پزشکیان نسخه جدید پیوند دولت و دانشگاه را رونمایی کرد؛ دانشگاه‌ها از کلاس درس به میدان حکمرانی می‌روند؟

محور اصلی سخنان پزشکیان، تغییر کارکرد دانشگاه از نهادی آموزشی به نهادی حل‌کننده مسئله بود. او صریحاً تأکید کرد که دولت صرفاً به دنبال استفاده تشریفاتی از دانشگاهیان نیست، بلکه می‌خواهد ظرفیت استادان، گروه‌های علمی و دانشجویان را وارد میدان اجرا کند. این نگاه، ادامه همان مسیری است که پیش‌تر نیز رئیس‌جمهوری در نشست با مدیران وزارت علوم مطرح کرده بود؛ جایی که گفته بود پیشرفت کشور در گرو تبدیل سرمایه علمی به توان حل مسئله است و گسترش آموزش عالی بدون مأموریت و اثربخشی، پاسخگوی نیازهای توسعه نیست.

این سخنان از یک تغییر مهم در ادبیات رسمی دولت حکایت دارد. سال‌هاست درباره فاصله دانشگاه و صنعت، دانشگاه و دولت، یا دانشگاه و جامعه سخن گفته می‌شود، اما کمتر پیش آمده که دولت به‌صورت علنی از «واگذاری مسئولیت حل مسائل واقعی» به دانشگاه‌ها سخن بگوید. اگر این ایده در حد شعار باقی نماند، می‌تواند نقش دانشگاه‌ها را از تولید مقاله و مدرک به تولید راه‌حل تغییر دهد.

پزشکیان چه مأموریت‌هایی برای استادان مدیریت تعریف کرد؟

در نشست اخیر، پزشکیان به‌طور مشخص از چند حوزه نام برد که استادان و گروه‌های علمی مدیریت می‌توانند در آن نقش‌آفرینی کنند: ارتقای بهره‌وری بنگاه‌های اقتصادی، اصلاح ساختار منابع انسانی، طراحی و استقرار نظام‌های مدیریتی، تدوین مقررات، اصلاح فرآیندها، ساماندهی نظام مالی و برنامه‌ریزی راهبردی دستگاه‌ها و سازمان‌ها. نکته مهم این است که رئیس‌جمهوری تأکید کرد نتیجه اقدامات دانشگاهیان باید با شاخص‌های عملکردی و میزان ارزش‌آفرینی سنجیده شود.

این بخش از سخنان پزشکیان، پیام روشنی برای دانشگاه‌ها دارد: ورود به اجرا بدون سنجش‌پذیری کافی نیست. اگر دانشگاه قرار است مأموریت بگیرد، باید خروجی آن قابل ارزیابی باشد؛ مثلاً یک سازمان چقدر بهره‌ورتر شده، یک فرآیند چقدر کوتاه‌تر شده، هزینه‌ها چقدر کاهش یافته یا رضایت مردم از یک خدمت عمومی چقدر بالا رفته است.

شایسته‌سالاری؛ حمله به مدیریت رابطه‌ای

یکی از برجسته‌ترین محورهای سخنان رئیس‌جمهوری، تأکید بر شایسته‌سالاری بود. پزشکیان گفت مسئولیت‌ها باید بر مبنای توانمندی، شایستگی و کارآمدی افراد واگذار شود، نه بر اساس ملاحظات جناحی، سیاسی یا روابط غیرحرفه‌ای. او پیش‌تر نیز در نشست «هم‌اندیشی مسائل و چالش‌های نظام حکمرانی» تأکید کرده بود که مدیریت کشور باید بر پایه شایستگی باشد و استادان مدیریت می‌توانند در طراحی سازوکارهای شناسایی، ارزیابی و انتخاب مدیران شایسته نقش مؤثری ایفا کنند.

این بخش از سخنان پزشکیان، اگر به سازوکار اجرایی برسد، می‌تواند یکی از مهم‌ترین چالش‌های ساختار اداری ایران را هدف بگیرد. مسئله فقط این نیست که چه کسی مدیر می‌شود؛ مسئله این است که مدیر چگونه انتخاب، ارزیابی، حفظ یا برکنار می‌شود. در غیاب شاخص‌های روشن، مدیریت به میدان روابط، سهم‌خواهی و ملاحظات سیاسی تبدیل می‌شود. نسخه پزشکیان این است که دانشگاهیان در طراحی نظام ارزیابی و انتخاب مدیران وارد شوند.

انرژی؛ آزمون سخت مدیریت علمی

پزشکیان در بخش دیگری از سخنان خود، مدیریت مصرف انرژی را یکی از میدان‌های اصلی مداخله علمی دانشگاهیان دانست. او تأکید کرد مدیریت توسعه و مصرف انرژی باید بر پایه مطالعات علمی و با لحاظ ملاحظات اقتصادی، اجتماعی، انسانی و زیست‌محیطی انجام شود. رئیس‌جمهوری همچنین گفت اگر مدیری نتواند مصرف منابع و انرژی در مجموعه تحت مدیریت خود را کنترل کند، باید در کارآمدی او تردید کرد.

این جمله از نظر مدیریتی مهم است؛ زیرا مصرف انرژی را از یک موضوع صرفاً فنی به شاخص ارزیابی مدیران تبدیل می‌کند. در سال‌های اخیر، ناترازی انرژی یکی از چالش‌های جدی کشور بوده و دولت‌ها معمولاً راه‌حل را در افزایش تولید، محدودیت مصرف یا هشدارهای عمومی جست‌وجو کرده‌اند. اما پزشکیان این بار موضوع را به کیفیت مدیریت گره می‌زند: مدیری که نمی‌تواند منابع را بهینه مصرف کند، مدیر کارآمدی نیست.

اصلاح نظام پرداخت؛ تفاوت میان پرتلاش و کم‌کار

رئیس‌جمهوری در این نشست بار دیگر از ضرورت اصلاح نظام پرداخت سخن گفت و تأکید کرد حقوق و مزایا باید بر اساس عملکرد، بهره‌وری و ارزش‌آفرینی افراد تنظیم شود. او پیش‌تر نیز درباره نظام پرداخت اعضای هیئت علمی گفته بود استادانی که در تولید علم، حل مسائل کشور، تربیت نیروی انسانی و اثرگذاری اجتماعی نقش برجسته دارند، نباید با افرادی که صرفاً حضور اداری دارند و خروجی مشخصی ارائه نمی‌کنند، یکسان ارزیابی و پرداخت شوند.

این ایده می‌تواند هم جذاب باشد و هم چالش‌برانگیز. از یک سو، پرداخت مبتنی بر عملکرد می‌تواند انگیزه، بهره‌وری و عدالت سازمانی را افزایش دهد. از سوی دیگر، اگر شاخص‌های ارزیابی شفاف و قابل اعتماد نباشند، همین نظام می‌تواند به ابزار فشار، تبعیض یا امتیازدهی سلیقه‌ای تبدیل شود. بنابراین دانشگاه‌ها در این بخش فقط باید پیشنهاددهنده نباشند؛ باید شاخص‌های دقیق، قابل اندازه‌گیری و قابل دفاع طراحی کنند.

دانشجو در میدان عمل؛ تربیت مدیر آینده

پزشکیان دانشگاه مأموریت‌محور را فقط به استادان محدود نکرد. او گفت در این الگو، دانشجو نیز همزمان با آموزش، در میدان عمل تربیت می‌شود و با تجربه واقعی به مدیری توانمند، مسئله‌شناس و تصمیم‌ساز تبدیل خواهد شد. این نگاه با نقدی که او پیش‌تر به آموزش نظری در دانشگاه‌ها مطرح کرده بود هم‌راستاست؛ او گفته بود در بسیاری از دانشگاه‌های معتبر جهان، آموزش مبتنی بر حل مسئله، کار تیمی و تجربه عملی است، اما بخش مهمی از آموزش در ایران هنوز بر انتقال دانش نظری متمرکز است.

اگر این نگاه اجرایی شود، دانشجوی مدیریت، اقتصاد، مهندسی یا علوم اجتماعی به جای آنکه فقط پایان‌نامه بنویسد، می‌تواند در پروژه‌های واقعی دستگاه‌های اجرایی، شهرداری‌ها، بنگاه‌ها و سازمان‌های عمومی مشارکت کند. چنین مدلی هم به یادگیری دانشجو کمک می‌کند و هم دانشگاه را به بخشی از زنجیره حل مسئله تبدیل می‌کند.

کار تیمی و مدیریت تغییر؛ دو حلقه گمشده حکمرانی

رئیس‌جمهوری توسعه فرهنگ کار تیمی را از الزامات تحول مدیریتی کشور دانست و ضعف همکاری‌های بین‌فردی را یکی از چالش‌های نظام مدیریتی معرفی کرد. او همچنین مدیریت تغییر را از پیش‌نیازهای اصلی تحول در حکمرانی دانست و گفت اصلاح ساختارها همواره با مقاومت همراه است. این بخش از سخنان پزشکیان، شاید کمتر تیترساز باشد، اما در عمل یکی از مهم‌ترین موانع اصلاحات اداری را هدف می‌گیرد: مقاومت ساختارها در برابر تغییر.

در بسیاری از دستگاه‌ها، مشکل فقط نبود ایده نیست؛ مشکل این است که ایده وارد اجرا نمی‌شود یا در برابر آن مقاومت اداری، سیاسی و سازمانی شکل می‌گیرد. اگر دانشگاه‌ها قرار است در حکمرانی نقش‌آفرینی کنند، باید فقط نسخه فنی ندهند؛ باید نقشه اجرای تغییر، مدیریت مقاومت، آموزش کارکنان و سنجش پیامدها را هم طراحی کنند.

جدول محورهای اصلی نسخه مدیریتی پزشکیان

چالش اصلی؛ از سخن تا سازوکار

سخنان پزشکیان از نظر نظری، جذاب و قابل دفاع است؛ اما آزمون اصلی در اجراست. مأموریت‌محور کردن دانشگاه‌ها زمانی موفق می‌شود که دولت بداند دقیقاً چه مسئله‌ای را، با چه بودجه‌ای، در چه بازه زمانی و با چه شاخصی به کدام دانشگاه واگذار می‌کند. اگر این فرایند شفاف نباشد، خطر تبدیل شدن آن به مجموعه‌ای از قراردادهای نمایشی، گزارش‌های کم‌اثر یا پروژه‌های بی‌نتیجه وجود دارد.

از سوی دیگر، دانشگاه‌ها نیز باید آمادگی پذیرش مسئولیت اجرایی داشته باشند. حل مسئله واقعی با نگارش مقاله متفاوت است. در میدان اجرا، زمان محدود، منابع محدود، ذی‌نفعان متعدد، مقاومت اداری و فشار افکار عمومی وجود دارد. بنابراین دانشگاه مأموریت‌محور باید از نظر ساختار، حقوقی، مالی و مهارتی برای ورود به چنین میدانی آماده شود.

جمع‌بندی

سخنان مسعود پزشکیان در دومین نشست با استادان مدیریت، تصویری روشن از یکی از راهبردهای اصلی دولت چهاردهم ارائه می‌دهد: اتصال دانشگاه به حکمرانی، انتقال حل مسائل واقعی به ظرفیت‌های علمی و ارزیابی عملکرد بر اساس نتیجه. رئیس‌جمهوری از دانشگاهی سخن می‌گوید که درگیر بهره‌وری، انرژی، منابع انسانی، نظام پرداخت، شایسته‌سالاری، کار تیمی و مدیریت تغییر باشد؛ نه دانشگاهی که فقط کلاس، مدرک و مقاله تولید کند.

اما موفقیت این نسخه به اجرای دقیق وابسته است. اگر دولت بتواند مسئله‌ها را شفاف تعریف کند، اختیار و منابع بدهد، خروجی‌ها را با شاخص‌های واقعی بسنجد و در برابر مقاومت ساختار اداری عقب‌نشینی نکند، دانشگاه‌ها می‌توانند به بازوی علمی اصلاح حکمرانی تبدیل شوند. اما اگر این مسیر به نشست، شعار و گزارش محدود شود، مأموریت‌محور شدن دانشگاه‌ها هم به سرنوشت بسیاری از ایده‌های اصلاحی دچار خواهد شد؛ ایده‌هایی درست که هرگز از میز جلسه به میدان عمل نرسیدند.