هشدار صریح بقایی به آمریکا؛ «تفاهم‌نامه را نقض کردید، دست ایران بسته نیست»

این موضع پس از حمله به پادگان بمپور در ایرانشهر مطرح شد؛ حمله‌ای که براساس بیانیه نیروی زمینی ارتش، آسایشگاه، مهمانسرا و محل‌های نگهبانی را هدف قرار داد و به کشته‌شدن هفت نظامی و مجروح‌شدن ۱۳ نفر انجامید. ارتش ایران اعلام کرده است که این حمله با ۱۳ موشک انجام شده، اما جزئیات تعداد موشک‌ها و اهداف دقیق تاکنون از سوی یک منبع مستقل یا بیانیه عمومی آمریکا تأیید نشده است.

بقایی دقیقاً چه گفت؟

بقایی در حاشیه مراسم بزرگداشت رهبر فقید جمهوری اسلامی و مصباح‌الهدی باقری‌کنی در دانشگاه امام صادق گفت تفاهم‌نامه شامل تعهدات متقابل است و واشنگتن از همان بند نخست، نقض تعهدات را آغاز کرده است.

او پیش‌تر از تعبیر «مثله‌شدن» تفاهم‌نامه استفاده کرده بود و کاظم غریب‌آبادی، معاون وزارت خارجه، نیز وضعیت سند را «متلاشی‌شده» توصیف کرده بود. بقایی تأکید کرد که در صورت اجرا نشدن تعهدات آمریکا، ایران نیز تعهدات متناظر خود را اجرا نخواهد کرد.

منظور از نقض «بند نخست» چیست؟

بند نخست یادداشت تفاهم اسلام‌آباد تصریح می‌کند ایران، آمریکا و متحدان آن‌ها باید عملیات نظامی را در تمامی جبهه‌ها فوراً و به‌صورت دائمی متوقف کنند و از آغاز جنگ، تهدید یا استفاده از زور علیه یکدیگر خودداری کنند.

بنابراین از نگاه تهران، ازسرگیری حملات آمریکا به اهداف داخل ایران مستقیماً با تعهد مندرج در بند نخست ناسازگار است. همین بند شامل توقف عملیات در لبنان نیز می‌شود؛ موضوعی که مقام‌های ایرانی پیش‌تر از آن به‌عنوان یکی دیگر از موارد اختلاف نام برده بودند.

آمریکا در مقابل می‌گوید حملات خود را در واکنش به اقدام‌های ایران علیه کشتی‌های تجاری و برای حفظ آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز انجام داده است. فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرده که در موج حملات ۱۳ ژوئیه، سامانه‌های دفاع ساحلی، سایت‌های موشکی و پهپادی و توانایی‌های دریایی ایران در چند شهر جنوبی هدف قرار گرفته‌اند.

این اختلاف نشان می‌دهد دو طرف نه‌تنها درباره اجرای تفاهم‌نامه، بلکه درباره اینکه کدام طرف ابتدا آن را نقض کرده نیز روایت‌های کاملاً متضادی دارند.

«متلاشی‌شدن» با «خروج رسمی» تفاوت دارد

عبارت‌هایی مانند «مثله‌شده» یا «متلاشی‌شده» توصیف‌های سیاسی از وضعیت تفاهم‌نامه‌اند. در سخنان بقایی اعلام نشده که ایران طی یک فرایند رسمی، کل سند را فسخ کرده یا خروج قطعی خود را به میانجی‌ها اطلاع داده است.

موضع اعلام‌شده این است که ایران اجرای تعهدات متقابل را متوقف می‌کند؛ یعنی هر تعهدی که به اجرای یک تعهد مشخص از سوی آمریکا وابسته است، می‌تواند از نگاه تهران معلق شود.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد. توقف اجرای بعضی بندها همچنان امکان بازگشت به تفاهم‌نامه را باقی می‌گذارد، اما اعلام خاتمه رسمی سند می‌تواند دوره ۶۰روزه مذاکرات و سازوکارهای اقتصادی و امنیتی پیش‌بینی‌شده در آن را به‌طور کامل از بین ببرد.

خبرگزاری رویترز نیز وضعیت تفاهم‌نامه را «در بحران» توصیف کرده و نوشته است که هنوز تاریخ تازه‌ای برای مذاکرات اعلام نشده است. به ارزیابی تحلیلگران مورد استناد رویترز، برای بازگرداندن آرامش ممکن است ابتدا به یک توافق مکمل برای احیای همین تفاهم‌نامه نیاز باشد.

ایران کدام تعهدات را می‌تواند متوقف کند؟

براساس متن ۱۴‌بندی تفاهم‌نامه، مهم‌ترین تعهد ایران فراهم‌کردن شرایط عبور ایمن کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز برای مدت ۶۰ روز و بدون دریافت هزینه است. ایران همچنین متعهد شده بود وضع موجود برنامه هسته‌ای خود را تا دستیابی به توافق نهایی حفظ کند و درباره مواد غنی‌شده و موضوع غنی‌سازی مذاکره کند.

در مقابل، آمریکا باید عملیات نظامی را متوقف، محاصره دریایی را رفع و برای صادرات نفت ایران معافیت تحریمی صادر می‌کرد. آزادسازی دارایی‌های محدودشده ایران، خودداری از تحریم‌های جدید و عدم استقرار نیروهای نظامی بیشتر در منطقه نیز در متن سند پیش‌بینی شده بود.

بند ۱۳ تفاهم‌نامه نیز آغاز مذاکرات نهایی را مشروط به شروع و تداوم اجرای بندهای کلیدی، از جمله توقف جنگ، رفع محاصره، عبور کشتی‌ها، معافیت نفتی و دسترسی ایران به دارایی‌هایش کرده است. بنابراین خود متن نیز تعهدات را به‌صورت کاملاً جدا از یکدیگر تنظیم نکرده است.

اختلاف نفتی و دارایی‌های مسدودشده

یکی از مهم‌ترین موارد اختلاف، بند مربوط به صادرات نفت است. بند دهم آمریکا را متعهد می‌کند مجوزهای لازم برای صادرات نفت، فرآورده‌های نفتی و خدمات بانکی، بیمه‌ای و حمل‌ونقل مرتبط را صادر کند.

آمریکا در هفتم ژوئیه یکی از مجوزهای فروش نفت ایران را لغو کرد و این اقدام را واکنشی به رفتار ایران در تنگه هرمز دانست. تهران لغو مجوز را نقض روشن تفاهم‌نامه معرفی کرده است.

درباره دارایی‌های مسدودشده نیز اختلاف وجود دارد. متن سند می‌گوید این منابع باید به‌طور کامل برای استفاده در دسترس ایران قرار گیرند، اما آمریکا درباره نحوه مصرف پول و کنترل مشترک آن شروطی مطرح کرده است. ایران می‌گوید فقط بانک مرکزی باید ذی‌نفعان و نحوه هزینه‌کرد دارایی‌ها را تعیین کند.

بنابراین حتی پیش از موج تازه حملات، اختلاف‌های اقتصادی مهمی میان دو طرف وجود داشت و تفاهم‌نامه از مرحله اجرای بدون مناقشه فاصله گرفته بود.

حمله به آسایشگاه ارتش چه ابعادی داشت؟

نیروی زمینی ارتش ایران اعلام کرد پادگان بمپور در شهرستان ایرانشهر در بامداد چهارشنبه با ۱۳ موشک هدف قرار گرفته است. طبق این بیانیه، آسایشگاه کارکنان، مهمانسرا و محل‌های نگهبانی آسیب دیده و هفت نفر از کارکنان پایور و وظیفه تیپ ۳۸۸ کشته و ۱۳ نفر مجروح شده‌اند.

گزارش آسوشیتدپرس نیز حمله آمریکا به مراکز نظامی، از جمله یک پادگان، را در جریان موج تازه حملات تأیید کرده است. منابع بین‌المللی دیگری نیز به کشته‌شدن دست‌کم هفت نیروی ارتش در حمله به بمپور اشاره کرده‌اند.

بااین‌حال، بیانیه عمومی سنتکام درباره موج حملات ۱۳ ژوئیه از بوشهر، چابهار، جاسک، کنارک، ابوموسی و بندرعباس نام برده و به‌طور مشخص به بمپور یا آسایشگاه اشاره نکرده است. این بیانیه می‌گوید هدف حملات، کاهش توانایی ایران برای تهدید کشتی‌های تجاری بوده است.

ازاین‌رو، اصل حمله به پادگان و تلفات آن از سوی ایران و چند رسانه گزارش شده، اما جزئیاتی مانند تعداد دقیق موشک‌ها، نوع مهمات و هدف‌گذاری عمدی محل اسکان نظامیان عمدتاً مبتنی بر روایت رسمی ارتش ایران است.

آیا حمله به آسایشگاه نظامی غیرقانونی است؟

بقایی این حمله را تجاوز و کاملاً غیرقانونی خوانده است. این تعبیر موضع رسمی دولت ایران است و هنوز هیچ دادگاه یا نهاد بین‌المللی درباره حمله مشخص بمپور رأی صادر نکرده است.

از دید آمریکا، اهداف مورد حمله مراکز نظامی مرتبط با توان موشکی، پهپادی و دریایی ایران بوده‌اند. از دید ایران، حمله به محل اسکان نیروها و ادامه عملیات پس از توافق توقف جنگ، نقض حاکمیت و تفاهم‌نامه محسوب می‌شود.

برای ارزیابی حقوقی کامل باید مشخص شود هدف نظامی دقیق چه بوده، آیا محل اسکان بخشی از یک پایگاه عملیاتی محسوب می‌شده، چه تدابیری برای کاهش تلفات اتخاذ شده و آیا حمله با اصول ضرورت، تفکیک و تناسب هماهنگ بوده است. اطلاعات عمومی فعلی برای صدور نتیجه حقوقی قطعی کافی نیست.

پیام بقایی برای ادامه مذاکرات

سخنان بقایی درها را به‌طور کامل به روی دیپلماسی نمی‌بندد، اما ادامه مذاکره را به اجرای تعهدات آمریکا مشروط می‌کند. پیام تهران این است که نمی‌توان هم‌زمان حملات نظامی و محاصره دریایی را ادامه داد و از ایران انتظار داشت مسیر کشتیرانی، محدودیت‌های هسته‌ای و سایر تعهدات تفاهم‌نامه را بدون تغییر اجرا کند.

در طرف مقابل، واشنگتن بازگشایی بدون قیدوشرط تنگه هرمز و توقف حمله به کشتی‌ها را شرط کاهش فشار می‌داند. اختلاف دو طرف بر سر تفسیر بند پنجم نیز ادامه دارد؛ تهران آن را تأییدکننده نقش ایران در ترتیبات عبور کشتی‌ها می‌داند، درحالی‌که آمریکا و دولت‌های خلیج فارس می‌گویند این بند فقط ایران را موظف به تسهیل عبور آزاد می‌کند.

در چنین شرایطی، تفاهم‌نامه هنوز روی کاغذ وجود دارد، اما بخش بزرگی از کارکرد امنیتی و اقتصادی خود را از دست داده است.

جمع‌بندی

اظهارات اسماعیل بقایی تأیید می‌کند که ایران دیگر اجرای تفاهم‌نامه را تعهدی یک‌طرفه نمی‌داند. از نگاه تهران، آمریکا با ازسرگیری عملیات نظامی، لغو معافیت نفتی و ادامه فشار دریایی، چند بند اساسی سند را نقض کرده است.

بااین‌حال، تعبیر «متلاشی‌شدن تفاهم‌نامه» هنوز معادل اعلام رسمی خروج کامل ایران نیست. موضع فعلی بیشتر به توقف یا تعلیق تعهدات متقابل شباهت دارد و راه بازگشت به دیپلماسی را—هرچند بسیار باریک—باز نگه می‌دارد.

حمله به پادگان بمپور و کشته‌شدن هفت نظامی نیز سطح تنش را بالاتر برده است. تهران وعده پاسخ داده و آمریکا حملات را بخشی از عملیات برای حفاظت از کشتیرانی معرفی می‌کند. ادامه این چرخه می‌تواند آخرین ظرفیت‌های تفاهم اسلام‌آباد را از بین ببرد و مذاکرات ۶۰روزه پیش‌بینی‌شده را عملاً متوقف کند.