عراقچی خط قرمز ایران در هرمز را اعلام کرد؛ مسیر دریایی جدید به معنای بازگشایی تنگه نیست

عراقچی در گفت‌وگو با العربی الجدید گفته دستورکار نشست دوشنبه ۲۳ شهریور در عمان، بررسی مسیر دریایی جدید در تنگه هرمز خواهد بود. به گفته او، ایران قصد دارد جزئیات تفاهمی را که با عمان به دست آمده به همراه نقشه مسیر جدید در اختیار کشورهای شرکت‌کننده قرار دهد.

وزیر خارجه در عین حال یک مرزبندی روشن ایجاد کرده است: توافق تهران و مسقط درباره مسیر تازه کشتیرانی، به معنای «بازگشایی تنگه هرمز» نیست.

این تفاوت از نظر سیاسی و اقتصادی بسیار مهم است. یک مسیر محدود و مدیریت‌شده می‌تواند اجازه عبور بخشی از کشتی‌های تجاری را بدهد، اما بازگشایی کامل به معنای بازگشت کشتیرانی به وضعیت گسترده و نسبتاً عادی پیش از بحران است؛ چیزی که تهران فعلاً آن را مشروط کرده است.

ایران و عمان پیش‌تر نیز درباره مختصات جغرافیایی مسیر تازه به تفاهم رسیده بودند و وزارت خارجه ایران در مردادماه اعلام کرده بود طرفین در حال نهایی‌کردن جزئیات اجرایی هستند.

شرط ایران برای بازگشایی کامل تنگه هرمز چیست؟

عراقچی شرط تهران را صریح بیان کرده است: آمریکا باید به تعهدات خود در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد بازگردد.

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در خرداد ۱۴۰۵ میان ایران و آمریکا شکل گرفت و در قالب ۱۴ بند، چارچوبی موقت برای توقف درگیری‌ها و حرکت به سمت یک توافق جامع‌تر ترسیم کرد. متن این تفاهم‌نامه که کاخ سفید آن را برای کنگره آمریکا فرستاد، شامل تعهداتی درباره توقف عملیات نظامی، رفع تدریجی محاصره دریایی، عبور امن کشتی‌های تجاری، مذاکرات نهایی، تحریم‌ها و برنامه هسته‌ای بود.

در بند چهارم، آمریکا متعهد شده بود رفع محاصره دریایی و موانع علیه ایران را آغاز کند و آن را ظرف ۳۰ روز به پایان برساند. در بند پنجم نیز ایران پذیرفته بود برای ۶۰ روز امکان عبور امن کشتی‌های تجاری میان خلیج فارس و دریای عمان را فراهم کند و با عمان درباره مدیریت آینده خدمات دریایی در تنگه هرمز گفت‌وگو داشته باشد.

بنابراین پیوند دادن نشست جدید عمان به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد اتفاقی نیست؛ گفت‌وگوی تهران و مسقط درباره مسیر دریایی عملاً در همان سند نیز پیش‌بینی شده بود.

اختلاف تهران و واشنگتن بر سر اجرای تفاهم‌نامه

ایران در هفته‌های گذشته آمریکا را متهم کرده که بخش‌هایی از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را اجرا نکرده یا نقض کرده است. تهران به‌ویژه بر موضوع محاصره دریایی، حضور نظامی آمریکا و ایجاد مسیرهای کشتیرانی خارج از چارچوب مورد توافق اعتراض دارد. این ادعاها موضع رسمی تهران است و واشنگتن روایت متفاوتی از مسئولیت اختلال‌های دریایی ارائه کرده است.

همین اختلاف توضیح می‌دهد چرا عراقچی نمی‌خواهد تفاهم ایران و عمان به عنوان «بازگشایی هرمز» تعبیر شود.

از دید تهران، ایجاد مسیر محدود می‌تواند یک اقدام عملی برای کاهش خطر کشتیرانی باشد؛ اما بازگشت کامل به شرایط عادی باید در برابر اجرای تعهداتی صورت بگیرد که ایران معتقد است آمریکا پذیرفته است.

آیا فردا توافق نهایی امضا می‌شود؟

نشانه‌های موجود می‌گویند احتمالاً خیر.

یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته است انتظار نمی‌رود نشست روز دوشنبه در عمان به امضای یک توافق نهایی درباره تنگه هرمز منجر شود. مذاکرات بیشتر برای بررسی ترتیبات منطقه‌ای، مدیریت عبور کشتی‌ها و ایجاد زمینه برای گفت‌وگوهای بعدی طراحی شده است. بحرین نیز اعلام کرده در نشست شرکت نمی‌کند.

خود عراقچی نیز گفته هدف نشست ایجاد یک «سازوکار امنیتی جدید منطقه‌ای» نیست، بلکه ایران امیدوار است این گفت‌وگوها به یک گام اعتمادساز تبدیل شود و راه را برای مشورت‌های بعدی میان کشورهای منطقه باز کند.

به همین دلیل باید انتظارات از نشست دوشنبه را واقع‌بینانه دید. محتمل‌ترین خروجی، توافق بر سر چارچوب فنی یا سیاسی یک مسیر محدود و ادامه مذاکرات است، نه بازگشت یک‌شبه هرمز به وضعیت عادی.

چرا مسیر جدید هرمز تا این اندازه اهمیت دارد؟

تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان است. پیش از شدت گرفتن بحران، حدود یک‌پنجم نفت و LNG جهان از این آبراه عبور می‌کرد. رویترز گزارش داده شمار عبور روزانه کشتی‌ها که پیش از جنگ حدود ۱۲۵ فروند بود، در روزهای اخیر به تک‌رقمی رسیده است؛ برای نمونه در ۱۰ سپتامبر فقط هفت کشتی کالایی از تنگه عبور کرده‌اند.

سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز اعلام کرده حدود ۲۰ هزار دریانورد، کارکنان بندری و کارکنان تأسیسات فراساحلی از شرایط جاری هرمز تأثیر گرفته‌اند. IMO یادآور شده طرح تفکیک ترافیک موجود در این تنگه اساساً از سال ۱۹۶۸ با پیشنهاد ایران و عمان تصویب شده است؛ بنابراین همکاری دو کشور در مدیریت مسیرهای دریایی سابقه طولانی دارد.

این سابقه می‌تواند توضیح دهد چرا عمان اکنون بار دیگر در مرکز مذاکرات قرار گرفته است.

بحران دریایی درست پیش از نشست شدیدتر شد

زمان برگزاری نشست نیز بسیار حساس است.

روز یکشنبه یک کشتی تجاری ایرانی در نزدیکی جزیره قشم هدف قرار گرفت که براساس گزارش رسانه‌های ایرانی دست‌کم یک کشته و چند مجروح برجای گذاشت. هم‌زمان تحولات یمن و حمله به خط لوله شرق به غرب عربستان نگرانی درباره مسیرهای انرژی منطقه را افزایش داده است.

خط لوله شرق به غرب عربستان روزانه حدود چهار تا پنج میلیون بشکه نفت منتقل می‌کند و در شرایط اختلال هرمز، یکی از مهم‌ترین مسیرهای جایگزین برای انتقال نفت به دریای سرخ محسوب می‌شود. حمله اخیر به این خط لوله و پیشروی حوثی‌ها در محدوده باب‌المندب باعث شده هم هرمز و هم دریای سرخ به طور هم‌زمان با ریسک امنیتی مواجه شوند.

قیمت نفت نیز تحت تأثیر همین مجموعه ریسک‌ها به بالای ۱۰۰ دلار رسیده است.

در چنین فضایی، حتی یک توافق محدود برای عبور امن کشتی‌ها می‌تواند برای بازار جهانی انرژی اهمیت زیادی داشته باشد.

پیام سیاسی عراقچی؛ امنیت منطقه بدون آمریکا

بخش دیگر صحبت‌های وزیر خارجه حامل یک پیام سیاسی روشن است.

عراقچی گفته ایران معتقد است مسئولیت تأمین امنیت و ثبات منطقه باید بر عهده خود کشورهای منطقه باشد و امنیت پایدار زمانی شکل می‌گیرد که کشورهای همسایه درباره مسائل مشترک به تفاهم برسند، بدون آنکه بازیگران خارجی در این فرآیند مداخله کنند.

این موضع با سیاستی که تهران در هفته‌های اخیر تبلیغ می‌کند همخوان است: گفت‌وگوی مستقیم ایران با کشورهای عربی خلیج فارس در کنار تقابل با حضور نظامی آمریکا.

در عمل، نشست عمان آزمونی برای همین ایده خواهد بود. اگر کشورهای عربی و ایران بتوانند حتی بر سر یک مسئله محدود مانند مسیر عبور کشتی‌ها به تفاهم برسند، تهران آن را نمونه‌ای از امکان مدیریت امنیت منطقه بدون نقش محوری واشنگتن معرفی خواهد کرد.

بازارها از نشست عمان چه می‌خواهند؟

برای بازار نفت، ارز و طلا، مهم‌ترین مسئله نه ادبیات بیانیه پایانی، بلکه پاسخ به یک سؤال عملی است: آیا تعداد کشتی‌های عبوری از هرمز افزایش پیدا خواهد کرد؟

اگر مسیر جدید مورد قبول کشورهای منطقه قرار گیرد و اجرای آن باعث افزایش واقعی عبور کشتی‌های تجاری شود، بخشی از «پریمیوم ریسک» موجود در قیمت نفت می‌تواند کاهش پیدا کند. این اتفاق در ایران نیز ممکن است انتظارات تورمی و تقاضای احتیاطی ارز و طلا را تا حدی آرام کند.

اما اگر جلسه بدون پیشرفت فنی تمام شود یا هم‌زمان درگیری‌های دریایی تشدید شود، بازارها ممکن است نتیجه بگیرند بحران کشتیرانی هنوز فاصله زیادی با حل شدن دارد.

نشست عمان؛ آغاز راه است نه پایان بحران هرمز

اظهارات تازه عراقچی یک ابهام مهم را برطرف کرده است: توافق ایران و عمان مساوی با بازگشایی کامل تنگه هرمز نیست.

آنچه فردا روی میز قرار می‌گیرد، مسیر دریایی جدیدی است که جزئیات و نقشه آن به کشورهای منطقه ارائه خواهد شد. تهران امیدوار است این طرح امکان عبور امن‌تر بخشی از کشتیرانی را فراهم کند و هم‌زمان زمینه مذاکرات گسترده‌تر منطقه‌ای را بسازد.

اما شرط سیاسی ایران برای بازگشایی کامل همچنان سر جای خود است: اجرای تعهدات آمریکا در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد.

به همین دلیل، نشست دوشنبه را باید بیش از آنکه «جلسه بازگشایی هرمز» نامید، جلسه‌ای برای ساختن یک پل موقت روی یکی از خطرناک‌ترین بحران‌های دریایی جهان دانست.

اگر این پل جواب بدهد، مذاکرات بعدی می‌تواند درباره بازگشت تدریجی کشتیرانی به شرایط عادی باشد؛ اما اگر شکست بخورد، هرمز همچنان یکی از اصلی‌ترین منابع ریسک برای اقتصاد منطقه و بازار جهانی انرژی باقی خواهد ماند.