بحران قیمت شیر خام در آبان ۱۴۰۵؛ دامداران کیلویی ۲۵ هزار تومان زیان میدهند، لبنیات همچنان گران میشود!
بازار شیر خام و فرآوردههای لبنی در آبان ۱۴۰۵ با تناقضی جدی روبهرو شده است. از یک سو دامداران از افزایش قیمت نهادههای دامی، دارو، واکسن، دستمزد و تجهیزات تولید خبر میدهند و از سوی دیگر، قیمت برخی محصولات لبنی در فروشگاهها پیش از تصویب نرخ جدید شیر خام افزایش یافته است.
حبیب دهقاندهنوی، مدیرعامل اتحادیه دامداران استان تهران، در اظهارات ارائهشده به خبرگزاری تسنیم تأکید کرده است که نرخ خرید شیر خام متناسب با افزایش هزینههای تولید تغییر نکرده و تأخیر در تصمیمگیری دستگاههای مسئول، دامداران را در وضعیت بلاتکلیفی قرار داده است.
بررسی زنده مقررات و گزارشهای منتشرشده نشان میدهد نرخ ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومانی شیر خام براساس مصوبه ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ کارگروه امنیت غذایی و تنظیم بازار تعیین شده است. در این مصوبه، نرخ پایه برای شیر دارای ۳.۲ درصد چربی اعلام شد و بابت هر یکدهم درصد تغییر چربی، تعدیل قیمت پیشبینی شده بود.
در تازهترین اظهارنظر قابل استناد درباره وضعیت مصوبه، علیاحسان ظفری، مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای لبنی ایران، در ۱۵ آبان اعلام کرد که کارگروه تنظیم بازار در جلسه ۱۳ آبان، ادامه محاسبات بر مبنای همان نرخ قبلی را مورد تأکید قرار داده است. بنابراین تا زمان انتشار ابلاغیه رسمی تازه، نرخهای پیشنهادی بالاتر نباید بهعنوان قیمت مصوب قطعی معرفی شوند.
قیمت شیر خام امروز؛ فاصله ۲۵ هزار تومانی نرخ خرید و هزینه تولید
مهمترین اعتراض دامداران به شکاف میان درآمد حاصل از فروش شیر و هزینه تولید آن مربوط میشود. بر اساس اظهارات یکی از دامداران در گزارش تسنیم، هر کیلوگرم شیر خام حدود ۶۰ هزار تومان از تولیدکننده خریداری میشود، در حالی که هزینه تمامشده آن به حدود ۸۵ هزار تومان رسیده است.
چنانچه این برآورد هزینه برای یک واحد دامداری معتبر باشد، فروش هر کیلوگرم شیر با نرخ ۶۰ هزار تومان، کسری ۲۵ هزار تومانی نسبت به هزینه تولید ایجاد میکند.
حتی اگر نرخ رسمی ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان را مبنای محاسبه قرار دهیم، فاصله با هزینه ادعایی تولید به ۲۴ هزار و ۵۰۰ تومان میرسد. این اختلاف معادل حدود ۴۰.۵ درصد نرخ مصوب است.
البته رقم ۸۵ هزار تومان برآورد اعلامشده از سوی دامداران است و بهعنوان میانگین حسابرسیشده هزینه تولید تمام گاوداریهای کشور بهطور مستقل تأیید نشده است. هزینه واقعی میتواند با توجه به نوع دامداری، بهرهوری گله، میزان تولید روزانه و قیمت نهادهها متفاوت باشد.
با این حال، حتی وجود چنین شکافی در بخشی از واحدهای تولیدی نیز میتواند فشار قابل توجهی بر نقدینگی و توان ادامه فعالیت آنها وارد کند.
افزایش قیمت نهادههای دامی؛ چرا تولید شیر خام گران شده است؟
یکی از عوامل اصلی افزایش هزینه تولید شیر خام، رشد بهای خوراک دام است. ذرت، جو، کنجاله سویا و سایر مکملهای غذایی بخش مهمی از هزینههای جاری دامداریها را تشکیل میدهند و تغییر قیمت آنها مستقیماً بر بهای تمامشده محصول اثر میگذارد.
بر اساس اظهارات دامداران، قیمت سویا در برخی معاملات سامانه بازارگاه به کیلویی ۸۰ تا ۹۰ هزار تومان رسیده و ذرت نیز با احتساب حملونقل حدود ۷۰ هزار تومان تمام میشود.
بررسی گزارشهای مستقل نیز افزایش هزینه خوراک دام را تأیید میکند. سیداحمد مقدسی، رئیس انجمن صنفی گاوداران ایران، سوم آبان با اشاره به افزایش هزینه نهادهها اعلام کرده بود که قیمت سبوس خریداریشده توسط دامداران با احتساب حملونقل به حدود ۴۰ هزار تومان رسیده است.
افزایش هزینهها تنها به خوراک محدود نمیشود. دارو، واکسن، خدمات دامپزشکی، تجهیزات شیردوشی، بیمه و حقوق کارگران نیز بر هزینه تولید اثرگذار هستند.
با این حال، میزان افزایش هر یک از این اقلام باید بر اساس اسناد خرید و دوره زمانی مشخص بررسی شود و نمیتوان درصدهای اعلامی برخی دامداران را بدون دادههای تکمیلی به تمام صنعت تعمیم داد.
شیر را ارزان میخرند، لبنیات را گران میفروشند؛ علت اختلاف قیمت چیست؟
یکی از مهمترین پرسشهای بازار این است که چرا با وجود ثابت ماندن نرخ مصوب شیر خام، قیمت محصولات لبنی افزایش یافته است.
بررسی میدانی منتشرشده توسط ایسنا در ۱۴ آبان نشان داد قیمت شیر کمچرب کیسهای ۹۰۰ گرمی از ۸۴ هزار تومان در شهریور به ۱۴۳ هزار تومان در آبان رسیده است؛ افزایشی حدود ۷۰ درصدی در دو ماه. همچنین قیمت شیر پرچرب بطری یکلیتری در نمونههای بررسیشده از ۱۶۰ هزار تومان به حدود ۲۰۷ هزار و ۹۰۰ تومان افزایش یافته بود.
این در حالی است که صنایع لبنی نیز هزینههایی مانند بستهبندی، انرژی، حملونقل، نگهداری سردخانهای و توزیع را پرداخت میکنند. بنابراین اختلاف قیمت شیر خام و محصول نهایی را نمیتوان تماماً سود کارخانه در نظر گرفت.
با وجود این، رشد قابل توجه قیمت لبنیات پیش از تصویب نرخ جدید شیر خام، ضرورت شفافسازی ساختار هزینهها و بررسی مجوزهای افزایش قیمت را برجسته کرده است.
نرخ جدید شیر خام چه زمانی تعیین میشود؟
در سوم آبان ۱۴۰۵، سیداحمد مقدسی از توافق اولیه انجمن صنفی گاوداران و انجمن صنایع لبنی برای افزایش قیمت شیر خام خبر داده بود.
طبق این توافق، قیمت پیشنهادی هر کیلوگرم شیر خام درب دامداری ۶۸ هزار تومان و هنگام تحویل به کارخانه ۷۰ هزار تومان تعیین شد. این پیشنهاد به کارگروه تنظیم بازار ارائه شد، اما توافق تشکلهای صنفی بهتنهایی به معنای تصویب و ابلاغ نرخ رسمی نیست.
نکته مهم آن است که حتی نرخ پیشنهادی ۶۸ هزار تومانی نیز با هزینه تولید ۸۵ هزار تومانی اعلامشده از سوی برخی دامداران، ۱۷ هزار تومان فاصله دارد.
در گزارش دیگری نیز جواد آزاد، از فعالان صنفی دامپروری، از محاسبه نرخ کارشناسی ۷۰ هزار و ۸۰۰ تومانی خبر داده و تأکید کرده بود که با در نظر گرفتن افزایش جدید هزینه نهادهها، بهای تمامشده تولید شیر خام میتواند حداقل به ۷۵ هزار تومان برسد.
تفاوت این برآوردها نشان میدهد تعیین نرخ جدید نیازمند محاسبات بهروز و شفاف درباره هزینه واقعی تولید است.
فسادپذیری شیر خام؛ چرا دامداران قدرت چانهزنی محدودی دارند؟
یکی از ویژگیهای اقتصادی شیر خام، فسادپذیری بالای آن است. برخلاف کالاهایی که میتوان برای مدت طولانی در انبار نگهداری کرد، شیر تازه به جمعآوری سریع، سردسازی و انتقال در شرایط بهداشتی نیاز دارد.
دامدار معمولاً نمیتواند محصول روزانه خود را به امید افزایش قیمت برای مدت طولانی نگهداری کند. همین مسئله قدرت چانهزنی تولیدکنندگان را در برابر خریداران بزرگ محدود میکند.
اگر واحد دامداری با کمبود نقدینگی مواجه شود، ممکن است ناچار باشد شیر تولیدی را حتی با حاشیه درآمد پایین به فروش برساند تا بتواند هزینه خوراک و نگهداری گله را تأمین کند.
این وضعیت نشان میدهد ثبات قراردادهای خرید، پرداخت بهموقع مطالبات و سازوکار مشخص تعدیل قیمت میتواند در کاهش ریسک اقتصادی دامداران نقش داشته باشد.
هشدار درباره کاهش دامهای مولد؛ آیا تولید شیر کشور تهدید میشود؟
یکی از نگرانیهای مطرحشده در اظهارات دامداران، احتمال کاهش دامهای مولد در صورت ادامه زیاندهی است.
نگهداری گاو شیری مستلزم تأمین مداوم خوراک، خدمات دامپزشکی و مراقبت تخصصی است. چنانچه درآمد فروش شیر هزینههای جاری را پوشش ندهد، برخی واحدهای تولیدی ممکن است سرمایهگذاری جدید را متوقف کنند یا برای کاهش هزینهها، بخشی از گله خود را بفروشند.
کاهش تعداد دامهای مولد میتواند در بلندمدت بر ظرفیت تولید شیر اثر بگذارد، زیرا جایگزینی دام شیری فرایندی زمانبر و پرهزینه است.
البته در اطلاعات بررسیشده، آمار جامعی که نشاندهنده کاهش سراسری دامهای مولد در نتیجه اختلاف قیمت فعلی باشد، ارائه نشده است. بنابراین هشدار دامداران را باید یک ریسک احتمالی برای آینده تولید دانست، نه کاهش قطعی و اثباتشده تولید کشور.
پیشبینی قیمت شیر و لبنیات؛ آیا افزایش دوباره در راه است؟
آینده قیمت شیر خام و فرآوردههای لبنی به تصمیمات ستاد تنظیم بازار، نرخ نهادههای دامی و شرایط تأمین مالی تولیدکنندگان وابسته است.
اگر نرخ خرید شیر خام افزایش یابد، ممکن است بخشی از هزینه اضافی صنایع لبنی به قیمت محصولات نهایی منتقل شود. با این حال، میزان این انتقال به سهم شیر خام در هزینه هر محصول، سایر هزینههای تولید و مقررات قیمتگذاری بستگی دارد.
در مقابل، اگر نرخ خرید ثابت بماند و هزینه نهادهها همچنان افزایش پیدا کند، فشار مالی بر دامداریها ادامه خواهد یافت. چنین شرایطی ممکن است در بلندمدت انگیزه تولید را کاهش دهد.
راهکارهای دیگری مانند تأمین پایدار نهادهها، تسهیلات سرمایه در گردش و حمایت هدفمند از مصرفکنندگان نیز میتوانند در مدیریت این اختلاف مؤثر باشند.
در شرایط فعلی، اعلام یک نرخ قطعی برای افزایش قیمت شیر و لبنیات بدون مصوبه جدید امکانپذیر نیست.
آینده بازار شیر خام در آبان ۱۴۰۵؛ تصمیم مهم ستاد تنظیم بازار
بازار شیر خام در روزهای پایانی آبان با اختلاف میان نرخ رسمی و برآورد هزینه تولید روبهرو است. از یک طرف، دامداران افزایش هزینهها را دلیل درخواست اصلاح قیمت میدانند و از طرف دیگر، دستگاههای تنظیم بازار با ضرورت کنترل قیمت مواد غذایی و حفظ قدرت خرید خانوارها مواجه هستند.
بررسی آخرین اطلاعات نشان میدهد نرخ مصوب ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومانی همچنان مبنای اعلامی قیمتگذاری است و پیشنهادهای ۶۸ و ۷۰ هزار تومانی هنوز جایگزین رسمی آن نشدهاند.
در مجموع، اگر برآورد هزینه تولید ۸۵ هزار تومانی برخی دامداران مبنا قرار گیرد، فاصله آن با نرخ خرید حدود ۲۵ هزار تومان برای هر کیلوگرم است. ادامه چنین اختلافی میتواند نقدینگی و ظرفیت تولید واحدهای دامداری را تحت فشار قرار دهد. در مقابل، افزایش نرخ خرید بدون پیشبینی حمایت از مصرفکنندگان نیز ممکن است هزینه سبد غذایی خانوارها را افزایش دهد.
از این رو، تعیین تکلیف قیمت شیر خام، انتشار محاسبات واقعی هزینه تولید و شفافسازی قیمت محصولات لبنی میتواند نقش تعیینکنندهای در کاهش اختلافات و حفظ پایداری بازار داشته باشد.