پشت پرده جهش قیمت خودرو و بن‌بست خریداران

بازار خودرو ایران در ماه‌های گذشته به یکی از متلاطم‌ترین دوره‌های خود رسیده است؛ بازاری که نه نشانی از ثبات قیمتی دارد و نه می‌توان از جریان عادی خرید و فروش در آن سخن گفت. افزایش قیمت‌ها از یک سو و کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان از سوی دیگر، فضایی ایجاد کرده که سرمایه‌گذاران، جای خریداران واقعی را گرفته‌اند و خودرو بیش از آنکه کالای مصرفی باشد، به ابزار حفظ ارزش پول تبدیل شده است. اظهارات فعالان صنفی و کارشناسان صنعت خودرو نشان می‌دهد این وضعیت نه مقطعی، بلکه حاصل مجموعه‌ای از تصمیمات اقتصادی، ارزی و ساختاری است.

بازار آشفته و غیبت معاملات واقعی

سعید موتمنی، رئیس اتحادیه نمایشگاه‌داران خودرو، وضعیت کنونی بازار خودرو را به‌هم‌ریخته توصیف می‌کند؛ بازاری که در آن نه ثبات قیمتی دیده می‌شود و نه معاملات واقعی رونق دارد. به گفته او، افزایش قیمت‌ها اتفاق افتاده اما در مقابل، خودروسازان و شرکت‌های واردکننده به تعهدات خود عمل نکرده‌اند. این وضعیت در همه بخش‌ها، از خودروهای وارداتی گرفته تا مونتاژی و تولید داخل، قابل مشاهده است. نتیجه چنین شرایطی، کاهش اعتماد خریداران و شکل‌گیری نوعی انتظار تورمی در بازار خودرو است.

نقش ارز و جابه‌جایی تالارها در جهش قیمت

امیرحسن کاکایی، کارشناس صنعت خودرو، ریشه بخش مهمی از افزایش قیمت‌ها را در تغییرات ارزی و سازوکار عرضه می‌داند. او توضیح می‌دهد که طی یک ماه گذشته، عرضه خودرو از تالار اول به تالار دوم منتقل شده و همین تغییر، قیمت‌ها را از حدود ۷۰ هزار تومان به ۱۳۰ هزار تومان رسانده است. همزمان، رشد حدود ۸۰ درصدی قیمت پایه ارز صنعتی باعث شد افزایش ۴۰ تا ۶۰ درصدی قیمت خودروهای تولید داخل، امری اجتناب‌ناپذیر باشد. به گفته کاکایی، خودروسازان ناچار به اعمال قیمت‌های جدید شدند و حتی شرکت‌هایی مانند سایپا نیز به‌تازگی نرخ‌های تازه خود را اعلام کرده‌اند.

خودروهای وارداتی و شکل‌گیری سود تضمین‌شده

در بخش خودروهای وارداتی، شرایط پیچیده‌تر است. کاکایی از صف‌های طولانی برای خرید خودروهای عرضه‌شده توسط واردکنندگان خبر می‌دهد؛ صف‌هایی که بیشتر از مصرف‌کنندگان واقعی، سرمایه‌گذاران را جذب کرده‌اند. او مثال می‌زند خودرویی که در سایت رسمی با قیمت حدود سه و نیم میلیارد تومان عرضه شده، در بازار آزاد تا پنج میلیارد تومان معامله شده و همین فاصله قیمتی، سودی تضمین‌شده برای خریداران ایجاد کرده است. در چنین فضایی، خودرو به یکی از گزینه‌های نسبتاً مطمئن سرمایه‌گذاری تبدیل شده، هرچند آینده آن همچنان به نوسانات نرخ ارز و سیاست‌های اقتصادی گره خورده است.

تولید گرفتار بروکراسی و صف‌های پایان‌ناپذیر

به باور کاکایی، انتظار می‌رفت با افزایش قیمت‌ها و تغییر سازوکار عرضه، صف‌های تخصیص کوتاه‌تر شود و تولید جان بگیرد، اما واقعیت خلاف این پیش‌بینی را نشان می‌دهد. صف‌ها همچنان طولانی‌اند و تولید با مشکلات جدی مواجه است. او هشدار می‌دهد هفته‌های پیش رو برای بازار خودرو تعیین‌کننده خواهد بود؛ چرا که یا به سمت جهش دوباره قیمت‌ها حرکت می‌کند یا وارد رکودی عمیق‌تر می‌شود.

دسترسی دشوار جوانان به خودرو

یکی از مهم‌ترین پیامدهای افزایش قیمت خودرو، کاهش شدید دسترسی جوانان به این کالای ضروری است. کاکایی با اشاره به نرخ‌های جدید ایران‌خودرو و سایپا می‌گوید کف قیمت خودروهای داخلی به حدود ۸۰۰ میلیون تومان رسیده و برای خرید چنین خودرویی، یک جوان ایرانی باید سال‌ها پس‌انداز کند. از نگاه او، این وضعیت بیش از آنکه به عملکرد صنعت خودرو مربوط باشد، نتیجه کاهش ارزش ریال، سیاست‌های ارزی دولت و شرایط کلان اقتصادی است.

آیا واردات راه‌حل نهایی است؟

کاکایی تأکید می‌کند که افزایش واردات به‌تنهایی نمی‌تواند بازار خودرو را سامان دهد. واردات بدون پشتوانه درآمد ارزی، به تضعیف بیشتر ریال منجر می‌شود و مشکلات را تشدید می‌کند. او معتقد است رونق تولید داخلی باید همزمان دنبال شود، اما آمارها نشان می‌دهد امسال تیراژ تولید بیش از ۱۰ درصد کاهش یافته و چشم‌انداز روشنی برای جبران این افت وجود ندارد.

تغییر ترکیب خریداران و غلبه سرمایه‌گذاران

علی خسروانی، کارشناس بازار خودرو، با نگاهی به رفتار خریداران می‌گوید از ابتدای سال تا شهریورماه، عمده تقاضا از سوی مصرف‌کنندگان واقعی بوده، اما در ماه‌های اخیر سهم سرمایه‌گذاران افزایش یافته است. به گفته او، این تغییر نشان‌دهنده نگرانی فعالان بازار نسبت به آینده قیمت‌هاست. زمانی که خودروسازان مجوز افزایش قیمت گرفتند و نرخ‌ها بالا رفت، سرعت رشد قیمت‌ها کمی کاهش یافت، اما این به معنای بازگشت ثبات نبود.

قیمت‌گذاری در اختیار خودروسازان

خسروانی معتقد است در شرایط فعلی، مردم عملاً اختیاری در انتخاب قیمت خودرو ندارند. به گفته او، دولت قیمت‌گذاری را به شرکت‌های خودروساز واگذار کرده و در نبود رقابت و نظارت مؤثر، هر تصمیمی که خودروسازان بگیرند، به بازار تحمیل می‌شود. محدودیت واردات و صدور مجوزهای گزینشی نیز باعث شده مردم آلترناتیوی در برابر قیمت‌های بالا نداشته باشند و اسیر تصمیمات شرکت‌های خودرویی شوند.

چرا کاهش قیمت قابل انتظار نیست؟

از نگاه خسروانی، کاهش قیمت خودرو در شرایط فعلی واقع‌بینانه نیست. زمانی که قیمت‌گذاری در اختیار تولیدکنندگان است و نه رقابتی وجود دارد و نه فشار نظارتی، انگیزه‌ای برای کاهش قیمت‌ها باقی نمی‌ماند. او تأکید می‌کند که حتی کف قیمت ۸۰۰ میلیون تومانی خودروهای کارخانه‌ای، برای بسیاری از جوانان دست‌نیافتنی شده و این موضوع ریشه در اقتصاد کلان، تحریم‌ها و سطح پایین درآمد دارد، نه صرفاً عملکرد خودروسازان.

چالش‌های واردات و مقایسه با بازار جهانی

خسروانی با اشاره به بازارهای جهانی توضیح می‌دهد که در بسیاری از کشورها، جوانان می‌توانند خودروهای دو تا سه ساله را با ۵ تا ۷ هزار دلار و حتی به‌صورت اقساطی خریداری کنند، اما در ایران فاصله قیمت جهانی، قوانین دست‌وپاگیر و الزامات سنگین برای واردکنندگان، چنین امکانی را از بین برده است. الزام تجهیز چندین تعمیرگاه، حذف شرکت‌های متوسط و کوچک و تمرکز بازار واردات در دست تعداد محدودی از بازیگران، از جمله عواملی است که به فئودالی شدن بازار خودرو دامن زده است.

جمع‌بندی

مجموع دیدگاه‌های کارشناسان نشان می‌دهد بازار خودرو ایران در نقطه‌ای حساس قرار گرفته است. افزایش قیمت‌ها، نوسانات ارزی، ضعف تولید داخلی و سیاست‌های محدودکننده واردات، همگی دست به دست هم داده‌اند تا خودرو از یک کالای مصرفی به کالایی سرمایه‌ای تبدیل شود. در چنین شرایطی، نه کاهش قیمت قابل انتظار است و نه بهبود سریع دسترسی مردم به خودرو. آینده این بازار به تصمیمات کلان اقتصادی، اصلاح سیاست‌های ارزی، بازنگری در نظام قیمت‌گذاری و ایجاد توازن میان واردات و تولید داخلی گره خورده؛ تصمیماتی که اگر به تعویق بیفتد، بی‌ثباتی فعلی می‌تواند عمیق‌تر و پرهزینه‌تر شود.