واکنش تند بقائی به اظهارات مارک روته؛ اروپا در جنگ علیه ایران چه نقشی داشت؟

بخش اصلی اختلاف به اظهارات رسمی مارک روته بازمی‌گردد.

دبیرکل ناتو در چند نوبت اعلام کرده است که طی عملیات آمریکا علیه ایران، بین ۴ هزار تا ۵ هزار سورتی پرواز آمریکا از پایگاه‌های واقع در اروپا انجام شده است. او در نشست شورای آتلانتیک در واشنگتن گفت این پروازها در حمایت از عملیات موسوم به «Epic Fury» صورت گرفته و همکاری کشورهای اروپایی برای امکان‌پذیر شدن عملیات آمریکا «مهم و حیاتی» بوده است.

روته در نشست خبری اجلاس ناتو در آنکارا نیز رقم مشابهی مطرح کرد و گفت در فاصله پایان فوریه تا آغاز آتش‌بس، تا پنج هزار پرواز از پایگاه‌های اروپایی در ارتباط با عملیات آمریکا انجام شده است.

او همزمان تأکید کرده که این همکاری‌ها تحت فرماندهی عملیاتی ناتو انجام نشده، بلکه نتیجه توافق‌های دوجانبه آمریکا با کشورهای عضو درباره استفاده از پایگاه‌ها و زیرساخت‌های نظامی بوده است.

این تفاوت از نظر حقوقی و سیاسی اهمیت زیادی دارد.

ناتو می‌گوید مستقیماً وارد جنگ نشده است

روته در پاسخ به پرسشی درباره مشارکت اروپا صراحتاً گفت ایران خارج از قلمرو ناتو قرار دارد و این ائتلاف نظامی مستقیماً در عملیات حضور نداشته است.

به گفته او، آمریکا طی سال‌ها قراردادهای دوجانبه‌ای با کشورهای مختلف اروپایی برای دسترسی به پایگاه‌ها، فضای هوایی، سوخت‌رسانی و خدمات لجستیکی منعقد کرده و آنچه در جریان جنگ رخ داده عمدتاً در چارچوب همین توافق‌ها بوده است.

او پیش‌تر نیز گفته بود بسیاری از متحدان اروپایی «امکانات کلیدی پشتیبانی» در اختیار آمریکا گذاشته‌اند، اما این امر را با عضویت رسمی ناتو در عملیات یکسان ندانست.

بنابراین از منظر روایت رسمی ناتو، باید بین دو موضوع تفاوت گذاشت:

ناتو به‌عنوان یک سازمان نظامی در جنگ شرکت نکرد، اما شماری از کشورهای عضو آن از طریق توافق‌های دوجانبه، امکانات و زیرساخت‌هایی را در اختیار آمریکا قرار دادند.

همین نقطه، اساس انتقاد تهران است.

بقائی: اروپا نمی‌تواند خود را بی‌طرف معرفی کند

اسماعیل بقائی در واکنش خود استدلال کرده است که فراهم‌کردن پایگاه، امکانات لجستیکی، حمایت نظامی یا سایر تسهیلات برای عملیات آمریکا با ادعای بی‌طرفی کشورهای اروپایی سازگار نیست.

این موضع تازه‌ای از سوی تهران نیست. بقائی در واکنش‌های قبلی نیز سخنان روته درباره هزاران پرواز آمریکا از اروپا را نشانه آن دانسته بود که برخی دولت‌های اروپایی در عملیات علیه ایران صرفاً ناظر نبوده‌اند. یورونیوز در خرداد ۱۴۰۵ گزارش کرد که سخنگوی وزارت خارجه ایران اظهارات روته را مبنایی برای متهم‌کردن ناتو و متحدان اروپایی به «همدستی» در جنگ دانسته است.

در موضع اخیر، دامنه انتقاد گسترده‌تر شده و بقائی علاوه بر دولت‌های اروپایی و اعضای ناتو، خواستار بررسی نقش شخص مارک روته در تصمیم‌ها و حمایت‌های مرتبط با جنگ شده است.

او همچنین ارتباط میان پیامدهای اقتصادی جنگ، از جمله افزایش هزینه انرژی و سوخت، و تصمیم دولت‌های اروپایی را مطرح کرده است؛ ادعایی سیاسی که مسئولیت آن را متوجه دولت‌های حامی عملیات می‌داند.

پایگاه‌های اروپایی دقیقاً چه نقشی داشتند؟

روته در اردیبهشت و تیر امسال جزئیات بیشتری درباره پشتیبانی اروپا مطرح کرده بود.

او گفته بود کشورهایی از پرتغال تا آلمان، ایتالیا، فرانسه، بریتانیا، یونان، رومانی و بلغارستان امکاناتی برای پروازهای آمریکا فراهم کرده‌اند. همچنین درباره رومانی گفت دولت این کشور حتی برای اجرای تعهدات خود، ظرف مدت کوتاهی قوانین داخلی را تغییر داده است.

اما همین آمارها در برخی کشورهای اروپایی جنجال سیاسی ایجاد کرد.

فایننشال تایمز گزارش داد که سخنان روته درباره برخاستن صدها هواپیمای آمریکایی از پایگاه‌های ایتالیا با مواضع قبلی دولت جورجا ملونی روبه‌رو شد. وزارت دفاع ایتالیا اعلام کرد مجوزهای صادرشده تنها مربوط به فعالیت‌های فنی و لجستیکی بوده و عملیات تهاجمی از خاک ایتالیا مجاز نبوده است.

این اختلاف نشان می‌دهد حتی در داخل اروپا نیز درباره تعریف «حمایت»، «مشارکت» و «ورود به جنگ» اتفاق نظر کامل وجود ندارد.

آیا ۵ هزار پرواز یعنی ۵ هزار حمله به ایران؟

خیر؛ این نکته در برخی بازنشرهای رسانه‌ای نیازمند دقت است.

روته از ۴ هزار تا ۵ هزار پرواز یا سورتی آمریکا از پایگاه‌های اروپایی در حمایت از عملیات سخن گفته است، نه اینکه لزوماً تمام این پروازها مأموریت بمباران ایران بوده باشند.

پشتیبانی یک عملیات گسترده نظامی می‌تواند شامل پروازهای سوخت‌رسان، ترابری، اطلاعاتی، فرماندهی، انتقال تجهیزات و سایر فعالیت‌های لجستیکی باشد.

برای نمونه، مقام‌های ایتالیایی گفته‌اند فعالیت‌هایی که اجازه داده‌اند در همین دسته پشتیبانی و لجستیک قرار داشته و پرواز رزمی مستقیم از پایگاه‌های ایتالیایی را رد کرده‌اند.

بنابراین عبارت‌هایی مانند «۵ هزار بمباران از اروپا» یا «۵ هزار جنگنده اروپایی علیه ایران» با متن رسمی سخنان دبیرکل ناتو مطابقت ندارد.

آیا این حمایت از نظر حقوق بین‌الملل مسئولیت ایجاد می‌کند؟

موضوعی که بقائی مطرح کرده، یک بحث حقوقی نیز دارد، اما نتیجه آن صرفاً با شمارش پروازها مشخص نمی‌شود.

ماده ۲ بند ۴ منشور سازمان ملل متحد دولت‌ها را از تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی کشورهای دیگر منع می‌کند. در مقابل، دولت‌ها ممکن است برای توجیه استفاده از زور به استثناهایی مانند دفاع مشروع استناد کنند؛ بنابراین بررسی قانونی یا غیرقانونی بودن یک عملیات مستلزم بررسی ادعاها، شرایط و مبانی حقوقی هر طرف است.

در بحث مسئولیت کشورهای کمک‌کننده نیز ماده ۱۶ پیش‌نویس مواد کمیسیون حقوق بین‌الملل درباره مسئولیت دولت‌ها اهمیت دارد. بر اساس این چارچوب، کشوری که با آگاهی از شرایط، به دولت دیگری برای ارتکاب یک عمل متخلفانه بین‌المللی کمک مؤثر ارائه کند، ممکن است با مسئولیت بین‌المللی روبه‌رو شود؛ اما تحقق این مسئولیت نیازمند اثبات شرایط مشخصی از جمله آگاهی و ارتباط کمک با عمل مورد بحث است.

در نتیجه، سخنان روته درباره استفاده از پایگاه‌های اروپایی می‌تواند برای یک بحث حقوقی مهم باشد، اما به خودی خود حکم حقوقی نهایی درباره مسئولیت تک‌تک کشورهای اروپایی محسوب نمی‌شود.

اختلاف اصلی تهران و ناتو بر سر تعریف «مشارکت» است

در واقع دو روایت متفاوت از یک مجموعه واقعیت‌ها شکل گرفته است.

روته می‌گوید متحدان اروپایی با اجرای قراردادهای دوجانبه خود، پایگاه و حمایت لجستیکی در اختیار آمریکا گذاشتند، اما ناتو به‌عنوان سازمان وارد جنگ ایران نشد. او حتی در اجلاس آنکارا گفت ایران خارج از قلمرو ناتو قرار دارد و مسائل عملیاتی آن در سطح کشورهای عضو و آمریکا مدیریت شده است.

تهران اما می‌گوید اگر پایگاه‌ها، فرودگاه‌ها، لجستیک و سایر زیرساخت‌های کشورهای اروپایی برای اجرای عملیات مورد استفاده قرار گرفته باشد، نمی‌توان این دولت‌ها را از مسئولیت سیاسی و احتمالا حقوقی کاملاً جدا دانست.

اختلاف بنابراین فقط بر سر وقوع حمایت نیست؛ بخش مهمی از آن بر سر ماهیت و پیامد حقوقی آن حمایت است.

ماجرای اروپا می‌تواند وارد مرحله تازه‌ای شود

اظهارات روته برای تهران یک سند سیاسی مهم محسوب می‌شود؛ زیرا دبیرکل ناتو نه‌تنها اصل استفاده از پایگاه‌های اروپایی را رد نکرده، بلکه بارها بر گستردگی آن تأکید کرده است.

در عین حال، سخنان او یک محدودیت مهم نیز دارد: روته بارها گفته این اقدامات در قالب توافق‌های دوجانبه دولت‌ها با آمریکا بوده و نه یک عملیات رسمی ناتو.

بنابراین در هر بررسی احتمالی، نقش کشورها باید جداگانه ارزیابی شود؛ اینکه کدام دولت تنها اجازه عبور یا سوخت‌رسانی داده، کدام کشور پایگاه در اختیار گذاشته و آیا از آن پایگاه عملیات رزمی مستقیم انجام شده یا نه.

واکنش بقائی نشان می‌دهد تهران اکنون قصد دارد همین مسئله را از سطح یک اختلاف رسانه‌ای فراتر ببرد و بحث «پاسخگویی اروپا» را به یکی از محورهای سیاسی پس از جنگ تبدیل کند.

در نهایت، آنچه با اطمینان می‌توان گفت این است که مارک روته استفاده گسترده آمریکا از پایگاه‌ها و امکانات اروپا در پشتیبانی از عملیات علیه ایران را تأیید کرده است؛ اما خود او تأکید دارد این همکاری‌ها به معنی ورود رسمی ناتو به جنگ نبوده است. اینکه چنین حمایت‌هایی از منظر حقوق بین‌الملل برای هر یک از کشورهای اروپایی چه مسئولیتی ایجاد می‌کند، موضوعی جداگانه است که نیازمند بررسی موردی شواهد، نوع حمایت و مبنای حقوقی عملیات خواهد بود.