هشدار تازه ترامپ به ایران؛ «آخرین فرصت» برای توافق یا آغاز مرحله جدید جنگ؟

ترامپ روز دوشنبه سوم اوت ۲۰۲۶، برابر با ۱۲ مرداد ۱۴۰۵، در جریان مراسم امضای یک فرمان اجرایی در دفتر بیضی کاخ سفید به پرسش خبرنگاران درباره ایران پاسخ داد.

او گفت مذاکرات با ایران «همین حالا در جریان است» و افزود: «این آخرین فرصت آنها برای امضای یک سند خوب است.» ترامپ همچنین مدعی شد این مذاکرات با درخواست مقام‌های ایرانی آغاز شده و تهران، به‌رغم اظهارات رسمی خود، در حال گفت‌وگو با واشنگتن است.

رئیس‌جمهور آمریکا ساختار توافق موردنظر خود را نیز دو مرحله‌ای توصیف کرد: مرحله نخست، بازگشایی تنگه هرمز و مرحله دوم، «هسته‌ای‌زدایی» ایران. او گفت مرحله دوم زمان بیشتری خواهد برد و انتظار دارد گفت‌وگوهای مربوط به تنگه طی یک یا دو روز آینده پیشرفت کند.

این اظهارات در شرایطی مطرح شد که ترامپ طی روزهای گذشته از احتمال اجرای حملات گسترده جدید علیه ایران سخن گفته بود، اما سپس اعلام کرد برای دادن فرصت بیشتر به دیپلماسی، عملیات برنامه‌ریزی‌شده را متوقف کرده است.

اصلاح مهم؛ ایران مذاکرات با آمریکا را انکار کرده است

در متن اولیه گفته شده بود که مقام‌های ایرانی مذاکره با آمریکا را انکار نکرده‌اند؛ اما این بخش با موضع رسمی وزارت امور خارجه ایران تطابق ندارد.

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، روز دوشنبه اعلام کرد ایران درحال‌حاضر هیچ مذاکره‌ای با آمریکا ندارد و برنامه‌ای نیز برای اعزام هیئت یا پذیرش هیئت مذاکره‌کننده آمریکایی تنظیم نشده است. او گفت گفت‌وگوهای فعلی، مذاکراتی دوجانبه میان ایران و عمان درباره چگونگی ایجاد یک مسیر امن برای عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز است.

بقائی همچنین تأکید کرد رسیدن به تفاهم با عمان درباره مسیر کشتیرانی، شرط لازم برای تغییر شرایط تنگه است، اما به‌تنهایی برای بازگشایی کامل آن کفایت نمی‌کند. به گفته او، تا زمانی که آنچه تهران «تجاوز آمریکا» می‌خواند ادامه داشته باشد، وضعیت کلی تنگه تغییر نخواهد کرد.

در نتیجه، روایت دو طرف کاملاً متفاوت است: واشنگتن می‌گوید مذاکرات با ایران آغاز شده و تهران درخواست‌کننده آن بوده است؛ تهران می‌گوید هیچ مذاکره‌ای با آمریکا ندارد و صرفاً با عمان درباره کشتیرانی رایزنی می‌کند.

جدول ادعاها و اطلاعات تأییدشده

بنابراین نباید پیش‌بینی ترامپ درباره بازگشایی تنگه یا آغاز مرحله دوم مذاکرات را به‌عنوان توافق قطعی منتشر کرد.

آیا تنگه هرمز تا فردا کاملاً باز می‌شود؟

ترامپ گفت مذاکرات درباره بازگشایی کامل تنگه هرمز می‌تواند به‌سرعت پیش برود و رسانه‌ها از احتمال باز شدن آن «تا فردا» خبر دادند. بااین‌حال، در زمان تنظیم این گزارش، نه ایران، نه عمان و نه یک نهاد مستقل دریایی از توافق برای بازگشایی کامل تنگه خبر نداده‌اند.

گفت‌وگوهای فنی ایران و عمان بیشتر بر ایجاد یک مسیر مورد قبول دو کشور برای عبور ایمن کشتی‌ها متمرکز است. تهران می‌گوید مسیر پیشنهادی باید حقوق حاکمیتی و ملاحظات امنیتی ایران و عمان را رعایت کند و نباید به حضور یا مدیریت یک طرف سوم منجر شود.

این مذاکرات با «بازگشایی کامل و بدون محدودیت تنگه هرمز» تفاوت دارد. ایجاد یک کریدور موقت ممکن است بخشی از کشتی‌ها را قادر به عبور کند، اما برای بازگشت تردد به وضعیت عادی، مسائل مربوط به امنیت دریایی، حملات نظامی، محاصره آمریکا، کنترل مسیرها و هزینه‌های عبور باید حل شوند.

به همین دلیل، عبارت «تنگه هرمز فردا باز می‌شود» فعلاً یک پیش‌بینی از سوی ترامپ است، نه خبری قطعی.

منظور ترامپ از مرحله دوم چیست؟

ترامپ گفت پس از بازگشایی تنگه هرمز، مرحله دوم به «هسته‌ای‌زدایی» ایران اختصاص خواهد یافت. او همچنین در شبکه اجتماعی خود تأکید کرد ایران هرگز نباید به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند.

واژه‌ای که او به کار برد می‌تواند برداشت‌های متفاوتی ایجاد کند. جلوگیری از تولید سلاح هسته‌ای با محروم کردن ایران از «هرگونه توانایی هسته‌ای» یکسان نیست. برنامه هسته‌ای غیرنظامی، غنی‌سازی اورانیوم، ذخایر مواد غنی‌شده، فعالیت سانتریفیوژها و نظارت بین‌المللی، موضوعات جداگانه‌ای هستند که باید در هر توافق احتمالی دقیقاً تعریف شوند.

تا این لحظه، دولت آمریکا سندی منتشر نکرده که نشان دهد منظور از مرحله دوم تعطیلی کامل تمام فعالیت‌های هسته‌ای ایران است یا توافقی محدودتر برای جلوگیری از تولید سلاح را دنبال می‌کند. از طرف دیگر، ایران نیز ورود به مذاکرات تازه هسته‌ای با واشنگتن را تأیید نکرده است.

بنابراین تعبیر دقیق‌تر این است که ترامپ خواستار مذاکره درباره محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران شده است؛ نه اینکه دو طرف بر سر خلع کامل توانایی هسته‌ای به توافق رسیده باشند.

چرا ترامپ از «آخرین فرصت» سخن می‌گوید؟

استفاده از عبارت «آخرین فرصت» بخشی از راهبرد فشار سیاسی و نظامی ترامپ است. او پیش از این نیز بارها ضرب‌الاجل‌هایی برای تهران تعیین کرده، از حملات قریب‌الوقوع سخن گفته و سپس با اشاره به پیشرفت احتمالی دیپلماسی، اجرای آنها را به تعویق انداخته است.

ترامپ مدعی است برای روز یکشنبه عملیاتی بسیار گسترده، به تعبیر او «بزرگ‌ترین حمله از زمان جنگ جهانی دوم»، برنامه‌ریزی شده بود، اما پس از درخواست رهبران عربستان، قطر و امارات و تماس‌هایی از سوی مقام‌های ایرانی، آن را متوقف کرد. این جزئیات عمدتاً بر روایت خود ترامپ یا مقام‌های آمریکایی استوار است و ایران درخواست توقف حمله یا آغاز مذاکرات مستقیم را تأیید نکرده است.

گزارش آسوشیتدپرس نشان می‌دهد کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نگران بودند حملات گسترده‌تر آمریکا، واکنش ایران علیه تأسیسات انرژی و اهداف منطقه‌ای را در پی داشته باشد و اقتصاد جهانی را با شوک تازه‌ای مواجه کند.

مذاکرات مستقیم است یا با واسطه؟

حتی در آمریکا نیز درباره شکل گفت‌وگوها ابهام وجود دارد. گزارش‌ها حاکی از آن است که تماس‌های دیپلماتیک عمدتاً از طریق میانجی‌ها و نمایندگان غیرمستقیم انجام می‌شود و نشانه‌ای از نشستن هیئت‌های رسمی ایران و آمریکا پشت یک میز منتشر نشده است.

گاردین به نقل از مقام‌های آمریکایی گزارش داد تحول تازه‌ای برای اعلام وجود ندارد و تماس‌های موجود از طریق واسطه‌ها و با نقش‌آفرینی استیو ویتکاف و جرد کوشنر دنبال می‌شود. پاکستان، قطر و عمان نیز در مقاطع مختلف برای انتقال پیام میان تهران و واشنگتن فعال بوده‌اند.

از این رو، ممکن است دو طرف تعریف متفاوتی از واژه «مذاکره» داشته باشند. ترامپ انتقال پیام از طریق میانجی‌ها را مذاکره می‌نامد، درحالی‌که ایران با تأکید بر نبود ملاقات یا هیئت رسمی، می‌گوید مذاکره‌ای با آمریکا در جریان نیست. این یک تحلیل از تفاوت ادبیات طرفین است و جزئیات کامل کانال‌های ارتباطی علنی نشده است.

بازار نفت به اظهارات ترامپ واکنش نشان داد

خبر متوقف شدن حملات جدید آمریکا و احتمال بازگشت به مسیر دیپلماسی، قیمت نفت را به‌شدت کاهش داد. قیمت نفت برنت روز دوشنبه حدود پنج درصد افت کرد و به محدوده ۸۳ دلار در هر بشکه رسید؛ زیرا معامله‌گران احتمال کاهش خطر اختلال در صادرات انرژی از خلیج فارس را در قیمت‌ها لحاظ کردند.

بااین‌حال، تحلیلگران هشدار داده‌اند بازار ممکن است پیش از روشن شدن نتیجه مذاکرات واکنشی بیش از اندازه خوش‌بینانه نشان داده باشد. تنگه هنوز به وضعیت عادی بازنگشته، ایران مذاکره با آمریکا را رد کرده و توافق مکتوب و مشترکی منتشر نشده است.

شکست دوباره دیپلماسی یا آغاز حملات تازه می‌تواند قیمت نفت و هزینه حمل‌ونقل دریایی را بار دیگر افزایش دهد.

در ساعات آینده باید منتظر چه بود؟

نخستین نشانه واقعی پیشرفت، انتشار بیانیه‌ای رسمی و هماهنگ از سوی ایران، عمان و آمریکا خواهد بود. تا زمانی که تنها ترامپ از توافق قریب‌الوقوع سخن می‌گوید و تهران اصل مذاکره با واشنگتن را رد می‌کند، نمی‌توان از شکل‌گیری توافق قطعی خبر داد.

موضوع دوم، تغییر واقعی تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز است. افزایش عبور نفتکش‌ها، اعلام مسیر رسمی و ارائه تضمین‌های امنیتی می‌تواند نشان دهد گفت‌وگوهای ایران و عمان به نتیجه عملی رسیده است.

موضوع سوم، وضعیت عملیات نظامی و محاصره دریایی آمریکا خواهد بود. توقف حملات و کاهش فشار نظامی می‌تواند زمینه مذاکرات گسترده‌تر را فراهم کند؛ ادامه محاصره یا حملات متقابل، احتمال شکست مسیر دیپلماتیک را بالا می‌برد.

در پرونده هسته‌ای نیز باید دید آیا تهران اصلاً ورود به مرحله دوم موردنظر ترامپ را می‌پذیرد و تعریف واشنگتن از «هسته‌ای‌زدایی» چیست.

جمع‌بندی؛ تهدید جدی است، اما توافق هنوز وجود ندارد

اظهارات ترامپ نشان می‌دهد آمریکا فعلاً میان فشار نظامی و دیپلماسی حرکت می‌کند. او از یک سو عملیات جدید را متوقف کرده و از گفت‌وگو سخن می‌گوید و از سوی دیگر، مذاکرات را «آخرین فرصت» ایران معرفی می‌کند.

اما مهم‌ترین واقعیت این است که تهران ادعای برگزاری مذاکره با آمریکا را رد کرده است. تنها گفت‌وگوی تأییدشده، مذاکره ایران و عمان درباره یک مسیر ایمن کشتیرانی در تنگه هرمز است و حتی این تفاهم نیز به گفته ایران الزاماً به معنای بازگشایی کامل تنگه نخواهد بود.

بنابراین تیتر دقیق ماجرا این نیست که «ایران و آمریکا به توافق نزدیک شدند»، بلکه باید گفت: ترامپ از آخرین فرصت برای توافق و بازگشایی سریع هرمز سخن گفته، درحالی‌که ایران مذاکره با واشنگتن را انکار می‌کند و هنوز هیچ سند مشترکی منتشر نشده است.