهای باقی‌مانده از سال، ضروری است که عرضه ارزهای منطقه‌ای در سامانه‌های رسمی افزایش یافته و با شفاف‌سازی در نحوه تخصیص ارز به زائران و تجار، دست واسطه‌گران از نوسانات غیرعادی کوتاه شود. مدیریت بازار دینار نیازمند یک رویکرد چندجانبه است که هم ملاحظات دیپلماتیک با همسایه غربی را در بر بگیرد و هم پاسخگوی نیازهای واقعی فعالان اقتصادی در داخل کشور باشد تا از تبدیل شدن این نوسانات به یک بحران پایدار جلوگیری شود.