درگذشت حسن کرد؛ خداحافظی با کاپیتان رکورددار والیبال ایران و مرد برنز تاریخی بانکوک

حسن کرد عصر پنجشنبه دوم مهر درگذشت. گزارش‌های منتشرشده پس از درگذشت او، این پیشکسوت را متولد ۱۴ خرداد ۱۳۲۰ در تهران معرفی کرده‌اند؛ بازیکنی که والیبال را در هنرستان صنعتی تهران آغاز کرد و در سال‌های پایانی دهه ۳۰ به باشگاه بوستان رفت تا زیر نظر حسین جبارزادگان مسیر حرفه‌ای خود را ادامه دهد.

نسلی که حسن کرد به آن تعلق داشت، امکانات و ساختار حرفه‌ای والیبال امروز را در اختیار نداشت. نه خبری از لیگ‌های پرهزینه امروزی بود، نه اردوهای طولانی خارجی و نه آنالیز و کادرهای چندنفره؛ با این حال همان نسل پایه‌های تیمی را ساخت که دهه‌ها بعد توانست در آسیا به قدرت اول تبدیل شود.

حسن کرد که بود؟ از هنرستان صنعتی تا بازوبند تیم ملی

بر اساس روایت‌های منتشرشده در روزهای اخیر، کرد از هنرستان صنعتی تهران وارد والیبال شد و سپس به تیم بوستان پیوست. بعد از آن حضور در تهران‌جوان و دخانیات بخش مهمی از دوران باشگاهی او را تشکیل داد. منابع معاصر درگذشت او می‌گویند کرد از سال ۱۳۴۰ در تیم ملی حضور یافت و برای سال‌های طولانی بازوبند کاپیتانی را بر بازو داشت.

درباره تعداد دقیق سال‌های کاپیتانی او در روایت‌های تاریخی اختلاف جزئی وجود دارد؛ برخی روایت‌ها دوره حضور او را از اواخر دهه ۳۰ تا سال ۱۳۵۳ محاسبه کرده‌اند، اما گزارش‌های تازه‌تر ۱۳ سال کاپیتانی را ثبت کرده‌اند و او را رکورددار طولانی‌ترین دوران کاپیتانی تیم ملی والیبال ایران می‌دانند.

آنچه محل اختلاف نیست، نقش پررنگ کرد در تیم ملی دهه‌های ۴۰ و ۵۰ است؛ او در بازی‌های آسیایی ۱۹۶۶ و ۱۹۷۰ کاپیتان ایران بود و در نخستین حضور تیم ملی در قهرمانی جهان نیز مسئولیت رهبری تیم را برعهده داشت.

برنز تاریخی بانکوک؛ نخستین مدال حسن کرد در بازی‌های آسیایی

یکی از مهم‌ترین افتخارات دوران ملی حسن کرد به بازی‌های آسیایی ۱۹۶۶ بانکوک برمی‌گردد.

ایران در والیبال مردان این رقابت‌ها به مدال برنز رسید و حسن کرد نیز در ترکیب تیم مدال‌آور حضور داشت. اسناد تاریخی بازی‌های آسیایی نام محمدحسن کرد را در کنار بازیکنانی چون چنگیز انصاری، حسن کبیری، محمود مطلق، خلیل پاک‌نظر و مسعود صالحیه در ترکیب ایران ثبت کرده‌اند.

این مدال برای خود حسن کرد نخستین مدال بازی‌های آسیایی بود و یکی از مهم‌ترین افتخارات زندگی ورزشی او باقی ماند.

اما درباره عبارت رایج «نخستین مدال تاریخ والیبال ایران» یک نکته تاریخی مهم وجود دارد.

یک اصلاح تاریخی؛ نخستین مدال والیبال ایران در ۱۹۵۸ بود، نه ۱۹۶۶

در برخی روایت‌های منتشرشده پس از درگذشت حسن کرد، برنز ۱۹۶۶ بانکوک «نخستین مدال والیبال ایران» توصیف شده است؛ اما اسناد رسمی بازی‌های آسیایی تصویر متفاوتی ارائه می‌کنند.

پروفایل رسمی تیم ایران در بازی‌های آسیایی هانگژو تصریح می‌کند که تیم ملی مردان ایران در اولین حضور خود در بازی‌های آسیایی ۱۹۵۸ توکیو مدال نقره گرفته است. فهرست نتایج تاریخی نیز ایران را در آن دوره نایب‌قهرمان نشان می‌دهد.

بنابراین برنز ۱۹۶۶ اولین مدال شخصی حسن کرد در بازی‌های آسیایی و یکی از نخستین مدال‌های مهم نسل او بود، اما نخستین مدال تاریخ والیبال مردان ایران محسوب نمی‌شود.

کرد در تیم سال ۱۹۵۸ حضور نداشت و چند سال بعد وارد نسل تازه تیم ملی شد.

این تفکیک چیزی از اهمیت مدال بانکوک کم نمی‌کند؛ زیرا آن برنز در دوره‌ای به دست آمد که قدرت‌های بزرگی مانند ژاپن و کره جنوبی بر والیبال آسیا تسلط داشتند و ایران هنوز در حال تثبیت موقعیت بین‌المللی خود بود.

حسن کرد و نخستین جام جهانی والیبال ایران

یکی دیگر از نقاط مهم کارنامه حسن کرد به سال ۱۹۷۰ مربوط می‌شود.

تیم ملی ایران برای نخستین بار در مسابقات قهرمانی جهان ۱۹۷۰ بلغارستان شرکت کرد و حسن کرد کاپیتان آن تیم بود. ایران در رقابتی که ۲۴ تیم حضور داشتند در جایگاه بیست‌ویکم ایستاد.

رتبه بیست‌ویکم شاید با معیار والیبال امروز ایران نتیجه بزرگی به نظر نرسد، اما اهمیت آن در شکستن یک مرز تاریخی بود؛ ایران برای نخستین بار وارد بزرگ‌ترین رقابت جهانی این رشته شده بود.

دهه‌ها بعد، بهترین نتیجه ایران در قهرمانی جهان به رتبه ششم سال ۲۰۱۴ رسید. در واقع فاصله میان تیم بیست‌ویکم جهان در ۱۹۷۰ و تیمی که در سال‌های جدید با بزرگان والیبال رقابت کرده، مسیری چندده‌ساله است که نسل حسن کرد یکی از نخستین حلقه‌های آن بود.

از بوستان و تهران‌جوان تا دوران طلایی دخانیات

کارنامه حسن کرد تنها به تیم ملی محدود نبود.

او پس از آغاز والیبال در بوستان، برای تهران‌جوان بازی کرد و سپس بخش قابل توجهی از دوران باشگاهی خود را در دخانیات تهران گذراند؛ تیمی که در والیبال پایتخت یکی از باشگاه‌های مهم آن دوران محسوب می‌شد.

گزارش‌های تاریخی از حضور کرد به عنوان کاپیتان دخانیات در تیم قهرمان باشگاه‌های تهران در سال ۱۳۵۲ حکایت دارند. تصاویر و اسناد آن تیم، حسن کرد را در کنار چهره‌هایی چون حسن کبیری، محمود چایچی و دیگر بازیکنان شناخته‌شده آن دوران نشان می‌دهد.

منابع تازه همچنین ۱۲ قهرمانی او همراه با تیم تهران در رقابت‌های والیبال ایران را ثبت کرده‌اند.

این موفقیت‌ها نشان می‌دهد کرد تنها یک چهره ملی نبود؛ او در ساختار باشگاهی والیبال پایتخت نیز سال‌ها در سطح اول باقی ماند.

وقتی والیبال ایران از برنز بانکوک به طلای آسیا رسید

مرور کارنامه حسن کرد زمانی معنادارتر می‌شود که مسیر بعدی والیبال ایران را کنار آن قرار دهیم.

ایران بعد از نقره ۱۹۵۸ و برنز ۱۹۶۶، سال‌ها برای رسیدن به قهرمانی بازی‌های آسیایی انتظار کشید. این انتظار سرانجام در اینچئون ۲۰۱۴ پایان یافت؛ جایی که تیم ایران با شکست ژاپن برای نخستین بار قهرمان بازی‌های آسیایی شد. چهار سال بعد در جاکارتا دوباره طلا گرفت و در هانگژو ۲۰۲۲ نیز با پیروزی ۳ بر یک برابر چین سومین طلای متوالی خود را کسب کرد.

تیمی که روزی حسن کرد با آن برای قرار گرفتن روی سکوی آسیا می‌جنگید، دهه‌ها بعد به قدرت مسلط قاره تبدیل شد.

این همان دلیلی است که نام پیشکسوتانی مانند او در تاریخ والیبال اهمیت دارد؛ موفقیت نسل جدید از نقطه صفر شکل نگرفته است.

چرا نام حسن کرد کمتر از نسل جدید شنیده شد؟

برای بخش زیادی از نسل جدید هواداران، نام‌هایی مانند سعید معروف، محمد موسوی، امیر غفور یا نسل طلایی دهه ۹۰ آشناتر است. پخش تلویزیونی گسترده، شبکه‌های اجتماعی و مسابقات جهانی باعث شده ستاره‌های جدید شهرتی بسیار بیشتر داشته باشند.

اما نسل حسن کرد متعلق به دوره‌ای بود که بسیاری از مسابقات حتی آرشیو تصویری گسترده‌ای ندارند.

همین موضوع باعث شده برخی از چهره‌های سازنده سال‌های ابتدایی والیبال کمتر از جایگاه تاریخی خود شناخته شوند.

درگذشت حسن کرد بار دیگر فرصتی ایجاد کرده تا فاصله میان والیبال امروز و نسل‌های ابتدایی آن مرور شود؛ نسلی که سفرهای خارجی و حضور در مسابقات جهانی برایش اتفاقی استثنایی بود.

خداحافظی با کاپیتانی که بخشی از حافظه والیبال ایران بود

حسن کرد در دوم مهر ۱۴۰۵ و در ۸۵ سالگی از دنیا رفت؛ اما بخشی از مهم‌ترین مقاطع تاریخ اولیه تیم ملی با نام او ثبت شده است: کاپیتانی طولانی تیم ملی، مدال برنز بازی‌های آسیایی ۱۹۶۶ بانکوک و حضور به عنوان کاپیتان در نخستین قهرمانی جهان ایران در سال ۱۹۷۰.

والیبال ایران امروز از دوره‌ای حرف می‌زند که هدفش مدال بازی‌های آسیایی نیست، بلکه رقابت با قدرت‌های جهان است. این تغییر جایگاه در چند دهه اتفاق افتاده و نسل‌های مختلف در آن سهم داشته‌اند.

حسن کرد متعلق به یکی از نخستین همین نسل‌ها بود؛ نسلی که زمانی پوشیدن پیراهن ایران در یک تورنمنت جهانی خود یک اتفاق تاریخی محسوب می‌شد.

مرگ حسن کرد فقط درگذشت یک بازیکن یا کاپیتان قدیمی نیست؛ بسته شدن بخشی از دفتر نسلی است که والیبال ایران را در سال‌های شکل‌گیری‌اش به آسیا و جهان معرفی کرد. برنز بانکوک نخستین مدال تاریخ والیبال ایران نبود، اما برای حسن کرد و نسلی که او رهبری می‌کرد، یکی از ماندگارترین نشانه‌های حضور در تاریخ این رشته باقی خواهد ماند.