در شرایطی که جامعه ایران با مجموعهای از مسائل پیچیده اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مواجه است، نقش علوم انسانی و اجتماعی در فهم و مدیریت این چالشها بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته است. محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، در ادامه سلسله نشستهای خود با نخبگان و گروههای مرجع، در دیدار با جمعی از استادان علوم اجتماعی دانشگاههای کشور، تلاش کرد بر همین ضرورت انگشت بگذارد و از فاصله معنادار میان دانش نظری و تصمیمسازی عملی در حوزه حکمرانی اجتماعی سخن بگوید. سخنان او، بیش از آنکه یک موضعگیری مقطعی باشد، بازتاب دغدغهای عمیق نسبت به آینده سرمایه اجتماعی و پایداری سیستم اجتماعی کشور بود.
پیچیدگی علوم انسانی و چالش تصمیمسازی
عارف در ابتدای سخنان خود با اشاره به ماهیت چندلایه و پیچیده مسائل علوم انسانی و اجتماعی، تأکید کرد که این حوزه نهتنها در مرحله تشخیص مساله، بلکه در ارائه راهکار نیز با اختلاف دیدگاههای جدی روبهرو است. به گفته او، همین تنوع و گاه تعارض در تحلیلها، فرآیند تصمیمسازی را برای مدیران و سیاستگذاران دشوار میکند. در فضایی که افراد بسیاری خود را صاحبنظر میدانند و بهسادگی اظهارنظر میکنند، تفکیک تحلیل علمی از قضاوتهای سطحی به یکی از چالشهای اصلی تبدیل شده است. این وضعیت، خطر اتخاذ تصمیمهایی را افزایش میدهد که ممکن است به جای حل مساله، خود به بخشی از مشکل بدل شوند.
نگاه سیستمی به جامعه و حساسیت ورودیها
معاون اول رئیسجمهور با ارجاع به نظریه سیستمها، بر ضرورت شناخت دقیق ساختار اجتماعی کشور تأکید کرد. از نگاه او، جامعه همانند یک سیستم پیچیده عمل میکند که پایداری و کارآمدی آن وابسته به تنظیم درست ورودیهاست. عارف هشدار داد که کوچکترین مداخله یا تصمیم نادرست میتواند خروجیهای سیستم را بهطور جدی دگرگون کند. از این رو، حساسیت نسبت به عوامل اثرگذار، دادههای اجتماعی و پیامدهای تصمیمها باید در کانون توجه سیاستگذاران قرار گیرد؛ موضوعی که بدون بهرهگیری از تحلیلهای عمیق علوم اجتماعی ممکن نخواهد بود.
حوادث دیماه و ضرورت ریشهیابی علمی
بخش مهمی از سخنان عارف به حوادث دیماه اختصاص داشت؛ رخدادهایی که به گفته او، نباید صرفاً در سطح واکنشهای مقطعی و احساسی مورد بحث قرار گیرند. وی تصریح کرد که تجربه نشان داده است پس از وقوع ناآرامیهای اجتماعی، موجی از تحلیلها و اظهار نظرها شکل میگیرد، اما این بحثها بهتدریج به فراموشی سپرده میشود. نتیجه چنین رویکردی، کوتاهتر شدن فاصله زمانی میان بروز ناآرامیهاست، چرا که مساله بهصورت ریشهای حل نشده باقی میماند. از منظر عارف، تنها راه برونرفت از این چرخه، ریشهشناسی علمی و اجتماعی رخدادها و تبدیل نتایج آن به سیاستهای عملی است.
مسئولیت اجتماعی دانشگاهیان فراتر از کلاس درس
عارف در ادامه، مسئولیت اجتماعی استادان علوم انسانی و اجتماعی را مورد تأکید قرار داد و گفت که نقش دانشگاه نباید به آموزش در کلاس درس یا انتشار مقالههای علمی محدود شود. او با بیان اینکه تولید مقاله ارزشمند است اما کافی نیست، خاطرنشان کرد که خروجیهای علمی باید اثر ملموس در حل مسائل واقعی مردم داشته باشد. از نگاه معاون اول رئیسجمهور، دانشگاهیان باید بهعنوان بخشی از بدنه نخبگانی کشور، در تحلیل مسائل کلان، ارائه راهکارهای اجرایی و حتی ارزیابی سیاستهای اتخاذشده نقش فعالتری ایفا کنند.
جوانان، شکاف اجتماعی و پرسشهای بیپاسخ
ابراز تأسف عارف از رخدادهای دیماه، با طرح پرسشی بنیادین همراه بود؛ اینکه چرا جوانان کشور در برابر یکدیگر قرار گرفتند. او با تأکید بر اینکه همه این افراد ایرانی هستند، مسئولیت نخبگان علمی و سیاسی را در پاسخگویی به ریشههای این وضعیت یادآور شد. به باور عارف، نادیده گرفتن این پرسشها یا تقلیل آنها به عوامل سطحی، به تعمیق شکافهای اجتماعی منجر خواهد شد. این نگاه، بار دیگر اهمیت تحلیلهای جامعهشناختی و روانشناختی را در فهم رفتارهای جمعی برجسته میکند.
بحران سرمایه اجتماعی و ضرورت گفتوگوی نخبگانی
یکی از کلیدواژههای محوری سخنان معاون اول رئیسجمهور، مفهوم سرمایه اجتماعی بود. عارف تصریح کرد که کشور با مساله جدی در این حوزه مواجه است؛ مسالهای که اگر بهدرستی مدیریت نشود، میتواند اعتماد عمومی، انسجام اجتماعی و مشارکت مدنی را تضعیف کند. او برگزاری نشستهای منظم با حضور نخبگان علمی، فکری و سیاسی را راهکاری ضروری برای تحلیل وضعیت موجود و یافتن مسیرهای ترمیم سرمایه اجتماعی دانست. از دید او، گفتوگوی مستمر و مبتنی بر دادههای علمی میتواند به شکلگیری اجماع نسبی در سیاستگذاریهای اجتماعی کمک کند.
دادههای میدانی و نقش فضای مجازی در تحلیل حوادث
در این نشست، علاوه بر سخنان معاون اول رئیسجمهور، نتایج یک پیمایش ملی درباره دیدگاه مردم نسبت به اعتراضات اخیر ارائه شد؛ پیمایشی که میتواند تصویری واقعبینانهتر از نگرشهای اجتماعی فراهم کند. همچنین تحلیلهایی از رفتار کاربران در فضای مجازی مطرح شد که نشان میداد شبکههای اجتماعی چگونه در شکلگیری، تشدید یا هدایت واکنشهای اجتماعی نقش ایفا میکنند. استادان علوم اجتماعی حاضر در نشست نیز دیدگاههای خود را درباره علل بروز حوادث دیماه و راههای عبور از آن بیان کردند؛ دیدگاههایی که بر اهمیت سیاستگذاری مبتنی بر شواهد تأکید داشت.
جمعبندی
سخنان محمدرضا عارف در دیدار با استادان علوم اجتماعی را میتوان تلاشی برای بازتعریف جایگاه علوم انسانی در نظام تصمیمسازی کشور دانست. تأکید او بر نگاه سیستمی، ریشهیابی علمی حوادث دیماه، مسئولیت اجتماعی دانشگاهیان و بحران سرمایه اجتماعی، نشاندهنده نگرانی عمیق نسبت به پایداری اجتماعی است. در شرایطی که جامعه با تحولات سریع و گاه پیشبینیناپذیر مواجه است، پیوند میان دانش علمی و سیاستگذاری عملی میتواند به کاهش شکافها و افزایش تابآوری اجتماعی منجر شود. تحقق این هدف، مستلزم گفتوگوی مستمر، شجاعت در طرح پرسشهای اساسی و استفاده جدی از ظرفیت نخبگان علوم انسانی است.
