قیمت نفت عقب نشست؛ عربستان ورق بازار جهانی را برگرداند

قیمت نفت در معاملات روز پنج‌شنبه به روند نزولی خود ادامه داد و بخشی دیگر از افزایش شدید روزهای گذشته را پس گرفت؛ اتفاقی که بیش از آنکه از پایان نگرانی‌های ژئوپلیتیکی حکایت داشته باشد، نتیجه پیدا شدن مسیرهای جایگزین برای بخشی از صادرات نفت عربستان است. معاملات آتی نفت خام برنت با یک دلار و ۲۴ سنت معادل ۱.۲ درصد کاهش به ۱۰۴ دلار و ۵۹ سنت در هر بشکه رسید و نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با یک دلار و ۱۴ سنت معادل ۱.۱ درصد افت در محدوده ۱۰۱ دلار و ۲۹ سنت معامله شد. هر دو شاخص نفتی در معاملات چهارشنبه نیز حدود سه دلار کاهش قیمت را تجربه کرده بودند و به این ترتیب بازار پس از جهش ابتدای هفته، برای دومین جلسه متوالی در مسیر اصلاح قرار گرفت. 

عامل اصلی تغییر جهت بازار، خبرهایی بود که از تلاش عربستان سعودی برای انتقال نفت از مسیر عمان منتشر شد. پس از آسیب دیدن خط لوله شرق-غرب عربستان و ایجاد اختلال در انتقال نفت به بندر ینبع در دریای سرخ، نگرانی‌هایی جدی درباره توان ریاض برای حفظ صادرات شکل گرفته بود. اکنون عربستان بخشی از محموله‌های مورد نیاز پالایشگاه‌های آسیایی را با استفاده از عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی در نزدیکی بندر صحار عمان عرضه می‌کند؛ راهکاری که به این کشور امکان می‌دهد بخشی از محدودیت ایجادشده در شبکه صادراتی خود را جبران کند. منابع مطلع گفته‌اند آرامکو گریدهای مختلف نفت عربستان از جمله عرب لایت، عرب مدیوم و عرب هوی را از این مسیر به مشتریان پیشنهاد کرده است.

همین تحول برای بازاری که طی روزهای گذشته نگران حذف بخشی از عرضه عربستان بود، اهمیت زیادی دارد. قیمت نفت معمولاً تنها به مقدار واقعی نفتی که از بازار حذف شده واکنش نشان نمی‌دهد، بلکه انتظارات معامله‌گران درباره احتمال کمبود آینده نیز نقش مهمی در تعیین قیمت دارد. زمانی که حملات به خط لوله شرق-غرب و توقف بارگیری در ینبع مطرح شد، بازار با سناریوی طولانی شدن اختلال مواجه بود و حق بیمه ریسک ژئوپلیتیکی به سرعت وارد قیمت نفت شد. اکنون انتقال محموله‌ها از عمان این پیام را به معامله‌گران داده که عربستان دست‌کم برای بخشی از صادرات خود گزینه جایگزین در اختیار دارد و همین موضوع از شدت نگرانی درباره کمبود فوری عرضه کاسته است.

هیرویوکی کیکوکاوا، استراتژیست ارشد نیسان سکیوریتیز اینوستمنت، نیز کاهش نگرانی درباره محدودیت عرضه پس از انتشار خبر انتقال محموله‌های عربستان از عمان را یکی از عوامل فشار بر قیمت نفت دانسته است. از نگاه او، علاوه بر افزایش انعطاف‌پذیری صادرات عربستان، انتظارات برای پیشرفت در مسیر کاهش تنش‌های خاورمیانه نیز مانع بازگشت سریع قیمت‌ها به مسیر صعودی شده است.

با این حال کاهش قیمت نفت به معنای حل شدن بحران عرضه نیست. یکی از مهم‌ترین نقاط آسیب‌پذیر همچنان خط لوله شرق-غرب عربستان است؛ زیرساختی راهبردی که نفت را از مناطق تولیدی شرق این کشور به ساحل دریای سرخ منتقل می‌کند و در شرایط اختلال در مسیرهای خلیج فارس اهمیت آن چند برابر می‌شود. ارزیابی‌های منتشرشده پس از حملات اخیر نشان می‌دهد بخش‌هایی از این خط لوله آسیب دیده‌اند و توقف آن در مقطعی می‌توانست ظرفیت قابل توجهی از صادرات نفت را تحت تأثیر قرار دهد. رویترز پیش‌تر گزارش کرده بود اختلال طولانی‌مدت در این مسیر در سناریوی شدید می‌تواند معادل حدود ۴ درصد از عرضه جهانی نفت را در معرض خطر قرار دهد.

اهمیت این خط لوله زمانی بیشتر مشخص می‌شود که وضعیت تنگه هرمز را نیز در معادله قرار دهیم. بازار جهانی نفت طی ماه‌های اخیر با محدودیت‌های شدیدتر در یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان روبه‌رو بوده و همین مسئله مسیرهای جایگزین صادراتی عربستان را به زیرساخت‌هایی حیاتی تبدیل کرده است. خط لوله شرق-غرب یکی از مهم‌ترین ابزارهای ریاض برای انتقال نفت به دریای سرخ بدون وابستگی کامل به مسیر هرمز است؛ بنابراین آسیب به این زیرساخت در زمانی رخ داده که انعطاف شبکه صادرات منطقه از قبل کاهش یافته است.

داده‌های جدید کشتیرانی نیز نشان می‌دهد شرایط منطقه همچنان عادی نشده است. طبق داده‌های اولیه ردیابی کشتی‌ها، روز چهارشنبه تنها سه کشتی تجاری از تنگه هرمز عبور کردند؛ در حالی که این تعداد یک روز قبل ۱۲ فروند و متوسط ۱۰ روزه حدود ۱۷ فروند بود. البته داده‌های ردیابی ممکن است تمام شناورها، به‌ویژه کشتی‌هایی را که سامانه شناسایی خودکار خود را خاموش کرده‌اند، پوشش ندهد؛ با این وجود افت محسوس تردد نشان می‌دهد ریسک حمل‌ونقل دریایی همچنان یکی از عوامل اصلی بازار نفت است.

این وضعیت توضیح می‌دهد که چرا افت اخیر نفت را نمی‌توان الزاماً آغاز یک روند نزولی پایدار دانست. بازار در حال حاضر میان دو نیروی متضاد قرار گرفته است. از یک طرف، مسیر جایگزین عمان، تلاش عربستان برای حفظ صادرات و احتمال پیشرفت‌های دیپلماتیک بخشی از حق بیمه ریسک را کاهش می‌دهد؛ از طرف دیگر، ادامه درگیری‌های منطقه‌ای، آسیب زیرساخت‌های نفتی و محدودیت تردد در مسیرهای دریایی اجازه نمی‌دهد نگرانی درباره عرضه به طور کامل از قیمت‌ها خارج شود.

توقف بارگیری نفت خام در ینبع یکی از مهم‌ترین عواملی بود که قیمت‌ها را در ابتدای هفته به بالاترین سطوح حدود چهار ماه گذشته رساند. منابع صنعت کشتیرانی اعلام کرده بودند فعالیت در این پایانه مهم صادراتی متوقف شده و عربستان تحویل تعدادی از محموله‌های برنامه‌ریزی‌شده به مشتریان اروپایی را نیز لغو کرده است. این اتفاق در شرایطی رخ داد که بازار پیش از آن نیز نسبت به ظرفیت حمل‌ونقل نفت در منطقه حساس شده بود و در نتیجه خبر آسیب خط لوله توانست به سرعت قیمت‌ها را بالا ببرد.

اکنون عربستان تلاش می‌کند با ترکیبی از افزایش بارگیری در برخی پایانه‌ها و استفاده از عمان، اثر این اختلال را محدود کند. گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد بارگیری در رأس تنوره و جُعَیمه در داخل خلیج فارس افزایش یافته و عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی در نزدیکی صحار نیز به یکی از راه‌های جبران اختلال تبدیل شده است. چنین اقداماتی برای بازار اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد حتی در صورت ادامه مشکلات خط لوله شرق-غرب، همه ظرفیت صادراتی عربستان الزاماً از دسترس خارج نخواهد شد.

با این حال این راهکارها جایگزین کاملی برای شبکه عادی صادرات نیستند. تغییر مسیر نفتکش‌ها، عملیات انتقال میان کشتی‌ها، افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل و محدودیت ظرفیت مسیرهای جایگزین می‌تواند هزینه رساندن نفت به مشتریان را افزایش دهد. بنابراین حتی اگر حجم فیزیکی عرضه تا حد زیادی حفظ شود، هزینه لجستیکی بحران همچنان ممکن است در بازار باقی بماند. این تفاوت مهمی است که باید در تحلیل افت اخیر قیمت در نظر گرفت؛ بازار ممکن است دیگر از «حذف فوری میلیون‌ها بشکه نفت» نترسد، اما هنوز برای «انتقال پرهزینه‌تر و پرریسک‌تر نفت» حق بیمه در نظر می‌گیرد.

عامل دیگری که در کنار خبرهای عربستان بر قیمت نفت فشار وارد کرده، تازه‌ترین آمار ذخایر نفت خام آمریکا است. اداره اطلاعات انرژی آمریکا اعلام کرد ذخایر تجاری نفت خام این کشور در هفته منتهی به ۱۱ سپتامبر حدود ۶۴۰ هزار بشکه کاهش یافته است. این افت از نظر جهت حرکت می‌تواند نشانه کاهش موجودی تلقی شود، اما میزان آن کمتر از انتظار بازار بود. تحلیلگران در نظرسنجی رویترز کاهش حدود ۱.۶۲ میلیون بشکه‌ای را پیش‌بینی کرده بودند و همین اختلاف میان انتظار و رقم واقعی باعث شد گزارش ذخایر به جای حمایت جدی از قیمت نفت، فشار نزولی بیشتری ایجاد کند.

داده‌های رسمی اداره اطلاعات انرژی آمریکا نیز نشان می‌دهد ذخایر نفت و فرآورده‌های ثبت‌شده در تازه‌ترین هفته کاهش داشته است. در عین حال افزایش موجودی برخی فرآورده‌ها، به‌ویژه بنزین و سوخت‌های تقطیری، تصویر بازار را پیچیده‌تر کرده است. از دید معامله‌گران، زمانی که کاهش ذخایر نفت خام کمتر از انتظار باشد و همزمان موجودی فرآورده‌ها افزایش پیدا کند، نگرانی درباره کمبود فوری در بازار آمریکا کاهش می‌یابد و این موضوع می‌تواند بخشی از حمایت قیمتی نفت را از بین ببرد.

در این میان یک بخش از بازار انرژی برخلاف نفت خام همچنان نشانه‌های جدی کمبود را نشان می‌دهد: سوخت‌های پالایش‌شده، به‌ویژه دیزل. اختلال در عرضه خاورمیانه همزمان با مشکلات برخی پالایشگاه‌های روسیه فشار زیادی بر بازار دیزل وارد کرده و قیمت این سوخت در بازارهای آمریکا و اروپا به سطوح بسیار بالایی رسیده است. این وضعیت نشان می‌دهد کاهش چنددلاری نفت خام الزاماً به معنای برطرف شدن تمام فشارهای بازار انرژی نیست؛ زیرا گلوگاه در مقطع فعلی می‌تواند از خود نفت خام به ظرفیت پالایش و دسترسی به فرآورده‌های مورد نیاز منتقل شود.

همین تفاوت میان بازار نفت خام و فرآورده‌ها می‌تواند در هفته‌های آینده اهمیت بیشتری پیدا کند. اگر عربستان موفق شود جریان صادرات نفت خام را با مسیرهای جایگزین حفظ کند، نگرانی درباره کمبود بشکه‌های خام کاهش خواهد یافت؛ اما اگر پالایشگاه‌ها یا مسیرهای حمل فرآورده همچنان با اختلال روبه‌رو باشند، مصرف‌کنندگان ممکن است کاهش قیمت نفت را به همان سرعت در قیمت بنزین، دیزل و سوخت جت مشاهده نکنند. بنابراین تمرکز صرف بر قیمت برنت و WTI نمی‌تواند تصویر کامل بازار انرژی را ارائه کند.

از منظر قیمت نیز سطح بالای ۱۰۰ دلار همچنان نشان می‌دهد بازار نفت نسبت به شرایط عادی با ریسک قابل توجهی مواجه است. برنت با وجود افت دو روزه همچنان بالاتر از ۱۰۴ دلار معامله می‌شود و WTI نیز در محدوده بیش از ۱۰۰ دلار قرار دارد. این یعنی معامله‌گران بخشی از نگرانی ژئوپلیتیکی را از قیمت‌ها خارج کرده‌اند، اما هنوز حاضر نیستند ریسک اختلال گسترده‌تر در عرضه را نادیده بگیرند.

تحولات چند روز آینده تا حد زیادی به وضعیت زیرساخت‌های عربستان وابسته خواهد بود. اگر تعمیر خط لوله شرق-غرب سریع‌تر از انتظار پیش برود و بارگیری در ینبع از سر گرفته شود، بخشی دیگر از حق بیمه ریسک می‌تواند از بازار خارج شود. در مقابل، طولانی شدن تعمیرات یا وقوع حملات تازه به تأسیسات نفتی می‌تواند دوباره نگرانی درباره عرضه را تشدید کند. همین حساسیت باعث شده هر خبر درباره خط لوله، پایانه‌های صادراتی یا حرکت نفتکش‌ها مستقیماً روی معاملات نفت اثر بگذارد.

بازار همچنین تحولات دیپلماتیک خاورمیانه را با دقت دنبال می‌کند. هر نشانه‌ای از کاهش تنش می‌تواند ریسک اختلال در مسیرهای نفتی را پایین بیاورد و به کاهش قیمت‌ها کمک کند؛ در مقابل تشدید درگیری‌ها، به‌خصوص اگر زیرساخت‌های انرژی یا مسیرهای کشتیرانی هدف قرار گیرند، می‌تواند به سرعت روند معاملات را تغییر دهد. به همین دلیل در شرایط فعلی، قیمت نفت بیش از بسیاری از دوره‌های معمول به تیترهای سیاسی و امنیتی حساس شده است.

در مجموع، کاهش قیمت نفت در روز پنج‌شنبه بیش از آنکه نشان‌دهنده پایان بحران انرژی در خاورمیانه باشد، بازتاب تعدیل انتظارات معامله‌گران درباره شدت کمبود عرضه است. بازار در ابتدای هفته با این نگرانی مواجه بود که اختلال در خط لوله شرق-غرب و توقف بارگیری در ینبع بخش بزرگی از نفت عربستان را برای مدت طولانی از بازار خارج کند؛ اما استفاده از مسیر عمان نشان داده ریاض ابزارهایی برای کاهش بخشی از این فشار در اختیار دارد.

اکنون پرسش اصلی بازار دیگر فقط این نیست که چه مقدار نفت تولید می‌شود، بلکه این است که این نفت از چه مسیری، با چه هزینه‌ای و با چه سطحی از ریسک می‌تواند به پالایشگاه‌های جهان برسد. برنت ۱۰۴ دلاری نشان می‌دهد نگرانی اولیه تا حدی فروکش کرده، اما بازار هنوز برای اعلام پایان بحران آماده نیست. تا زمانی که خط لوله آسیب‌دیده عربستان به وضعیت عادی بازنگردد، تردد در مسیرهای حیاتی منطقه افزایش پیدا نکند و چشم‌انداز درگیری‌های خاورمیانه روشن‌تر نشود، نفت همچنان مستعد نوسان‌های شدید خواهد بود.