پزشکیان: درمان زخم‌های جامعه بدون نقد درونی ممکن نیست

سخنان مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور در آیین اختتامیه شانزدهمین جشنواره بین‌المللی فارابی ویژه علوم انسانی و اسلامی، فراتر از یک نطق تشریفاتی، حامل پیامی صریح و راهبردی درباره نسبت حاکمیت، دانشگاه و جامعه بود؛ پیامی که بر ضرورت بازگشت به نقد درونی، پذیرش مسئولیت و تکیه بر علوم انسانی برای درمان ریشه‌ای مسائل اجتماعی تأکید داشت. رئیس‌جمهور با ادبیاتی روشن و بی‌پرده، از نخبگان و مدیران خواست به جای فرافکنی و سرزنش دیگران، ابتدا خود را در آینه نقد بنگرند و از این مسیر، راه اصلاح را هموار کنند.

نقد درونی؛ نقطه آغاز اصلاح اجتماعی

پزشکیان در بخش آغازین سخنان خود، بر یک اصل بنیادین دست گذاشت؛ اینکه حل مشکلات امروز جامعه بدون نقد صادقانه خود ممکن نیست. او تصریح کرد که فلسفه حضور مسئولان در قدرت، حل مسئله مردم است نه افزودن بر بار مشکلات آنان. این نگاه، عملاً نقدی درون‌ساختاری به عملکردها و تصمیم‌هایی است که گاه به جای گره‌گشایی، بر پیچیدگی مسائل افزوده‌اند. رئیس‌جمهور با این تأکید، مرز روشنی میان مسئولیت‌پذیری و توجیه‌گری ترسیم کرد و نشان داد که از منظر او، اصلاح واقعی از پذیرش خطا آغاز می‌شود.

این رویکرد، پیام روشنی برای بدنه مدیریتی کشور دارد؛ اینکه جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند صداقت در گفتار و شجاعت در اصلاح است. پزشکیان عملاً نقد را نه تهدید، بلکه ابزار بقا و پیشرفت نظام اجتماعی معرفی کرد؛ ابزاری که بدون آن، چرخه خطاها تداوم می‌یابد.

علوم انسانی در جایگاه طبابت اجتماعی

یکی از محورهای کلیدی سخنان رئیس‌جمهور، نقش دانشگاه و به‌ویژه اساتید علوم انسانی و اجتماعی در درمان زخم‌های جامعه بود. پزشکیان با استفاده از استعاره‌ای پزشکی، علوم انسانی را به طبابت اجتماعی تشبیه کرد و هشدار داد که ناآشنایی با این طبابت، می‌تواند زخم‌های اجتماعی را به مرگ بکشاند. این تعبیر، جایگاه علوم انسانی را از حاشیه مباحث نظری به متن نیازهای حیاتی جامعه منتقل می‌کند.

از منظر رئیس‌جمهور، علوم انسانی نباید صرفاً در چارچوب مقاله، همایش و نظریه‌پردازی محصور بماند، بلکه باید به تولید راهکارهای عملی برای مسائل واقعی جامعه منجر شود. او تأکید کرد که جامعه‌ای که زخم‌هایش درمان نشود، دیر یا زود با بحران‌های عمیق‌تر مواجه خواهد شد؛ بحران‌هایی که هزینه‌های انسانی، امنیتی و فرهنگی سنگینی به دنبال دارند.

ضرورت گفت‌وگوی شفاف درباره مسائل جامعه

پزشکیان با طرح این پرسش که چرا نمی‌توانیم با هم صحبت کنیم و مسائل را شفاف بیان کنیم، به یکی از گره‌های مزمن فضای اجتماعی و سیاسی کشور اشاره کرد. او شفاف‌سازی، گفت‌وگو و پذیرش پرسش‌های دشوار را پیش‌شرط حل مسئله دانست. به باور رئیس‌جمهور، تا زمانی که علت بروز مشکلات به‌درستی فهم نشود، هر راهکاری سطحی و موقت خواهد بود.

در همین راستا، او مأموریتی مشخص به وزیر علوم داد تا با بهره‌گیری از ظرفیت اساتید دانشگاه و نخبگان، ریشه‌های مشکلات جامعه را شناسایی و برای آن‌ها راهکارهای علمی ارائه کنند. این مأموریت، نشانه‌ای از تلاش برای پیوند نظام تصمیم‌گیری اجرایی با بدنه علمی کشور است؛ پیوندی که در صورت تحقق، می‌تواند فاصله میان سیاست‌گذاری و واقعیت‌های اجتماعی را کاهش دهد.

نگاه تحلیلی به وقایع اخیر کشور

رئیس‌جمهور در بخش دیگری از سخنان خود، به وقایع اخیر کشور پرداخت و آن‌ها را حوادثی بسیار تلخ و غیرقابل تصور توصیف کرد. او با طرح پرسش‌هایی صریح، تلاش کرد ذهن مخاطب را به سمت ریشه‌یابی این رخدادها سوق دهد؛ اینکه چرا برخی جوانان به نقطه‌ای می‌رسند که دست به اقداماتی می‌زنند که حتی تصور آن دشوار است. اشاره به حمله به مسجد، بازار و نیروهای امنیتی و نظامی، از نظر پزشکیان نشانه یک بحران عمیق اجتماعی است که نمی‌توان آن را با تحلیل‌های سطحی توضیح داد.

این بخش از سخنان رئیس‌جمهور، بیش از آنکه جنبه توصیفی داشته باشد، حامل دعوتی جدی به آسیب‌شناسی علمی و همه‌جانبه است. او به‌روشنی گفت که این وقایع باید علت‌یابی شوند و برای آن‌ها نسخه علمی نوشته شود؛ نسخه‌ای که بر پایه شناخت دقیق مسئله تدوین شده باشد.

انکار مسئله، پاک کردن صورت‌مسئله نیست

یکی از تأکیدات محوری پزشکیان، نقد رویکرد انکار و حذف مسئله بود. او تصریح کرد که با ندیدن، حذف کردن یا پاک کردن مسئله، مشکل از بین نمی‌رود. این نگاه، ناظر به تجربه‌های تاریخی و اجتماعی است که نشان داده سرکوب پرسش‌ها و نادیده گرفتن علل نارضایتی، نه‌تنها بحران را حل نمی‌کند بلکه آن را به شکلی پیچیده‌تر بازتولید می‌کند.

رئیس‌جمهور با استفاده از مثال پزشکی، این نکته را توضیح داد که تا بیماری به‌درستی شناخته نشود، امکان تجویز نسخه صحیح وجود ندارد. اگر بیمار اطلاعات درست ندهد یا پزشک از شنیدن واقعیت طفره برود، درمانی حاصل نخواهد شد. این قیاس، بار دیگر بر ضرورت شفافیت، گفت‌وگو و اعتماد متقابل میان جامعه و حاکمیت تأکید می‌کند.

دانشگاه، پل میان جامعه و حاکمیت

در مجموع سخنان پزشکیان، دانشگاه و نخبگان علمی در جایگاه پلی میان جامعه و حاکمیت قرار گرفتند. او از دانشگاه خواست که از موضع انفعال خارج شود و نقش فعال‌تری در تحلیل مسائل اجتماعی ایفا کند. این انتظار، به معنای مسئولیت دوگانه دانشگاه است؛ هم تولید دانش و هم ایفای نقش اجتماعی در مسیر کاهش بحران‌ها.

رئیس‌جمهور با سپردن مأموریت مشخص به وزیر علوم، نشان داد که این نگاه صرفاً در حد شعار باقی نخواهد ماند و انتظار دارد خروجی ملموس و کاربردی از دل این فرآیند علمی حاصل شود. اگر این رویکرد به‌درستی اجرا شود، می‌تواند الگویی تازه از تعامل دولت و دانشگاه در حل مسائل پیچیده اجتماعی ارائه دهد.

جمع‌بندی

سخنان مسعود پزشکیان در اختتامیه جشنواره فارابی، تصویری روشن از رویکرد دولت به مسائل اجتماعی ترسیم کرد؛ رویکردی مبتنی بر نقد درونی، پذیرش مسئولیت، گفت‌وگوی شفاف و تکیه بر علوم انسانی به‌عنوان ابزار طبابت اجتماعی. او با تأکید بر ریشه‌یابی علمی وقایع اخیر و پرهیز از انکار مسئله، نشان داد که حل بحران‌های اجتماعی بدون شناخت دقیق علل آن‌ها ممکن نیست. اگر این نگاه تحلیلی به‌طور جدی در سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌های اجرایی دنبال شود، می‌تواند زمینه‌ساز بازسازی اعتماد اجتماعی و حرکت به‌سوی درمان پایدار زخم‌های جامعه باشد؛ مسیری که آغاز آن، نقد صادقانه خود و باور به توان علمی نخبگان کشور است.