بازار خودرو در آستانه چرخش؛ اثر مذاکرات ایران و آمریکا بر قیمت‌ها و رکود پیش‌رو

بازار خودرو ایران، پس از یک ماه افزایش قیمت نزدیک به ۱۵ درصد، در میانه زمستان به نقطه‌ای رسیده است که از هیجان خرید فاصله گرفته و با احتیاط پیش می‌رود. انتشار خبرهایی درباره احتمال ازسرگیری مذاکرات میان ایران و آمریکا، فضای روانی بازار را تغییر داده و نشانه‌هایی از تمایل به تعدیل و توقف رشد شدید قیمت‌ها آشکار شده است. کاهش انتظارات تورمی در کنار تعدیل رفتار خریداران باعث شده فعالان بازار با دقت بیشتری به سیگنال‌های سیاسی نگاه کنند؛ زیرا هر تحول دیپلماتیک می‌تواند مستقیماً مسیر آینده قیمت خودرو را تحت تأثیر قرار دهد.

نفوذ سیاست بر بازار خودرو

همواره یکی از محرک‌های کلیدی نوسان قیمت خودرو در ایران، روند تحولات سیاسی بوده است. در شرایطی که اقتصاد داخلی به شدت با شاخص دلار و فضای بین‌المللی گره خورده، هر خبر مثبت یا منفی از مذاکرات ایران و آمریکا بلافاصله در قالب تغییر قیمت ارز و سپس خودرو نمود پیدا می‌کند. از همین رو، بازار این روزها کمتر از تورم و بیشتر از سیاست تأثیر می‌پذیرد.

بابک صدرایی، کارشناس صنعت خودرو، معتقد است هر نتیجه‌ای از مذاکرات –‌چه مثبت و چه منفی‌– اثری فوری بر قیمت‌ها خواهد داشت. او می‌گوید در صورت رسیدن به توافق، انتظار برای کاهش نرخ ارز و افت نسبی قیمت خودرو وجود دارد؛ اما اگر این مذاکرات بی‌نتیجه بماند، تثبیت یا حتی افزایش بهای خودرو در ماه‌های آینده محتمل است. به گفته صدرایی، در هر دو وضعیت، بازار در رکود فرو می‌رود؛ زیرا یا خریداران در انتظار افت بیشتر قیمت‌ها خواهند نشست یا از ترس آینده نامشخص، سرمایه خود را نقد و غیر فعال نگه می‌دارند.

فضای روانی و رکود معاملاتی

بر اساس تحلیل کارشناسان، وضعیت فعلی بازار خودرو نه ناشی از کمبود تقاضا، بلکه نتیجه تعلیق ذهنی معامله‌گران است. بازار در وضعیت «انتظار فعال» قرار دارد؛ وضعیتی که در آن هیچ‌یک از طرفین معامله تمایل به ریسک ندارند. بخشی از فعالان از کاهش قیمت‌ها و از دست دادن سرمایه‌هایشان بیم دارند، و گروهی دیگر از شرایطی که ممکن است خرید خودرو را بی‌اهمیت کرده، نگران‌اند.

صدرایی این وضعیت را نوعی «قفل روانی» در بازار توصیف می‌کند که پیش از هر چیز به واکنش جامعه نسبت به تغییرات سیاسی وابسته است. به گفته او، بازار خودرو در سال گذشته نیز چنین مقطعی را تجربه کرده بود؛ زمانی که نرخ ارز تقریباً دو برابر شد اما قیمت خودرو کمتر از ۱۰ درصد رشد داشت. همین شکاف قیمتی، فشار نهفته‌ای را در بازار ایجاد کرد که در ماه‌های اخیر به‌صورت جهشی آزاد شده است.

نقش نرخ ارز و هزینه تولید

تحلیل‌ها نشان می‌دهد جهش قیمتی اخیر بیش از آنکه ناشی از تقاضای واقعی باشد، از افزایش هزینه‌های تولید، نوسان نرخ ارز و تورم عمومی سرچشمه گرفته است. صدرایی تأکید می‌کند که قیمت خودرو به‌طور مستقیم تابع نرخ ارز است؛ زیرا بهای تمام‌شده تولید، قطعات و حتی انرژی مصرفی کارخانه‌ها بر مبنای دلار محاسبه می‌شود. از همین رو، افزایش دلار به معنای افزایش اجتناب‌ناپذیر قیمت خودرو است؛ درست همانند سایر کالاها که از تورم عمومی تأثیر می‌پذیرند.

او همچنین به محدودیت عرضه اشاره می‌کند و می‌گوید تولیدکنندگان داخلی و مونتاژی، تحت‌تأثیر مشکلات انرژی، اختلال در زنجیره تأمین و پیامدهای سیاسی جهانی، توان عرضه خودرو را از دست داده‌اند. همین کاهش عرضه در کنار افزایش هزینه تولید، موجب شکل‌گیری حباب قیمتی و تداوم رشد در برخی بخش‌های بازار شده است.

اثر نقدینگی و رفتار سرمایه‌گذاران

در کنار عوامل تولیدی، انگیزه‌های سوداگرانه نیز سهم قابل توجهی در تغییرات بازار دارند. جهش ناگهانی نرخ ارز معمولاً موجب ورود بخشی از سرمایه‌های سرگردان به بازار خودرو می‌شود؛ سرمایه‌هایی که قصد حفظ ارزش پول یا کسب سود کوتاه‌مدت دارند. این سیل نقدینگی با افزایش تقاضای لحظه‌ای، به رشد قیمت‌ها دامن می‌زند. اما به باور کارشناسان، شتاب فعلی بیشتر از جنس هیجان است تا واقعیت اقتصادی و اگر روند سیاسی به سمت آرامش برود، این نقدینگی به سرعت از بازار خارج خواهد شد.

صدرایی یادآور می‌شود که در سال‌های گذشته بازار خودرو گاه حتی جلوتر از بازار ارز حرکت می‌کرد و تغییرات قیمتی آن پیش‌نگر نوسان ارزی بود. اکنون اما فاصله این دو بازار کاهش یافته و خودرو با تأخیر از سیاست‌های ارزی اثر می‌پذیرد؛ نشانه‌ای از احتیاط بیشتر معامله‌گران نسبت به گذشته.

تثبیت قیمت‌ها با تکرار معاملات بالا

یکی از رفتارهای قابل توجه در ماه‌های گذشته، تثبیت قیمت‌ها از طریق معاملات تکراری در سطوح بالا بوده است. صدرایی این روند را «قیمت‌سازی رفتاری» می‌نامد و توضیح می‌دهد که تکرار مبادلات در سطحی خاص موجب می‌شود همان سطح، به عنوان قیمت پذیرفته‌شده در ذهن بازار تثبیت شود. این پدیده در همه سگمنت‌ها –از خودروهای اقتصادی داخلی گرفته تا مونتاژی‌های جدید– دیده می‌شود و باعث می‌شود نوسان‌های افزایشی مدت بیشتری دوام بیاورند.

به گفته او، بخش عمده این همگرایی ناشی از تلاش بازار برای جبران عقب‌ماندگی رشد قیمت خودروهای داخلی نسبت به مونتاژی‌هاست؛ وضعیتی که در صورت عدم تغییر شرایط کلان اقتصادی، احتمال ادامه‌اش در ماه‌های آینده وجود دارد.

چالش‌های بازار خودروهای وارداتی

در بخش خودروهای وارداتی نیز تصویر روشنی وجود ندارد. صدرایی معتقد است نبود سازوکار شفاف برای عرضه، نبود ثبات در واردات و ضعف خدمات پس از فروش، این بازار را با سردرگمی روبه‌رو کرده است. برخی محصولات وارداتی از نظر طراحی و امکانات با نیاز مصرف‌کنندگان ایرانی همخوانی ندارند و همین موضوع باعث شده این بخش نتواند اثر کاهنده‌ای بر قیمت خودروهای داخلی بگذارد.

او پیش‌بینی می‌کند اگر فضای سیاسی کشور به سمت ثبات و تعامل حرکت کند، احتمال افزایش واردات خودرو وجود دارد. اما در صورت تداوم بی‌ثباتی یا تشدید تنش‌ها، ممکن است واردات بدون اعلام رسمی متوقف شود و عرضه در این بخش تقریباً به صفر برسد. در این میان، بسیاری از خودروهای وارداتی –به‌ویژه خودروهای واردشده برای ایثارگران و جانبازان– به کالای سرمایه‌ای تبدیل شده‌اند و با قیمت‌های غیرمنطقی دست‌به‌دست می‌شوند؛ وضعیتی که فاصله بازار واقعی و بازار سوداگرانه را بیشتر کرده است.

طرح واردات خودروهای کارکرده؛ وعده‌ای بدون اجرا

صدرایی در بخش پایانی تحلیل خود به موضوع واردات خودرو توسط ایرانیان مقیم خارج و پروژه واردات خودروهای کارکرده اشاره می‌کند. به گفته او، با وجود چندین مرحله وعده و تدوین آیین‌نامه، تاکنون هیچ نمونه عملی از اجرای این طرح دیده نشده است. این نوع خبرها، در مقاطع التهاب بازار و برای مدیریت روانی خریداران منتشر می‌شود تا انتظارات تورمی را کنترل کند، اما اجرای واقعی آن منوط به ثبات اقتصادی و سیاسی است –‌شرطی که فعلاً محقق نشده است.

جمع‌بندی

بازار خودرو ایران اکنون در نقطه‌ای ایستاده است که سیاست، بیش از اقتصاد بر آن فرمان می‌راند. هر نشانه‌ای از بهبود روابط خارجی می‌تواند ترمز قیمت‌ها را بکشد و هر سیگنال منفی، موتور تورم را دوباره روشن کند. با این حال، کارشناسان معتقدند صرف‌نظر از مسیر مذاکرات، بازار تا چند ماه آینده در وضعیت رکود باقی می‌ماند و خریداران ترجیح می‌دهند تا روشن شدن فضای سیاسی، از تصمیم‌گیری‌های بزرگ در حوزه خرید خودرو خودداری کنند. در چنین فضایی، نرخ ارز و اخبار دیپلماتیک دو محور اصلی تعیین‌کننده آینده خودرو در ایران خواهند بود.