بازار روغن موتور در تنگنای کمبود و گرانی

بازار لوازم یدکی خودرو به‌ویژه روغن موتور، در هفته‌های اخیر یکی از پرتنش‌ترین دوره‌های خود را پشت سر می‌گذارد. بررسی میدانی از مراکز تعویض روغن و فروشگاه‌های عرضه روانکار در نقاطی مانند بهارستان، خیابان ملت، اکباتان و محله‌های اطراف نشان می‌دهد ترکیبی از افزایش ناگهانی قیمت، کاهش محسوس عرضه و نبود شفافیت در توزیع، این بازار مصرفی را وارد مرحله‌ای تازه از بی‌ثباتی کرده است. فعالان صنفی از شرایطی سخن می‌گویند که آن را شوک قیمتی بی‌سابقه می‌دانند؛ شوکی که نه‌تنها قیمت‌ها را بالا برده، بلکه رفتار مصرف‌کننده را نیز تغییر داده است.

افت تقاضا در مراکز تعویض روغن

اولین نشانه آشکار این تحولات را می‌توان در خلوت شدن مراکز تعویض روغن مشاهده کرد. فروشندگانی که تا چند ماه پیش از صف‌های طولانی مشتریان سخن می‌گفتند، حالا با کاهش رفت‌وآمد مواجه‌اند. به گفته یکی از فعالان قدیمی این صنف در خیابان ملت، بسیاری از رانندگان با شنیدن قیمت‌های جدید یا سرویس خودرو را به تعویق می‌اندازند یا تنها به حداقل تعویض روغن بسنده می‌کنند. این تغییر رفتار، زنگ خطری برای بازاری است که بقای آن به مصرف دوره‌ای و منظم وابسته است.

جهش قیمت‌ها و نقش سهمیه‌های دولتی

در کنار افت تقاضا، افزایش شدید قیمت‌ها نیز فشار مضاعفی بر بازار وارد کرده است. فروشندگان می‌گویند تنها در دی‌ماه، قیمت محصولات برخی شرکت‌های تولیدکننده روغن موتور حدود ۴۰ درصد افزایش داشته و این رشد حتی شامل سهمیه‌های دولتی نیز شده است. چنین جهشی، آن هم در بازاری که مصرف‌کننده نهایی قدرت تطبیق سریع با آن را ندارد، زمینه‌ساز التهاب و بی‌اعتمادی شده است.

وابستگی ارزی و ریشه نوسانات بازار

ریشه این نوسانات را باید در ساختار تولید روغن موتور و لوازم یدکی جست‌وجو کرد. بخش قابل‌توجهی از مواد پایه، افزودنی‌ها و ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در تولید روغن موتور وارداتی است و به‌طور مستقیم از نرخ ارز تأثیر می‌پذیرد. به همین دلیل، هر تغییر در بازار ارز، با فاصله‌ای کوتاه خود را در قیمت نهایی این محصولات نشان می‌دهد. این وابستگی، بازار روانکارها را به یکی از حساس‌ترین بخش‌های لوازم یدکی تبدیل کرده است.

آمار تولید و شکاف میان عرضه و مصرف

آمارهای رسمی نشان می‌دهد در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۵۰ هزار تن لوازم یدکی خودرو در داخل کشور تولید شده که نزدیک به ۷۰ درصد نیاز بازار را پوشش می‌دهد. واردات نیز عمدتاً از چین و ترکیه انجام می‌شود و رقمی بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار تن را شامل می‌شود. در مجموع، مصرف سالانه لوازم یدکی با توجه به ناوگان ۲۵ میلیونی خودرو کشور، حدود ۵۰۰ هزار تن برآورد می‌شود. هرچند روند تولید داخلی صعودی است، اما وابستگی به واردات مواد اولیه و مصرف فصلی، به‌ویژه در ناوگان فرسوده، فشار مضاعفی بر زنجیره تأمین وارد کرده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که در نیمه نخست ۱۴۰۴، بیش از ۱۷۵ هزار تن قطعات شامل قطعات برقی، لاستیک و روغن تولید شده، اما این میزان همچنان پاسخگوی نوسانات ناگهانی بازار نیست.

کمبود عرضه و التهاب برندهای پرتقاضا

هم‌زمان با جهش ۳۰ تا ۴۰ درصدی قیمت روغن موتور، کاهش موجودی و کندی عرضه نیز به چشم می‌خورد. برخی برندهای پرتقاضا یا به‌سختی در بازار پیدا می‌شوند یا با قیمتی بالاتر از نرخ‌های اعلامی به فروش می‌رسند. نتیجه این وضعیت، شکل‌گیری بازاری ملتهب است که در آن مصرف‌کننده نسبت به صحت قیمت‌ها و روند توزیع دچار تردید شده و اعتماد عمومی تضعیف شده است.

سرویس‌های چندصد هزار تومانی که میلیونی شدند

افزایش قیمت روغن موتور مستقیماً خود را در هزینه خدمات دوره‌ای خودرو نشان داده است. سرویس خودروهایی مانند پژو پارس و پژو ۲۰۶ با موتور جدید که تا چندی پیش با رقمی کمتر از دو میلیون تومان انجام می‌شد، اکنون به محدوده سه میلیون تومان نزدیک شده است. در خودروهای چینی و مونتاژی نیز هزینه یک سرویس معمولی که پیش‌تر حدود یک تا یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان بود، حالا به بیش از سه میلیون تومان رسیده و ارقامی در بازه سه میلیون و ۱۰۰ تا سه میلیون و ۳۰۰ هزار تومان گزارش می‌شود.

فشار بیشتر بر خودروهای پرتیراژ

بیشترین تأثیر این گرانی را می‌توان در خودروهای پرتیراژ مشاهده کرد. سرویس پراید که در موج قبلی افزایش قیمت با رقمی حدود ۸۰۰ تا ۹۰۰ هزار تومان انجام می‌شد، اکنون در بسیاری از واحدهای تعویض روغن از مرز یک میلیون تومان عبور کرده و در برخی مراکز حتی به یک میلیون و ۴۰۰ هزار تومان رسیده است. این افزایش، برای قشر وسیعی از رانندگان که این خودروها را به‌عنوان وسیله معیشتی استفاده می‌کنند، فشار اقتصادی قابل‌توجهی ایجاد کرده است.

قیمت درج‌شده و قیمت واقعی بازار

یکی از چالش‌های جدی این روزهای بازار روغن موتور، فاصله میان قیمت درج‌شده روی بسته‌بندی و نرخ فروش واقعی است. در مواردی، قیمت مصرف‌کننده همچنان بدون تغییر و مثلاً ۹۴۰ هزار تومان روی کالا درج شده، اما همان محصول در بازار با رقمی بین یک میلیون و ۲۰۰ تا یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان به فروش می‌رسد. این اختلاف، پرسش‌های جدی درباره نظارت، شفافیت و کارآمدی شبکه توزیع ایجاد کرده و مصرف‌کننده را در موقعیت ضعف قرار داده است.

وعده بهبود و تردید بازار

در مقابل این شرایط، مسئولان نظارتی از موقتی بودن کمبود و بهبود قریب‌الوقوع وضعیت سخن می‌گویند. رئیس اداره نظارت بر فرآورده‌های نفتی سازمان حمایت اعلام کرده با تصمیمات اتخاذشده، افزایش قیمت، تقویت تولید و بهبود توزیع به‌طور هم‌زمان در دستور کار قرار گرفته تا از تکرار نوسانات اخیر جلوگیری شود. با این حال، مشاهدات میدانی بازار نشان می‌دهد افزایش ۳۰ تا ۴۰ درصدی قیمت‌ها همچنان بر معاملات سایه انداخته و ابهام درباره آینده قیمت‌ها پابرجاست.

جمع‌بندی

بازار روغن موتور امروز در نقطه‌ای حساس قرار دارد؛ جایی که کمبود، افزایش قیمت و ضعف نظارت به‌طور هم‌زمان فشار خود را بر مصرف‌کننده وارد کرده‌اند. اگرچه وابستگی ارزی و محدودیت‌های تولید واقعیتی انکارناپذیر است، اما تداوم این وضعیت بدون شفافیت در قیمت‌گذاری و توزیع، می‌تواند بی‌ثباتی بیشتری به بازار تحمیل کند. فعالان صنفی هشدار می‌دهند که بدون ورود جدی‌تر نهادهای مسئول و ایجاد سازوکارهای نظارتی مؤثر، شوک قیمتی فعلی نه‌تنها مهار نخواهد شد، بلکه ممکن است به موج تازه‌ای از گرانی در زنجیره خدمات خودرو منجر شود.