انقلاب استعدادیابی والیبال ایران از قزوین؛ ۱۲۰ نوجوان در مسیر تیم ملی قرار گرفتند / «اوج» بدون قهرمان و بازنده تمام شد

فدراسیون والیبال این رویداد را بزرگ‌ترین برنامه استعدادیابی برگزارشده در ورزش کشور توصیف کرده است. مرحله نخست طرح ویژه پسران زیر ۱۵ سال از سراسر ایران بود و طبق گزارش رسمی، حدود ۵۰۰ نوجوان برای حضور در آن به قزوین آمدند؛ آمار نهایی مسابقات نیز حضور ۴۷۴ بازیکن در ۷۹ تیم را ثبت کرده است.

تفاوت اساسی اما در شکل مسابقات بود.

تیم‌ها برای قهرمانی وارد زمین نمی‌شدند. برد و باخت هیچ امتیازی نداشت و مسابقات به‌جای ست‌های معمول امتیازی، در سه زمان ۱۵ دقیقه‌ای برگزار می‌شد. هر تیم تا پایان جشنواره بازی می‌کرد و هیچ تیمی به دلیل باخت حذف نمی‌شد. هدف این بود که همه نوجوانان فرصت کافی برای حضور در زمین داشته باشند و ارزیاب‌ها بتوانند عملکرد آنها را در موقعیت‌های مختلف بررسی کنند.

همین رویکرد باعث شد حتی مراسم پایانی هم متفاوت باشد؛ به جای مدال دادن به قهرمان، تمام بازیکنان مدال طلا گرفتند.

پیام برگزارکنندگان روشن بود: اینجا مسابقات قهرمانی نبود؛ یک آزمایشگاه برای پیدا کردن نسل بعدی والیبال ایران بود.

روزانه ۵۰ بازی؛ برای اینکه هیچ استعدادی روی نیمکت گم نشود

یکی از اعداد مهم جشنواره، برگزاری حدود ۵۰ مسابقه در هر روز بود.

ابراهیم وادی، رئیس کمیته استعدادیابی فدراسیون، توضیح داده بود که ۷۹ تیم از ۳۰ استان در گروه‌هایی عمدتاً هشت‌تیمی رقابت می‌کنند و برنامه به شکلی طراحی شده که هر تیم تعداد زیادی مسابقه انجام دهد. اصل اساسی نیز این بود که همه بازیکنان فرصت واقعی بازی داشته باشند.

این مسئله در رده‌های پایه اهمیت ویژه‌ای دارد.

در ساختار نتیجه‌محور، مربی ممکن است برای بردن مسابقه فقط از چند بازیکن آماده‌تر استفاده کند و نوجوانی که از نظر جسمی یا فنی دیرتر رشد کرده، بخش زیادی از تورنمنت را روی نیمکت بماند. در «اوج»، نتیجه مسابقه ارزشی نداشت و بنابراین انگیزه برای چنین تصمیمی کمتر می‌شد.

فدراسیون امیدوار است از این طریق بازیکنی که شاید امروز بهترین سرویس‌زن یا مهاجم مسابقات نیست، اما ظرفیت بدنی و یادگیری بالایی دارد، از سیستم خارج نشود.

۱۲۰ بازیکن انتخاب شدند؛ مرحله اصلی تازه شروع می‌شود

مهم‌ترین خروجی قزوین، انتخاب بیش از ۱۲۰ بازیکن پس از چند مرحله پایش بود.

اما این انتخاب پایان مسیر نیست. فدراسیون اعلام کرده بازیکنان منتخب به سه کمپ تیم‌های ملی منتقل می‌شوند و زیر نظر مربیان پرورشی به تمرین ادامه خواهند داد. هدف این است که فرآیند شناسایی از یک جشنواره چندروزه به یک برنامه طولانی‌مدت تبدیل شود.

این شاید مهم‌ترین بخش کل طرح باشد.

استعدادیابی زمانی می‌تواند برای والیبال ایران ارزش واقعی ایجاد کند که بازیکن انتخاب‌شده پس از بازگشت از قزوین رها نشود. نوجوان ۱۴ یا ۱۵ ساله هنوز محصول نهایی نیست؛ شرایط جسمانی، تکنیک، انگیزه و حتی پست تخصصی او ممکن است طی چند سال تغییر کند.

برنامه اعلام‌شده فدراسیون شامل ایجاد یک لیگ درون‌کمپی چهار فصل است تا استعدادها در طول سال در حال تمرین و مسابقه باشند و روند رشد آنها به‌صورت پیوسته ارزیابی شود.

اگر این بخش واقعاً اجرا شود، تفاوت «اوج» با بسیاری از طرح‌های مقطعی استعدادیابی مشخص خواهد شد.

قد همچنان مهم است؛ اما یک خطر بزرگ هم وجود دارد

یکی از بحث‌برانگیزترین ویژگی‌های جشنواره قزوین، اعمال معیار قدی بود.

فدراسیون اعلام کرده برای نخستین بار میانگین قدی تیم‌ها در شرایط حضور لحاظ شده و تیم‌ها نمی‌توانستند خارج از محدوده‌های تعیین‌شده بازیکن معرفی کنند. هدف واضح است؛ والیبال حرفه‌ای در بسیاری از پست‌ها به فاکتورهای آنتروپومتریک و ارتفاع دسترسی بازیکن وابستگی زیادی دارد و ایران نیز نمی‌خواهد در نسل‌های آینده با کمبود بازیکنان بلندقد مواجه شود.

با این حال انتخاب در زیر ۱۵ سال بر اساس قد یک ریسک شناخته‌شده دارد: همه نوجوانان در یک زمان رشد نمی‌کنند. ممکن است بازیکنی در ۱۴ سالگی کوتاه‌تر از همسالان خود باشد اما دو سال بعد رشد زیادی کند.

جالب اینکه برگزارکنندگان این مشکل را از قبل در ساختار طرح دیده‌اند.

فدراسیون می‌گوید برای بازیکنان دیررس و دیربلوغ سیستم ورود و جایگزینی مداوم در نظر گرفته شده است؛ یعنی اگر نوجوانی در مرحله فعلی به‌دلیل اختلاف قد انتخاب نشد اما بعدها رشد جسمانی قابل توجهی داشت، مسیر او برای ورود به کمپ‌ها بسته نخواهد بود.

این بخش اگر دقیق اجرا شود، می‌تواند مانع حذف زودهنگام استعدادهایی شود که رشد فیزیکی‌شان دیرتر اتفاق می‌افتد.

میلاد تقوی: بهترین بازیکن امروز را نمی‌خواهیم

فلسفه طرح را میلاد تقوی، رئیس فدراسیون والیبال، با یک جمله توضیح داده است: هدف جشنواره مشخص کردن اینکه «چه کسی امروز بهتر است» نیست؛ باید بازیکنی پیدا شود که بتواند در آینده به بهترین تبدیل شود.

تقوی حتی تأکید کرده که استعداد را نمی‌توان صرفاً «با متر اندازه گرفت» و معیارهای استعدادیابی باید فراتر از وضعیت فعلی جسمانی نوجوانان باشد. او از آموزش، فرصت رشد، پشتکار و استمرار به‌عنوان عوامل تعیین‌کننده مسیر آینده بازیکنان یاد کرده است.

این نگاه از نظر فلسفه استعدادیابی اهمیت دارد.

یک نوجوان ممکن است امروز به دلیل رشد جسمانی زودهنگام از دیگران قوی‌تر باشد و مسابقات پایه را تحت تأثیر قرار دهد، اما تضمینی وجود ندارد همین برتری در ۲۰ سالگی هم حفظ شود. در مقابل، بازیکنی که در سن پایین‌تر تکنیک، هوش بازی و قابلیت یادگیری بالایی دارد ممکن است چند سال بعد از نظر فیزیکی نیز کامل شود.

«اوج» ظاهراً تلاش دارد ارزیابی را از نتیجه امروز به سمت ظرفیت آینده ببرد.

فقط بازیکنان آموزش ندیدند؛ مربیان هم وارد طرح شدند

یکی دیگر از نکات مهم جشنواره این بود که استعدادیابی فقط به نوجوانان محدود نشد.

در کنار مسابقات، مجموعه‌ای از کلاس‌ها و کارگاه‌ها برای مربیان و بازیکنان برگزار شد. محمدرضا تندروان درباره روان‌شناسی و حلقه‌های مفقوده مربیگری پایه صحبت کرد، عبدالرضا علیزاده روی دریافت و توپ‌گیری کار کرد، غلامرضا مؤمنی‌مقدم اصول کوچینگ پایه را آموزش داد و حمزه زرینی تجربیات دوران قهرمانی خود را با نوجوانان به اشتراک گذاشت. کارگاه‌هایی درباره «ذهن قهرمان»، «هوش بازی»، بدنسازی رده پایه و مفهوم بالیدگی نیز در برنامه قرار داشت.

این بخش شاید به اندازه انتخاب ۱۲۰ بازیکن خبرساز نباشد، اما برای نتیجه بلندمدت طرح اهمیت زیادی دارد.

استعداد بدون مربی مناسب به‌تنهایی کافی نیست. اگر نوجوان منتخب پس از بازگشت به استان خود با الگوی تمرینی نامناسب، تمرین بیش از حد یا نتیجه‌گرایی زودرس روبه‌رو شود، بخش بزرگی از کار استعدادیابی از بین می‌رود.

بنابراین استانداردسازی دانش مربیان پایه می‌تواند ضلع دوم پروژه باشد.

چرا نتیجه‌گرایی در رده پایه کنار گذاشته شد؟

در بسیاری از رقابت‌های رده‌های پایه، قهرمانی تبدیل به مهم‌ترین هدف مربی و هیئت استانی می‌شود. نتیجه چنین رویکردی می‌تواند انتخاب بازیکنان آماده‌تر در همان سن و کاهش فرصت تجربه برای سایر نفرات باشد.

در قزوین این محرک عمداً حذف شد.

نه تیم قهرمان داشتیم، نه جدول برد و باخت اهمیت داشت و نه جایگاه نهایی تعیین شد. در عوض فاکتورهایی مانند کیفیت کوچینگ، انضباط تیمی، شاخص‌های قدی و عملکرد فردی بازیکنان مورد ارزیابی قرار گرفتند.

فدراسیون می‌گوید ساختار این جشنواره با مطالعه سیستم پنج کشور صاحب‌نام والیبال و ترکیب آن با تجربیات داخلی طراحی شده است.

این مدل یک مزیت دیگر نیز داشت: نوجوانان بدون ترس از حذف و شکست بازی کردند. طبق گزارش کمیته استعدادیابی، کاهش فشار نتیجه باعث شده بود بازیکنان با استرس کمتر وارد زمین شوند و انگیزه و جنگندگی بالایی داشته باشند.

«عدالت سراسری»؛ استعداد فقط در تهران و شهرهای بزرگ نیست

یکی از اهداف اعلام‌شده طرح «اوج»، افزایش دسترسی نوجوانان مناطق مختلف به سیستم ملی استعدادیابی است.

فدراسیون این رویکرد را بخشی از مفهوم «عدالت سراسری» در آرمان‌های توسعه والیبال ایران معرفی کرده و تأکید دارد استعدادهای استان‌ها و مناطق کم‌برخوردار نباید صرفاً به دلیل فاصله از باشگاه‌ها و مراکز بزرگ دیده نشوند.

به همین دلیل حضور استان‌ها در این جشنواره الزامی شد و عملکرد آنها در اجرای پروژه به‌عنوان یکی از معیارهای ارزیابی هیئت‌های استانی در نظر گرفته شده است.

اگر این شبکه در سال‌های آینده ادامه پیدا کند، شناسایی استعداد دیگر وابسته به این نخواهد بود که یک بازیکن نوجوان خوش‌شانس باشد تا در مسابقه‌ای خاص توسط یک مربی ملی دیده شود.

آزمون واقعی «اوج» چند سال دیگر است

جشنواره قزوین با اعداد بزرگی تمام شد: ۷۹ تیم، ۴۷۴ بازیکن، حدود ۵۰ مسابقه در روز و بیش از ۱۲۰ استعداد منتخب.

اما موفقیت واقعی پروژه با همین اعداد اندازه‌گیری نخواهد شد.

پرسش اصلی این است که از میان این ۱۲۰ نوجوان، چند نفر سه یا چهار سال دیگر همچنان در مسیر حرفه‌ای حضور خواهند داشت؟ چند نفر به تیم‌های نوجوانان و جوانان ایران می‌رسند؟ چند بازیکن به دلیل رشد دیرهنگام بعداً وارد سیستم می‌شوند و آیا فدراسیون واقعاً خواهد توانست سه کمپ و لیگ چهار فصل داخلی را به‌طور مستمر اداره کند؟

اگر پاسخ این پرسش‌ها مثبت باشد، جشنواره «اوج» می‌تواند نقطه تغییر مهمی در استعدادیابی والیبال ایران باشد؛ زیرا به جای برگزاری یک مسابقه و انتخاب چند بازیکن، یک زنجیره از شناسایی تا پرورش ایجاد می‌کند.

فعلاً نخستین مرحله تمام شده است. همه ۴۷۴ نوجوان با مدال طلا قزوین را ترک کردند، اما برای بیش از ۱۲۰ نفر، رقابت اصلی تازه از اینجا آغاز می‌شود؛ رقابتی که قهرمانش شاید نه امروز، بلکه در تیم ملی والیبال ایران در سال‌های آینده مشخص شود.