فولاد ایرانیان
پزشکیان: امکان تحریم ایران وجود ندارد؛ منظور رئیسجمهور چیست و واقعیت تحریمها چه میگوید؟
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در تازهترین اظهارات خود گفته است «امکان اینکه بتوانند ما را تحریم کنند وجود ندارد» و تأکید کرده فشار نظامی و اقتصادی نهتنها ایران را تسلیم نکرده، بلکه به گفته او موجب افزایش وحدت و همدلی در کشور شده است. این سخنان در شرایطی مطرح میشود که مذاکرات غیرمستقیم تهران و واشنگتن بر سر تنگه هرمز و کاهش فشارهای اقتصادی همچنان ادامه دارد و آمریکا نیز طی همین ماه چند مجموعه تحریمی جدید علیه اشخاص، شرکتها و بخشهایی از اقتصاد ایران اعمال کرده است. بنابراین عبارت پزشکیان را بیش از آنکه بتوان به معنای «نبود تحریم» گرفت، باید در چارچوب ادعای دولت درباره کاهش اثرگذاری فشار خارجی و توان ادامه فعالیت کشور زیر محدودیتها تحلیل کرد.
۱۹:۰۶ - ۰۵ مهر ۱۴۰۵
وانانیوز|
اظهارات منتشرشده از رئیسجمهور در روز یکشنبه ۵ مهر ۱۴۰۵ دو محور اصلی دارد: مقاومت در برابر فشار خارجی و تأکید بر انسجام داخلی.
پزشکیان گفته است دشمنان تصور نمیکردند ایران بتواند «پایدار بماند و محکمتر شود» و انتظار داشتند فشار نظامی، تلفات و تخریب باعث تسلیم کشور شود. او در ادامه مدعی شده نتیجه این فشارها افزایش وحدت و نزدیکتر شدن مردم و مسئولان بوده است.
این سخنان ادامه همان روایتی است که پزشکیان چند روز قبل در مجمع عمومی سازمان ملل نیز مطرح کرد. او در نیویورک گفته بود ایران در برابر فشار و تهدید تسلیم نخواهد شد، هرچند همچنان مسیر دیپلماسی را برای پایان درگیری باز میداند. رویترز در گزارش ۲۳ سپتامبر نیز همین موضع دوگانه را ثبت کرده بود: عدم پذیرش فشار از یک سو و آمادگی برای مذاکره از سوی دیگر.
آیا واقعاً «امکان تحریم ایران وجود ندارد»؟
اگر این جمله را به معنای حقوقی و اقتصادیِ تحتاللفظی در نظر بگیریم، پاسخ روشن است: تحریمهای آمریکا علیه ایران همچنان فعالاند و حتی در شهریور و سپتامبر ۲۰۲۶ نیز اقدامات جدیدی به آنها اضافه شده است.
دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا، OFAC، همچنان «Iran Sanctions» را در فهرست برنامههای فعال تحریمی خود نگه داشته و آخرین بهروزرسانی این برنامه در سپتامبر ۲۰۲۶ ثبت شده است. این رژیم محدودیتهایی در حوزههایی نظیر نفت و پتروشیمی، بخش مالی، حملونقل، کشتیرانی، طلا، فناوری و برخی فعالیتهای هوانوردی دارد.
حتی در ۸ سپتامبر، OFAC مجموعهای از تحریمها و تغییرات مجوزها را در حوزه هوانوردی ایران اعمال کرد و یکی از مجوزهای مرتبط با هواپیماهای غیرنظامی را تعلیق کرد.
چند روز بعد نیز وزارت خزانهداری سیاست صدور برخی مجوزهای مرتبط با ایران را سختگیرانهتر کرد و اعلام کرد بررسی درخواستها در بسیاری از موارد با «فرض رد» انجام خواهد شد، مگر در موارد استثنایی مانند خطر برای جان یا ایمنی.
بنابراین از نظر فنی، تحریم ایران نهتنها ممکن است، بلکه در حال حاضر نیز اعمال میشود.
پس منظور پزشکیان از «نمیتوانند تحریم کنند» چیست؟
با کنار هم قرار دادن بخشهای دیگر صحبت رئیسجمهور، محتملترین برداشت این است که او درباره اثرگذاری تحریمها سخن میگوید، نه امکان قانونی یا اجرایی وضع آنها.
یعنی استدلال رئیسجمهور این است که فشار خارجی نتوانسته کشور را به نقطهای برساند که فعالیتهای اصلی آن متوقف شود یا تصمیمات سیاسی تهران صرفاً بر اثر فشار اقتصادی تغییر کند.
این تفاوت مهم است.
کشوری ممکن است تحریم شود، اما همچنان بخشی از تجارت خارجی، صادرات، تولید و تبادلات مالی خود را از طریق مسیرهای جایگزین ادامه دهد. در چنین شرایطی دولت میتواند از «تابآوری در برابر تحریم» سخن بگوید، اما این موضوع با «نبود اثر اقتصادی تحریم» یکسان نیست.
اتفاقاً مذاکرات اخیر تهران و واشنگتن نشان میدهد خود دولت ایران نیز رفع یا کاهش فشارهای اقتصادی را یک مطالبه مهم میداند.
مذاکرات هرمز نشان میدهد تحریم هنوز موضوع مهمی است
در بستهای که ایران طی روزهای گذشته به آمریکا ارائه کرده بود، تهران پیشنهاد کرده بود در صورت کاهش فشار نظامی و اقتصادی آمریکا و اجرای مجموعهای از شروط، مسیر تنگه هرمز باز شود.
رویترز گزارش داده آمریکا پیشنهاد ایران را نپذیرفته و یکی از دلایل اعلامشده از سوی مقامهای آمریکایی این بوده که تهران خواستار رفع فوری بخشی از تحریمها و آزادسازی داراییهای مسدودشده پیش از آغاز مذاکرات گستردهتر شده است.
مایک والتز، نماینده آمریکا در سازمان ملل، گفته بود از نگاه واشنگتن ایران در پیشنهاد خود خواهان دریافت امتیازات اقتصادی در ابتدای مسیر بوده و آمریکا نسبت به ادامه مذاکرات پس از آن تردید داشته است. ایران در مقابل میگوید بازگشایی هرمز منوط به تحقق شروط اقتصادی و امنیتی مشخص است.
این وضعیت نشان میدهد رفع تحریمها همچنان یکی از محورهای اصلی اختلاف میان دو طرف است.
به بیان دیگر، اگر تحریمها هیچ اثر یا اهمیتی نداشتند، بعید بود رفع آنها یکی از اجزای اصلی بسته پیشنهادی تهران باشد.
پزشکیان همزمان از مقاومت و مذاکره میگوید
نکته مهم دیگر این است که موضع امروز پزشکیان را نباید جدا از سیاست دیپلماتیک دولت او بررسی کرد.
رئیسجمهور طی روزهای گذشته چند بار تأکید کرده ایران خواهان جنگ نیست و برای گفتوگو آمادگی دارد، اما مذاکره را تحت فشار یا تهدید نمیپذیرد. در تازهترین گزارش رویترز نیز او گفته تهران آماده مذاکره درباره برنامه هستهای و سایر موضوعات است، اما «زورگویی یا اجبار» را قبول نمیکند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه نیز امروز تأکید کرده تنها راه خروج از بنبست موجود، یک راهحل مذاکرهشده است و ایران هنوز منتظر دریافت پاسخ رسمی آمریکا از طریق میانجیهاست.
پس پیام سیاسی دولت را میتوان در دو خط همزمان خلاصه کرد: ایران میگوید فشار نتوانسته آن را وادار به تسلیم کند، اما در عین حال به دنبال توافقی برای کاهش همان فشارهاست.
ادعای افزایش وحدت داخلی چگونه باید ارزیابی شود؟
بخش دیگر سخنان پزشکیان درباره افزایش «وحدت و همدلی» پس از حملات نظامی است.
این گزاره در درجه نخست یک ارزیابی سیاسی از شرایط داخلی کشور است. برای سنجش تجربی اینکه آیا همبستگی اجتماعی در سطح کل جامعه افزایش یافته یا نه، به دادههای مستقل افکارسنجی، میزان اعتماد عمومی و شاخصهای اجتماعی نیاز است.
در عین حال، در دورههای جنگ یا تهدید خارجی پدیدهای شناختهشده وجود دارد که بخشی از جامعه حول موضوع دفاع از کشور همگراتر میشود. اما چنین همگرایی لزوماً به معنای از بین رفتن اختلافات اقتصادی، سیاسی یا اجتماعی نیست.
بنابراین میتوان گفت دولت از افزایش همبستگی در برابر تهدید خارجی سخن میگوید؛ اما نمیتوان صرفاً از روی این اظهارات نتیجه گرفت تمام شکافها و اختلافات داخلی کاهش یافتهاند.
اقتصاد ایران هنوز هزینه فشار خارجی را میپردازد
تابآوری اقتصادی با نبود هزینه تفاوت دارد.
محدودیت دسترسی به شبکه بانکی بینالمللی، افزایش هزینه نقلوانتقال پول، محدودیت در بیمه و حملونقل، دشواری تأمین بعضی تجهیزات و پیچیدگی فروش نفت از جمله کانالهایی هستند که تحریمها میتوانند از طریق آنها هزینه تجارت را افزایش دهند.
صفحه رسمی تحریمهای ایران در OFAC نشان میدهد محدودیتها همچنان گستردهاند و علاوه بر مقررات قدیمی، در سال ۲۰۲۶ نیز حوزههای تازهای از جمله حملونقل، طلا، فناوری و داراییهای دیجیتال در معرض اقدامات جدید قرار گرفتهاند.
از سوی دیگر، ایران نیز طی سالهای گذشته مسیرهایی برای ادامه تجارت با کشورهایی که حاضر به همکاری هستند ایجاد کرده است. این مسئله میتواند شدت اثر تحریم را کاهش دهد، اما هزینه اضافی تجارت، تخفیفهای احتمالی، ریسک نقلوانتقال پول و محدودیت دسترسی به برخی بازارها همچنان بخشی از معادله است.
سخنان پزشکیان چه پیامی برای مذاکرات دارد؟
زمانبندی اظهارات رئیسجمهور اهمیت زیادی دارد.
تنها یک روز قبل، دونالد ترامپ اعلام کرد پیشنهاد اخیر ایران درباره تنگه هرمز و کاهش تنش را نپذیرفته است. ایران با این حال گفته هنوز پاسخ رسمی از طریق میانجیها دریافت نکرده و مسیر دیپلماسی را بسته نمیداند.
در چنین فضایی، تأکید پزشکیان بر اینکه ایران تحت فشار تسلیم نمیشود را میتوان بخشی از موضع مذاکراتی تهران دانست؛ پیامی که میگوید افزایش فشار بهتنهایی قرار نیست ایران را وادار به پذیرش شرایط واشنگتن کند.
در طرف مقابل، دولت آمریکا نیز بر این باور است که فشار اقتصادی و محدودیت تجارت، اهرمی برای گرفتن امتیاز بیشتر از تهران است. همین اختلاف در ارزیابی قدرت اهرمها یکی از دلایل اصلی بنبست فعلی است.
تحریمها تمام نشدهاند؛ بحث بر سر میزان اثرگذاری آنهاست
در مجموع، اظهارات امروز پزشکیان دو سطح متفاوت دارد.
در سطح سیاسی، رئیسجمهور میگوید فشار نظامی و تحریم نتوانسته ایران را به تسلیم وادار کند و کشور پس از ماهها درگیری همچنان ایستاده است.
اما در سطح حقوقی و اقتصادی، تحریمهای آمریکا علیه ایران همچنان فعالاند و حتی در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز تحریمهای جدید و محدودیتهای تازهای اعمال شده است.
بنابراین دقیقترین خوانش از جمله «نمیتوانند ما را تحریم کنند» این نیست که ابزار تحریم از بین رفته؛ بلکه این است که دولت ایران مدعی است این ابزار دیگر قادر نیست بهتنهایی نتیجه سیاسی مورد نظر طرف مقابل را تحمیل کند.
اکنون آزمون اصلی این ادعا در دو جبهه خواهد بود: مذاکرات ایران و آمریکا و وضعیت اقتصاد داخلی. اگر تهران بتواند تجارت، درآمد ارزی و فعالیت اقتصادی را زیر فشار فعلی حفظ کند، استدلال دولت درباره کاهش قدرت تحریم تقویت میشود؛ اما اگر محدودیتهای مالی و تجاری فشار بیشتری بر اقتصاد و معیشت وارد کنند، هزینه واقعی تحریم همچنان یکی از مهمترین موضوعات سیاست داخلی و مذاکرات خارجی ایران باقی خواهد ماند.
پرونده ویژه
لینک کپی شد
ارسال نظر
جدیدترین اخبار
روی خط
