مذاکرات ایران و آمریکا برای بازگشایی تنگه هرمز؛ بسنت از توافق قریب‌الوقوع خبر داد

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، روز سه‌شنبه ۴ اوت ۲۰۲۶ در گفت‌وگو با برنامه «اسکواک باکس» شبکه CNBC گفت ایالات متحده در حال مذاکره با ایران است و احتمال دارد توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز در فاصله کوتاهی حاصل شود.

بسنت گفت: «شانس آن وجود دارد که امروز یا فردا به توافقی برای باز کردن تنگه و حرکت به‌سوی عادی‌سازی شرایط در این درگیری برسیم.» او در پاسخ به پرسشی درباره احتمال دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری توسط ایران نیز تأکید کرد چارچوب مورد نظر واشنگتن باید متضمن «آزادی عبور و مرور» شناورها باشد.

وزیر خزانه‌داری آمریکا همچنین مدعی شد باوجود آنکه وضعیت امنیتی منطقه همچنان شکننده است، در روزهای اخیر تعدادی کشتی موفق شده‌اند از تنگه عبور کنند. به گفته او، صدها و شاید هزاران شناور در منطقه منتظر خروج هستند و بازگشایی مسیر تنها بر نفت اثر نمی‌گذارد؛ بلکه انتقال فرآورده‌های پالایش‌شده، کودهای شیمیایی، گازهای صنعتی و سایر کالاهای اساسی نیز تسهیل خواهد شد.

این سخنان را می‌توان جدی‌ترین پیام علنی دولت آمریکا درباره نزدیک بودن یک توافق عملیاتی در تنگه هرمز دانست؛ اما همچنان مشخص نیست مذاکرات مورد اشاره بسنت مستقیم، غیرمستقیم یا از طریق میانجی‌های منطقه‌ای انجام می‌شود.

واکنش فوری بازار نفت به اظهارات وزیر خزانه‌داری آمریکا

بازار نفت به سخنان بسنت واکنش سریع نشان داد. قیمت نفت برنت در معاملات روز سه‌شنبه حدود چهار درصد کاهش یافت و به محدوده ۸۰.۶۶ دلار در هر بشکه رسید. نفت خام وست‌تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با کاهش بیش از سه دلار، در محدوده ۷۶.۷۶ دلار معامله شد. این افت پس از آن اتفاق افتاد که مقام‌های آمریکایی و قطری از احتمال دستیابی به یک چارچوب سیاسی برای کاهش تنش خبر دادند.

واکنش بازار نشان می‌دهد بخش مهمی از قیمت نفت در شرایط فعلی ناشی از «ریسک ژئوپلیتیکی» است. معامله‌گران پیش از آنکه جریان فیزیکی نفت به حالت عادی برگردد، احتمال بازگشایی تنگه هرمز را در قیمت‌ها محاسبه می‌کنند. در نتیجه حتی انتشار یک خبر مثبت درباره مذاکرات می‌تواند قیمت نفت را چند دلار کاهش دهد.

بااین‌حال، نوسانات شدید همان روز نشان داد خوش‌بینی بازار هنوز شکننده است. گزارش برخورد یک پرتابه با یک کشتی باری در نزدیکی تنگه هرمز، بار دیگر نگرانی‌های امنیتی را افزایش داد و بخشی از کاهش قیمت نفت را جبران کرد.

چرا بازگشایی تنگه هرمز برای اقتصاد جهان حیاتی است؟

تنگه هرمز مهم‌ترین گلوگاه انتقال نفت در جهان محسوب می‌شود. براساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ به‌طور متوسط روزانه ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از این تنگه عبور کرده است؛ حجمی معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی.

اهمیت هرمز تنها به نفت خام محدود نیست. حدود یک‌پنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع‌شده یا LNG نیز از این آبراه عبور می‌کند. بخش عمده این محموله‌ها متعلق به قطر است و اختلال در مسیر می‌تواند بازار گاز اروپا و آسیا را هم‌زمان تحت فشار قرار دهد.

کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل نیز برآورد کرده است که نزدیک به یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان به تنگه هرمز وابسته است. افزون بر نفت و گاز، حجم قابل‌توجهی از صادرات کودهای شیمیایی و مواد اولیه صنعتی کشورهای حاشیه خلیج فارس از همین مسیر انجام می‌شود.

بنابراین، عادی‌شدن تردد در تنگه هرمز می‌تواند هزینه بیمه کشتی‌ها، کرایه حمل دریایی و ریسک تأخیر در تحویل کالا را کاهش دهد. این فرایند در نهایت ممکن است به کاهش قیمت سوخت، مواد اولیه و حتی برخی محصولات کشاورزی در بازارهای جهانی منجر شود.

آمار کشتی‌ها با روایت «عادی‌شدن بازار» فاصله دارد

باوجود خوش‌بینی اسکات بسنت، داده‌های کشتیرانی تصویر محتاطانه‌تری ارائه می‌کند. براساس اطلاعات مؤسسه رهگیری کشتی‌ها «کپلر»، روز دوشنبه تنها شش شناور شامل سه نفتکش و سه کشتی حمل کالای فله از تنگه هرمز عبور کردند؛ این رقم یک فروند کمتر از روز قبل بود. تمام شناورهای ثبت‌شده نیز از مسیر واقع در آب‌های ایران تردد کردند.

رویترز گزارش داده است که در شرایط عادی روزانه بیش از ۱۰۰ شناور از این منطقه عبور می‌کردند. از این رو مشاهده چند کشتی را می‌توان نشانه‌ای اولیه از باز شدن محدود مسیر دانست، اما هنوز نمی‌توان آن را معادل بازگشت کامل تردد تجاری یا عادی‌شدن جریان انرژی ارزیابی کرد.

البته آمارهای رهگیری دریایی لزوماً همه شناورها را پوشش نمی‌دهد؛ زیرا برخی کشتی‌ها ممکن است فرستنده‌های موقعیت‌یابی خود را خاموش کرده باشند. بااین‌حال، حتی با درنظرگرفتن این محدودیت، داده‌های موجود نشان می‌دهد شرکت‌های کشتیرانی و بیمه‌گران همچنان درباره امنیت مسیر تردید دارند.

تناقض میان روایت تهران و واشنگتن

مهم‌ترین مانع در برابر خوش‌بینی ایجادشده، اختلاف آشکار در روایت دو طرف است. درحالی‌که بسنت می‌گوید آمریکا «با ایرانی‌ها» در حال مذاکره است، وزارت امور خارجه ایران انجام گفت‌وگوی مستقیم با واشنگتن را رد کرده و گفته است مذاکرات مربوط به تنگه هرمز با عمان انجام می‌شود.

تهران مذاکرات با عمان را به ایجاد یک مسیر موقت و دوطرفه برای عبور شناورها مرتبط دانسته است. قطر و پاکستان نیز در تلاش‌های دیپلماتیک و انتقال پیام میان طرف‌ها نقش دارند. گزارش‌ها حاکی از آن است که پیش‌نویس‌هایی برای ایجاد یک سازوکار موقت در اختیار میانجی‌ها قرار گرفته، اما هیچ توافق نهایی و مورد تأیید مشترکی منتشر نشده است.

این تناقض الزاماً به معنای نبود مذاکره نیست. در بحران‌های حساس، گفت‌وگوها ممکن است از طریق واسطه انجام شود و هر طرف برای حفظ موقعیت داخلی خود، تعریف متفاوتی از «مذاکره مستقیم» ارائه کند. بااین‌حال، تا زمانی که تهران و واشنگتن یک چارچوب مشترک را رسماً تأیید نکنند، سخنان بسنت بیشتر یک نشانه سیاسی امیدوارکننده است تا اعلام توافق نهایی.

توافق احتمالی برای تنگه هرمز چه مفادی خواهد داشت؟

جزئیات رسمی توافق احتمالی منتشر نشده است. بسنت صرفاً بر اصل «آزادی عبور و مرور» تأکید کرده است. وال‌استریت ژورنال گزارش داده که یکی از پیشنهادهای میانجی‌ها، ورود کشتی‌ها به خلیج فارس از مسیر آب‌های ایران و خروج آنها از مسیر آب‌های عمان است؛ طرحی که ممکن است اختلاف بر سر دریافت عوارض عبور را کاهش دهد.

هر توافق پایدار باید چند موضوع پیچیده را حل کند: نحوه تضمین امنیت نفتکش‌ها، حضور یا عدم حضور نیروهای نظامی خارجی، سازوکار بازرسی شناورها، احتمال دریافت عوارض، پوشش بیمه‌ای کشتی‌ها و تضمین جلوگیری از حملات جدید.

گزارش‌ها همچنین از درخواست ایران برای دریافت تضمین‌های امنیتی و کاهش بخشی از فشارهای تحریمی حکایت دارد. در مقابل، آمریکا و کشورهای عربی منطقه خواهان عبور بدون محدودیت کشتی‌ها و توقف تهدیدهای دریایی هستند.

سه سناریو پیش‌روی مذاکرات ایران و آمریکا

در سناریوی نخست، ایران و میانجی‌ها بر سر یک کریدور موقت توافق می‌کنند. این گزینه می‌تواند تعداد کشتی‌های عبوری را افزایش دهد و بخشی از فشار بازار را کاهش دهد، اما تا زمانی که توافق موقت باشد، هزینه بیمه و ریسک کشتیرانی بالا باقی خواهد ماند.

در سناریوی دوم، توافقی گسترده‌تر با ضمانت کشورهای منطقه حاصل می‌شود. افزایش پایدار تردد کشتی‌ها در چند هفته متوالی، کاهش حملات و بازگشت شرکت‌های بزرگ کشتیرانی می‌تواند قیمت نفت را به‌طور ماندگارتری پایین بیاورد.

سناریوی سوم، شکست مذاکرات یا وقوع حمله‌ای جدید علیه نفتکش‌هاست. در چنین وضعیتی، بازگشت سریع ریسک ژئوپلیتیکی به بازار، افزایش قیمت نفت و تشدید فشار بر زنجیره تأمین جهانی محتمل خواهد بود.

آیا تنگه هرمز در آستانه بازگشایی کامل است؟

اظهارات اسکات بسنت نشان می‌دهد تلاش‌های دیپلماتیک برای بازگرداندن تردد تجاری در تنگه هرمز وارد مرحله مهمی شده است. کاهش قیمت نفت نیز ثابت کرد بازار، احتمال توافق را جدی گرفته است. بااین‌حال، سه عامل مانع از اعلام پایان بحران می‌شود: تهران هنوز مذاکره مستقیم با آمریکا را تأیید نکرده، آمار عبور کشتی‌ها همچنان بسیار پایین‌تر از شرایط عادی است و تهدیدهای امنیتی علیه شناورها ادامه دارد.

در نتیجه، سخنان وزیر خزانه‌داری آمریکا را باید نشانه‌ای از احتمال یک گشایش قریب‌الوقوع دانست، نه مدرکی قطعی برای بازگشایی کامل تنگه هرمز. معیار واقعی موفقیت توافق، انتشار بیانیه مشترک، توقف حملات و افزایش مستمر تعداد نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری عبوری خواهد بود.