پیام فوری ایران پس از حمله آمریکا و عربستان به عراق؛ تهران هشدار داد، اما پاسخ نظامی اعلام نشد

وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران روز چهارشنبه ۷ مرداد ۱۴۰۵ با انتشار بیانیه‌ای، حملات آمریکا و عربستان سعودی به نقاطی در عراق را محکوم کرد. در این بیانیه آمده است که تأسیسات متعلق به نهادهای رسمی عراق و همچنین مواکب و ایستگاه‌های خدمات‌رسانی به زائران اربعین در جریان حملات هدف قرار گرفته‌اند.

تهران این عملیات را تعرض به حاکمیت ملی و تمامیت سرزمینی عراق دانست و اعلام کرد حملات انجام‌شده با بند چهارم ماده دوم منشور سازمان ملل متحد و قواعد بنیادین حقوق بین‌الملل مغایرت دارد. وزارت خارجه همچنین ضمن تسلیت به خانواده قربانیان، بر حمایت ایران از دولت و مردم عراق تأکید کرد.

این بیانیه لحنی بسیار تند دارد و آمریکا و هم‌پیمانانش را مسئول پیامدهای احتمالی تشدید درگیری معرفی می‌کند، اما در آن هیچ اشاره‌ای به اجرای عملیات نظامی مشخص از سوی ایران در پاسخ به حملات عراق نشده است.

آمریکا و عربستان چه مناطقی را هدف قرار دادند؟

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا تأیید کرده است که نیروهای آمریکایی و عربستان سعودی در عملیات هماهنگ، چند هدف در عراق را بمباران کرده‌اند. سنتکام مدعی شده این اهداف شامل مراکز تسلیحاتی و لجستیکی گروه‌های مسلح همسو با ایران در شرق عراق بوده است.

به روایت آمریکا، این گروه‌ها طی ۷۲ ساعت بیش از ۳۰ حمله پهپادی علیه نیروهای آمریکایی و زیرساخت‌های انرژی عربستان طراحی یا اجرا کرده بودند. واشنگتن این عملیات را پاسخی به آن حملات معرفی کرد و هشدار داد ادامه حملات می‌تواند واکنش‌های نظامی بیشتری به دنبال داشته باشد. این ادعا از سوی گروه‌های عراقی رد شده و آنان مسئولیت حمله به تأسیسات عربستان را نپذیرفته‌اند.

عربستان سعودی نیز مشارکت خود در عملیات را تأیید و اعلام کرد حملات با هماهنگی فرماندهی مرکزی آمریکا و با استناد به «حق دفاع مشروع» انجام شده است. ریاض می‌گوید به دنبال گسترش جنگ نیست، اما در برابر حملات علیه خاک و زیرساخت‌هایش واکنش نشان خواهد داد.

شمار کشته‌ها و مجروحان چقدر است؟

نیروهای حشدالشعبی عراق اعلام کرده‌اند که دست‌کم ۲۰ نفر از اعضای این مجموعه در حملات کشته و ۳۲ نفر مجروح شده‌اند. حشدالشعبی علاوه بر برخورداری از گروه‌های نزدیک به ایران، بخشی از ساختار رسمی امنیتی عراق نیز محسوب می‌شود؛ موضوعی که حساسیت سیاسی و حقوقی حمله را افزایش داده است.

رسانه رسمی ایران نیز همین آمار اولیه را منتشر کرده و نوشته است که رقم تلفات نهایی نیست. در بیانیه وزارت خارجه ایران عدد مشخصی ذکر نشده و تنها از کشته شدن جمعی از شهروندان و نیروهای عراقی سخن گفته شده است.

در مورد اصابت مستقیم به مواکب اربعین، وزارت خارجه ایران این موضوع را به‌صراحت مطرح کرده است؛ بااین‌حال، بیانیه‌های منتشرشده از سوی آمریکا و عربستان اهداف عملیات را مراکز نظامی، انبارهای تسلیحاتی و تأسیسات لجستیکی معرفی می‌کنند. بررسی مستقل و عمومی که جزئیات تمام نقاط هدف‌گرفته‌شده و ماهیت آنها را قطعی کند، هنوز منتشر نشده است.

چرا ایران به ماده ۲ منشور سازمان ملل استناد کرد؟

بند چهارم ماده دوم منشور سازمان ملل اعضای این سازمان را از تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت سرزمینی یا استقلال سیاسی دیگر کشورها منع می‌کند. استدلال ایران این است که ورود نیروهای خارجی به عملیات نظامی در خاک عراق، بدون مجوز روشن دولت بغداد یا شورای امنیت، با این اصل تعارض دارد.

در مقابل، آمریکا و عربستان به اصل دفاع مشروع استناد می‌کنند. ماده ۵۱ منشور سازمان ملل حق دفاع فردی یا جمعی را در صورت وقوع حمله مسلحانه به رسمیت می‌شناسد. برای پذیرفته شدن چنین دفاعی از منظر حقوق بین‌الملل، معمولاً باید انتساب حمله، ضرورت واکنش، تناسب عملیات و نبود راه جایگزین اثبات شود.

بنابراین صرف استناد یکی از طرفین به ماده ۲ یا ماده ۵۱، اختلاف حقوقی را حل نمی‌کند. روشن شدن موضع رسمی دولت عراق، شواهد انتساب حملات پهپادی، میزان هماهنگی احتمالی با بغداد و تناسب اهداف بمباران‌شده، در ارزیابی نهایی اهمیت دارد.

واکنش بغداد و وضعیت پیچیده دولت عراق

دولت عراق پس از حملات جلسه‌ای اضطراری تشکیل داد. بغداد از یک سو روابط امنیتی و نظامی گسترده‌ای با آمریکا دارد و از سوی دیگر، روابط سیاسی و اقتصادی نزدیکی با ایران حفظ کرده است. همین موقعیت باعث می‌شود گسترش برخورد نظامی میان تهران و واشنگتن در خاک عراق برای دولت این کشور بسیار پرهزینه باشد.

ارتش عراق پیش از این نیز در واکنش به ادعای پرتاب پهپاد از خاک این کشور اعلام کرده بود اجازه نمی‌دهد عراق به مسیر یا سکوی حمله علیه کشورهای همسایه و دوست تبدیل شود. دولت عراق دستور بررسی منشأ حملات ادعایی علیه عربستان را صادر کرده بود؛ اما قبل از اعلام نتیجه نهایی تحقیقات، آمریکا و عربستان عملیات نظامی خود را انجام دادند.

حمله به نیروهایی که در ساختار رسمی امنیتی عراق ادغام شده‌اند، می‌تواند فشار داخلی بر دولت بغداد را افزایش دهد. گروه‌های سیاسی و مسلح عراقی ممکن است از دولت بخواهند همکاری امنیتی با آمریکا را محدود کند یا پرونده حضور نیروهای خارجی را دوباره در پارلمان مطرح سازد.

آیا حمله آمریکا واقعاً از سوی ایران پاسخ داده شد؟

تیتر «حمله آمریکا پاسخ داده شد» با متن بیانیه وزارت خارجه مطابقت ندارد. بیانیه منتشرشده یک واکنش سیاسی، حقوقی و دیپلماتیک است و از صدور دستور عملیات یا اجرای حمله تلافی‌جویانه سخن نمی‌گوید.

هم‌زمان، سپاه پاسداران اعلام کرده است که موشک‌هایی به سمت تأسیسات نظامی آمریکا در اردن شلیک کرده و اهدافی دریایی را در تنگه هرمز مورد حمله قرار داده است. اما براساس روایت یک مقام آمریکایی که خبرگزاری آسوشیتدپرس منتشر کرده، حملات موشکی ایران پیش از عملیات مشترک آمریکا و عربستان در عراق صورت گرفته و دو رویداد مستقیماً به یکدیگر مرتبط نبوده‌اند.

بنابراین نمی‌توان حملات ایران به مواضع آمریکا را با قطعیت «پاسخ به بمباران عراق» نامید. تعبیر دقیق‌تر این است که حملات عراق و عملیات‌های ایران بخشی از چرخه گسترده‌تر درگیری منطقه‌ای بوده‌اند؛ چرخه‌ای که هر طرف آن را پاسخ به اقدام قبلی طرف مقابل معرفی می‌کند.

چرا حمله به مواکب اربعین حساسیت بیشتری دارد؟

اربعین یکی از بزرگ‌ترین تجمع‌های مذهبی جهان است و در هفته‌های منتهی به آن، صدها هزار زائر ایرانی و میلیون‌ها زائر عراقی و خارجی در مسیرهای منتهی به نجف و کربلا تردد می‌کنند. مواکب در کنار جاده‌ها وظیفه تأمین غذا، آب، استراحتگاه و خدمات درمانی زائران را بر عهده دارند.

قرار گرفتن این ایستگاه‌ها در نزدیکی مناطق نظامی، جاده‌های مواصلاتی یا مراکز متعلق به نهادهای امنیتی می‌تواند امنیت زائران را تحت تأثیر قرار دهد. حتی در صورتی که مواکب هدف اصلی عملیات نبوده باشند، هر حمله در مسیرهای پرتردد اربعین احتمال تلفات غیرنظامی، اختلال در رفت‌وآمد و ایجاد هراس میان زائران را افزایش می‌دهد.

بیانیه تهران با برجسته کردن موضوع مواکب، تلاش دارد علاوه بر نقض حاکمیت عراق، ابعاد انسانی و مذهبی حملات را نیز در کانون توجه قرار دهد.

پیام سیاسی بیانیه ایران چیست؟

نخستین پیام بیانیه این است که ایران حمله به نیروها و نهادهای نزدیک به خود در عراق را بخشی از گسترش جغرافیایی جنگ می‌داند. تهران معتقد است ورود مستقیم عربستان به عملیات مشترک با آمریکا می‌تواند جبهه تازه‌ای در منطقه ایجاد کند.

پیام دوم متوجه بغداد است. تأکید ایران بر همبستگی با دولت و مردم عراق، در کنار استناد به حاکمیت ملی این کشور، می‌تواند به معنای انتظار تهران برای واکنشی جدی‌تر از سوی دولت عراق باشد.

پیام سوم نیز هشدار درباره پیامدهای بعدی است. وزارت خارجه بدون اعلام اقدام مشخص، آمریکا و متحدان آن را مسئول عواقب احتمالی معرفی کرده است. چنین عبارتی امکان پیگیری سیاسی، حقوقی یا اقدامات دیگر را برای تهران باز می‌گذارد، اما به‌تنهایی اعلان پاسخ نظامی محسوب نمی‌شود.

خطر گسترش جنگ در منطقه افزایش یافت؟

عملیات مشترک آمریکا و عربستان نخستین حضور علنی و مستقیم ریاض در حمله به اهدافی در عراق در جریان این درگیری گزارش شده است. هم‌زمان شدن آن با حملات موشکی ایران، درگیری در تنگه هرمز و تنش میان عربستان و حوثی‌های یمن، خطر باز شدن چند جبهه هم‌زمان را افزایش داده است.

مهم‌ترین پرسش اکنون این است که آیا دولت عراق می‌تواند از تکرار حملات در خاک خود جلوگیری کند و آیا گروه‌های مسلح عراقی در برابر عملیات واکنش نظامی نشان خواهند داد. هر اقدام تلافی‌جویانه می‌تواند حملات تازه آمریکا و عربستان را به دنبال داشته باشد و عراق را بیش از گذشته به صحنه درگیری قدرت‌های منطقه‌ای تبدیل کند.

بیانیه وزارت خارجه ایران واکنشی شدید به حملات بود، اما در تنظیم تیتر باید میان «محکومیت و هشدار سیاسی» و «پاسخ نظامی» تفاوت گذاشت. در زمان انتشار این گزارش، تهران در بیانیه رسمی خود پاسخی نظامی به حمله مشترک آمریکا و عربستان در عراق اعلام نکرده است.