تأکید محمدرضا عارف بر کشاورزی هوشمند و دانش‌بنیان در مسیر تحقق امنیت غذایی کشور

در شصت‌وچهارمین جلسه هیأت امنای سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، با نگاهی به دستاوردهای اخیر این سازمان، تأکید کرد که «تأمین امنیت غذایی» یک شعار شعاری نیست بلکه نتیجه برنامه‌ریزی، پژوهش و اقدامات مستمر در سال‌های گذشته است. او با یادآوری مسیری که بخش کشاورزی از دهه ۶۰ تاکنون پیموده است، خاطرنشان کرد که امنیت غذایی امروز بخشی از راهبرد اصلی دولت چهاردهم در تحقق اقتصاد مقاومتی و استقلال پایدار کشور است.

عارف با اشاره به تجربیات گذشته به‌ویژه سیاست خودکفایی در تولید گندم و سایر محصولات اساسی، تأکید کرد که نگاه به کشاورزی باید از تکرار الگوهای گذشته عبور کرده و بر مبنای واقعیت‌های اقلیمی، منابع آبی و ظرفیت‌های منطقه‌ای تنظیم شود.

نقش سازمان تحقیقات کشاورزی در امنیت غذایی ایران

به گفته معاون اول رئیس‌جمهور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی یکی از ارکان حیاتی برای تحقق امنیت غذایی ایران است. دستاوردهای این سازمان در حوزه‌های بذر، اصلاح الگوی کشت، آموزش نیروی انسانی و مشارکت با بخش خصوصی موجب شکل‌گیری زیرساختی علمی در بخش تولید کشاورزی شده است. با این حال، عارف تأکید کرد ظرفیت علمی کشور فراتر از عملکرد کنونی است و دولت انتظار جهشی تازه در بهره‌گیری از دانش و نوآوری در تولید دارد.

او بیان کرد کشاورزی آینده باید هوشمند، داده‌محور و دانش‌بنیان باشد؛ شاخص‌هایی که می‌توانند بهره‌وری و سودآوری تولید ملی را افزایش داده و وابستگی به واردات محصولات راهبردی را کاهش دهند. در این چارچوب، استفاده از فناوری‌های دیجیتال، سنجش از دور، هوش مصنوعی و سامانه‌های پیش‌بینی اقلیمی نقش کلیدی در تصمیم‌گیری‌های کشاورزی ایفا می‌کند.

فناوری نوین و اصلاح الگوی کشت؛ مسیر پایدار تولید

عارف ضمن تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، گفت کشور باید با تکیه بر دانش داخلی و نیروی انسانی جوان، فناوری‌های مورد نیاز بخش کشاورزی را تولید و بومی‌سازی کند. به باور او، اصلاح الگوی کشت گامی ضروری است که باید با اقناع و همراهی کشاورزان پیش برود تا از هدررفت منابع و خسارت به خاک و آب جلوگیری شود.

او یکی از اشتباهات رایج در کشاورزی سنتی را کشت محصولات پرآب‌بر در مناطق خشک دانست و یادآور شد برای بهره‌وری پایدار، محصولات هر منطقه باید متناسب با شرایط اقلیمی آن انتخاب شود. بر پایه این رویکرد، تغییر نگاه از «تولید صرف» به «تولید هوشمند با بازده بالا» از محورهای سیاستی دولت در سال‌های پیش‌رو خواهد بود.

فرصت‌های جدید صادراتی در سایه همکاری‌های بین‌المللی

در بخش دیگری از سخنانش، عارف به امضای قانون تجارت آزاد میان ایران و کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا اشاره کرد و آن را یک «فرصت استراتژیک» برای صادرات محصولات کشاورزی دانست. او گفت دستیابی به بازارهای جدید تنها در صورتی ممکن است که بهره‌وری افزایش یافته، کیفیت محصولات ارتقا یابد و استانداردهای جهانی رعایت شود.

این نگاه منطقه‌ای دولت چهاردهم در بخش کشاورزی، نه‌تنها بر صادرات تأکید دارد بلکه بر ایجاد زنجیره ارزش در داخل کشور نیز تمرکز می‌کند. در این سیاست، صنایع تبدیلی، بسته‌بندی هوشمند، کنترل کیفی محصولات و پایش مستمر بازارهای هدف از ارکان رقابت‌پذیری ایران در بازار جهانی هستند.

چالش تغییرات اقلیمی و ضرورت آینده‌نگری در کشاورزی

عارف با نگاهی انتقادی به روند کند تطبیق کشاورزی کشور با شرایط اقلیمی متغیر، گفت کاهش منابع آبی و افزایش دما از سال‌ها پیش قابل پیش‌بینی بوده و هشدارهای جهانی متعددی نسبت به آن داده شده است. او بر این باور است که سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی باید مأموریت خود را از پژوهش صرف به پژوهش مسأله‌محور و ارائه راهکارهای عملی برای سازگاری با تغییرات زیست‌محیطی گسترش دهد.

در این چارچوب، همکاری نزدیک با دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و بخش خصوصی، کلید توسعه فناوری‌های مقاوم به خشکی، اصلاح ژنتیکی بذر و تولید محصولات با تاب‌آوری بالا در مقابل تغییرات آب‌وهوایی است. اجرای پروژه‌های بومی برای استفاده از پساب، احداث نیروگاه‌های خورشیدی و طرح‌های نوینی مانند «اگری‌ولتائیک» از جمله نمونه‌هایی است که می‌تواند الگوی کشاورزی پایدار آینده ایران باشد.

ظرفیت‌های علمی کشور و نقش کشاورزان در توسعه پایدار

عارف تأکید کرد که کشاورزی هوشمند بدون حضور فعال کشاورزان و آموزش‌های گسترده محقق نمی‌شود. سازمان تحقیقات در این‌باره مسئولیت سنگینی دارد تا یافته‌های علمی را به زبان ساده و کاربردی در اختیار تولیدکنندگان قرار دهد. او افزود ایران با سرمایه انسانی جوان و متخصص، توانایی تبدیل شدن به یکی از قطب‌های علمی و فناورانه منطقه در حوزه کشاورزی نوین را دارد، مشروط بر آن‌که پیوند میان دانش و عمل در مزرعه تقویت شود.

همچنین رویکرد جدید در مدیریت منابع آب، استفاده از سیستم‌های آبیاری هوشمند و توسعه کشاورزی حفاظتی، بخشی از تحول مورد نظر دولت چهاردهم در برنامه‌های توسعه اقتصادی است که هم‌راستا با اهداف محیط‌زیستی و کاهش فشار بر منابع طبیعی طراحی شده است.

تصویب برنامه‌های اجرایی در هیأت امنای سازمان تحقیقات

در ادامه این نشست، اعضای هیأت امنا گزارش‌هایی از عملکرد سازمان در حوزه تولید بذر، اصلاح الگوی کشت، پژوهش‌های کاربردی و مشارکت با بخش خصوصی ارائه کردند. همچنین گزارش حسابرسی سال ۱۴۰۳، بودجه تفصیلی سازمان، و تعیین حسابرس برای سال ۱۴۰۴ به تصویب رسید. از جمله طرح‌های مصوب می‌توان به اجرای پروژه جامع انتقال پساب و احداث تصفیه‌خانه فاضلاب در اراضی مرکز تحقیقات استان اصفهان، ایجاد نیروگاه خورشیدی در مراکز تحقیقاتی، اجرای طرح اگری‌ولتائیک در باغ‌های پسته و بازنگری استانداردهای ملی سلامت نهال‌ها و باغات مادری اشاره کرد.

این مصوبات نشان می‌دهد سازمان تحقیقات علاوه بر پژوهش‌های علمی، به اجرای پروژه‌های زیربنایی نیز توجه جدی دارد؛ پروژه‌هایی که نتیجه مستقیم آن بهبود کیفیت خاک، صرفه‌جویی در آب، افزایش بهره‌وری انرژی و تولید محصولات سالم‌تر است.

جمع‌بندی

اظهارات محمدرضا عارف در جلسه هیأت امنای سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی بیانگر تحول فکری تازه در نگاه دولت چهاردهم به بخش کشاورزی است؛ تحولی که امنیت غذایی را نه صرفاً به‌عنوان هدفی ملی بلکه به‌عنوان نتیجه‌ پیوند میان دانش، فناوری و سیاست‌گذاری هوشمند تعریف می‌کند. کشاورزی دانش‌بنیان، اصلاح الگوی کشت، بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر و گسترش همکاری‌های منطقه‌ای، مسیری است که ایران با شتاب در حال پیمودن آن است تا امنیت غذایی پایدار را برای نسل‌های آینده تضمین کند.