اظهارات تازه شمخانی مسیر مذاکرات ایران و آمریکا را روشن کرد

همزمان با آغاز دور تازه مذاکرات هسته‌ای میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا در ژنو، اظهارات دریابان علی شمخانی، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، بار دیگر چارچوب راهبردی و اصولی سیاست هسته‌ای ایران را در کانون توجه قرار داد. این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که گفت‌وگوها در یکی از ساختمان‌های متعلق به سفارت عمان و با حضور هیأت‌های مذاکره‌کننده از ساعت ۱۰ صبح به وقت محلی آغاز شده و نگاه‌ها به نتایج آن دوخته شده است.

شمخانی در حساب کاربری خود در شبکه اجتماعی ایکس تأکید کرد که اگر مسئله اصلی مذاکرات، عدم ساخت سلاح هسته‌ای از سوی ایران باشد، این موضوع کاملاً منطبق بر فتوای مقام معظم رهبری و دکترین دفاعی جمهوری اسلامی است و در چنین چارچوبی، دستیابی به توافق فوری امکان‌پذیر خواهد بود. او همچنین تصریح کرد که دکتر سیدعباس عراقچی از حمایت و اختیار کافی برای دستیابی به این توافق برخوردار است؛ جمله‌ای که حامل پیام‌های مهم داخلی و خارجی درباره سطح اجماع درون حاکمیت ایران است.

چارچوب فکری مذاکرات در نگاه جمهوری اسلامی

سیاست هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران طی سال‌های گذشته همواره بر پایه نفی تولید و به‌کارگیری سلاح هسته‌ای استوار بوده است. فتوای تاریخی رهبر انقلاب اسلامی مبنی بر حرمت سلاح‌های کشتار جمعی، به‌ویژه سلاح هسته‌ای، نه‌تنها یک موضع فقهی بلکه مبنای رسمی دکترین دفاعی کشور محسوب می‌شود. اشاره صریح شمخانی به این فتوا در واقع یادآوری این واقعیت به طرف‌های مقابل است که موضوعی که غرب آن را خط قرمز خود معرفی می‌کند، پیش‌تر در چارچوب اصول بنیادین نظام جمهوری اسلامی تعریف و تثبیت شده است.

این تأکید از سوی یکی از چهره‌های ارشد امنیتی و راهبردی کشور، پیام روشنی برای فضای مذاکرات ژنو دارد. ایران در این گفت‌وگوها قصد بازتعریف مواضع خود را ندارد، بلکه انتظار دارد طرف مقابل نیز واقعیت‌های سیاست دفاعی ایران را به رسمیت بشناسد و از طرح مطالبات فراتر از آنچه پیش‌تر توافق شده، پرهیز کند.

پیام سیاسی حمایت از تیم مذاکره‌کننده

بخش مهم دیگری از سخنان شمخانی به حمایت صریح از دکتر عراقچی بازمی‌گردد. اعلام اینکه رئیس هیأت مذاکره‌کننده ایران از اختیار و پشتیبانی کافی برخوردار است، در ادبیات دیپلماتیک حامل پیام انسجام داخلی است. این موضع‌گیری به‌طور غیرمستقیم تلاش می‌کند هرگونه تردید درباره امکان تصمیم‌گیری نهایی هیأت ایرانی را از ذهن طرف‌های مقابل بزداید.

در مذاکرات پیشین، یکی از ادعاهای مکرر طرف‌های غربی، وجود شکاف در ساختار تصمیم‌گیری ایران بود. اظهارات اخیر شمخانی می‌تواند به‌عنوان پاسخی روشن به این ادعا تلقی شود و نشان دهد که تیم مذاکره‌کننده با پشتوانه سیاسی و حاکمیتی وارد گفت‌وگوها شده است.

آغاز مذاکرات ژنو در سایه میانجی‌گری عمان

مذاکرات هسته‌ای ایران و ایالات متحده در ژنو، آن هم در ساختمانی متعلق به سفارت عمان، بار دیگر نقش سنتی مسقط به‌عنوان میانجی قابل اعتماد را برجسته کرده است. عمان طی سال‌های گذشته همواره کانالی آرام و کم‌حاشیه برای ارتباطات غیرمستقیم تهران و واشنگتن بوده و انتخاب این مکان، نشانه‌ای از تلاش برای کاهش تنش‌های رسانه‌ای و تمرکز بر گفت‌وگوهای محتوایی است.

آغاز مذاکرات از ساعت ۱۰ صبح به وقت محلی، آن هم بدون حاشیه‌سازی خبری گسترده، نشان می‌دهد که طرفین ترجیح داده‌اند در این مرحله، فضای مذاکرات را از فشار افکار عمومی و گمانه‌زنی‌های زودهنگام دور نگه دارند. این رویکرد می‌تواند زمینه را برای گفت‌وگوهای دقیق‌تر و واقع‌بینانه‌تر فراهم کند.

نسبت مذاکرات جاری با تجربه‌های گذشته

تجربه برجام و تحولات پس از آن، سایه‌ای سنگین بر مذاکرات کنونی انداخته است. خروج یک‌جانبه آمریکا از توافق هسته‌ای و ناتوانی اروپا در عمل به تعهدات خود، سطح بی‌اعتمادی ایران نسبت به طرف‌های غربی را به‌شدت افزایش داده است. در چنین شرایطی، تأکید شمخانی بر امکان توافق فوری، تنها در صورتی معنا پیدا می‌کند که موضوع مذاکرات به همان چارچوب مشخص عدم ساخت سلاح هسته‌ای محدود بماند و از طرح مطالبات جدید مانند محدودیت‌های دفاعی یا منطقه‌ای پرهیز شود.

این پیام به‌طور ضمنی نشان می‌دهد که جمهوری اسلامی ایران تمایلی به مذاکرات فرسایشی ندارد و اگر طرف مقابل آماده پذیرش واقعیت‌های سیاست هسته‌ای ایران باشد، مسیر توافق می‌تواند کوتاه و روشن باشد.

ابعاد بین‌المللی اظهارات شمخانی

اظهارات شمخانی تنها مصرف داخلی ندارد و به‌وضوح خطاب به افکار عمومی و تصمیم‌سازان غربی نیز تنظیم شده است. در فضای بین‌المللی که برخی بازیگران تلاش می‌کنند برنامه هسته‌ای ایران را به‌عنوان تهدیدی امنیتی معرفی کنند، یادآوری پیوند این برنامه با فتوای رهبری و دکترین دفاعی، می‌تواند روایت غالب را به چالش بکشد.

این موضع‌گیری همچنین پیامی به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و دیگر نهادهای نظارتی است مبنی بر اینکه چارچوب اصولی ایران تغییری نکرده و هرگونه ارزیابی باید با در نظر گرفتن این مبانی صورت گیرد.

جمع‌بندی

مجموعه تحولات همزمان، از آغاز مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در ژنو تا اظهارات صریح دریابان علی شمخانی، تصویری نسبتاً شفاف از رویکرد جمهوری اسلامی ایران ارائه می‌دهد. ایران بار دیگر تأکید کرده است که عدم ساخت سلاح هسته‌ای نه یک امتیازدهی موقت، بلکه بخشی از هویت راهبردی و دینی نظام است. حمایت علنی از تیم مذاکره‌کننده و اعلام اختیار کافی برای دستیابی به توافق، نشان‌دهنده انسجام داخلی و آمادگی برای تصمیم‌گیری در صورت رعایت خطوط قرمز است. اکنون توپ در زمین طرف مقابل قرار دارد تا نشان دهد آیا حاضر است مذاکرات را در همین چارچوب واقع‌بینانه و محدود پیش ببرد یا بار دیگر مسیر گفت‌وگوها را به سمت بن‌بست‌های آشنا سوق خواهد داد.