چمن آزادی زیر ذره‌بین مجلس؛ فاجعه مدیریتی یا تعویض ضروری یک زمین بیمار؟

گزارش‌های تازه حاکی از آن است که کارشناسان، اواخر شهریور را زمان مناسب کاشت چمن جدید تشخیص داده‌اند. پس از کاشت نیز زمین باید چند ماه استراحت کند تا ریشه چمن تثبیت شود و استفاده زودهنگام، کیفیت آن را از بین نبرد. بر همین اساس، حداقل زمان مطرح‌شده برای بازگشت مسابقات فوتبال به آزادی، دی‌ماه است؛ آن هم مشروط به اینکه مراحل کاشت، نگهداری و آزمایش‌های فنی بدون تأخیر انجام شود.

این زمان‌بندی با وعده‌های قبلی تفاوت محسوسی دارد. محمدعلی ثابت‌قدم، مدیرعامل شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی، در فروردین گفته بود عملیات تعویض چمن ظرف چند روز آغاز می‌شود و در صورت بروزنکردن مشکل، ورزشگاه تا پایان مرداد آماده بهره‌برداری خواهد شد. اکنون موعد احتمالی استفاده دست‌کم چهار ماه عقب‌تر رفته است؛ تغییری که ضرورت ارائه یک تقویم اجرایی دقیق و توضیح رسمی درباره علت تأخیر را بیشتر می‌کند.

استقلال و پرسپولیس دوباره آواره می‌شوند

با خارج‌شدن آزادی از دسترس، شهدای شهر قدس بار دیگر یکی از گزینه‌های اصلی میزبانی استقلال و پرسپولیس خواهد بود. مدیر این ورزشگاه نیز آمادگی مجموعه برای برگزاری مسابقات لیگ برتر را اعلام کرده است. ورزشگاه پاس از دیگر گزینه‌های مطرح‌شده است، اما محل قطعی تمام دیدارها باید پس از بررسی استانداردها، وضعیت چمن، امکانات پخش تلویزیونی، مسائل امنیتی و ظرفیت تماشاگران اعلام شود.

محرومیت از آزادی تنها یک جابه‌جایی ساده نیست. دو باشگاه پایتخت بخشی از درآمد بلیت‌فروشی، امتیاز میزبانی در ورزشگاهی بزرگ و امکان حضور شمار بیشتری از هواداران را از دست می‌دهند. فشردگی استفاده از ورزشگاه‌های جایگزین نیز می‌تواند کیفیت زمین آن‌ها را پایین بیاورد؛ مشکلی که در فصل‌های گذشته بارها برای شهر قدس و دیگر ورزشگاه‌های تهران رخ داده است.

مجلس چرا وارد پرونده چمن آزادی شد؟

روح‌الله لک‌علی‌آبادی، نماینده دورود و ازنا و سخنگوی فراکسیون ورزش مجلس، گفته است اگر ثابت شود چمن قبلی قابلیت استفاده داشته و بدون ضرورت کارشناسی تخریب شده، موضوع می‌تواند مصداق تضییع بیت‌المال باشد. او خواستار بررسی تمام قراردادها، گزارش‌های کارشناسی، دلایل فنی تعویض زمین و نحوه هزینه‌کرد منابع شده است.

به گفته این نماینده، اگر در بررسی‌ها تخلف، قصور، ترک فعل یا اتلاف منابع عمومی احراز شود، گزارش پرونده به قوه قضائیه، سازمان بازرسی کل کشور و سایر مراجع نظارتی ارسال خواهد شد. این اظهارات به معنای اثبات تخلف نیست؛ بلکه نشان می‌دهد مجلس نسبت به مستندات فنی و مالی پروژه ابهام دارد و خواهان شفاف‌شدن فرایند تصمیم‌گیری است.

چمن قبلی سالم بود یا به ویروس آلوده شده بود؟

یکی از مهم‌ترین ادعاهای مطرح‌شده از سوی مسئولان پروژه، مشاهده نوعی ویروس یا آلودگی در خاک چمن آزادی است. گزارشی که در اواخر اردیبهشت منتشر شد، از وجود ویروس در خاک، برگزاری مناقصه برای انتخاب پیمانکار و نیاز به حدود چهار ماه زمان برای آماده‌شدن زمین جدید خبر می‌داد.

در مقابل، تصاویر زمین در دوره بازسازی، چمنی سبز و از نظر ظاهری قابل استفاده را نشان می‌دادند و حتی در مقطعی انتقال آن به ورزشگاهی دیگر مطرح شده بود. بااین‌حال، سبزبودن سطح چمن به‌تنهایی سلامت خاک، ریشه و سیستم زهکشی را ثابت نمی‌کند؛ همان‌طور که ادعای وجود ویروس نیز بدون انتشار نتیجه آزمایشگاه تخصصی، نوع بیماری، میزان آلودگی و نظر چند کارشناس مستقل، برای اثبات ضرورت تخریب کامل کافی نیست.

برای پایان‌دادن به این اختلاف، مسئولان باید گزارش نمونه‌برداری خاک، نتیجه آزمایش بیماری‌های گیاهی، میزان آسیب ریشه، وضعیت زهکشی و گزینه‌های جایگزین مانند ترمیم موضعی یا تعویض لایه‌های محدود را منتشر کنند. پرسش اصلی این نیست که چمن در عکس‌ها سبز دیده می‌شد؛ پرسش این است که آیا سند فنی معتبری وجود داشت که نشان دهد حفظ و احیای آن امکان‌پذیر یا اقتصادی نبوده است.

تناقض دیگری درباره نوع چمن جدید

ابتدا اعلام شد چمن جدید آزادی ممکن است از نوع هیبریدی باشد؛ فناوری‌ای که الیاف مصنوعی را با چمن طبیعی ترکیب می‌کند و در صورت اجرای صحیح، مقاومت زمین را در برابر استفاده فشرده افزایش می‌دهد. گزارش‌های بعدی اما حاکی از آن بود که پروژه نهایی قرار نیست با چمن هیبریدی اجرا شود و پیمانکار برنده مناقصه، چمن طبیعی جدید را جایگزین خواهد کرد.

تغییر نوع چمن الزاماً تصمیم اشتباهی نیست، اما باید توضیح داده شود چرا گزینه هیبریدی کنار گذاشته شد، مشخصات فنی طرح نهایی چیست و آیا زیرسازی، زهکشی، سیستم آبیاری و تجهیزات نگهداری نیز هم‌زمان اصلاح می‌شوند. تعویض سطح سبز بدون رفع مشکلات خاک و نگهداری می‌تواند چند سال بعد همان بحران را تکرار کند.

هزینه تعویض چمن چقدر است؟

رقم رسمی و تفکیک‌شده قرارداد جدید چمن در منابع معتبر بررسی‌شده اعلام نشده است. مدیرعامل شرکت توسعه در فروردین گفته بود عملیات اجرایی در حال آغاز است، اما در آن مقطع هنوز بودجه‌ای به‌طور مشخص برای چمن تخصیص پیدا نکرده بود. این موضوع یکی از بخش‌هایی است که باید در بررسی مجلس روشن شود: پروژه با چه منبع مالی شروع شده، رقم برآورد و قرارداد چقدر بوده و پرداخت‌ها بر چه مبنایی انجام می‌شوند؟

برآورد حدود سه هزار میلیارد تومان که برای ورزشگاه آزادی مطرح شده، مربوط به مجموعه عملیات بازسازی ورزشگاه است و نباید آن را هزینه تعویض چمن تلقی کرد. مدیرعامل شرکت توسعه در خرداد گفته بود از برآورد تقریبی سه همتی بازسازی، حدود دو همت هزینه شده است؛ اما رقم جداگانه‌ای برای چمن ارائه نکرد.

بنابراین انتشار رقم‌های غیررسمی بدون تفکیک هزینه زیرسازی، خاک‌برداری، بذر، آبیاری، زهکشی، نگهداری و دستمزد پیمانکار می‌تواند گمراه‌کننده باشد. مجلس برای قضاوت درباره تضییع منابع باید به اسناد مناقصه، صورت‌وضعیت‌ها و مقایسه قیمت پیشنهادی شرکت‌ها دسترسی داشته باشد.

چه اسنادی باید منتشر شود؟

برای شفاف‌شدن ماجرا، حداقل هفت سند اهمیت دارد: نتیجه آزمایش خاک، گزارش مشاور فنی، صورت‌جلسه تصویب تعویض کامل، اسناد مناقصه، مبلغ قرارداد، برنامه زمان‌بندی و ضمانت‌نامه کیفیت پیمانکار. علاوه بر آن باید مشخص شود چمن قبلی چگونه جمع‌آوری شده و آیا امکان استفاده از بخش‌های سالم آن در زمین‌های تمرینی یا دیگر ورزشگاه‌ها وجود داشته است.

ضمانت نگهداری اهمیت ویژه‌ای دارد. بسیاری از پروژه‌های چمن ورزشی هنگام تحویل ظاهری مناسب دارند، اما چند ماه بعد به دلیل آبیاری نامناسب، استفاده بیش از ظرفیت، نگهداری ضعیف یا انتخاب بذر نامتناسب دچار آسیب می‌شوند. قرارداد باید مسئولیت پیمانکار پس از کاشت و معیارهای دقیق پذیرش زمین را مشخص کند.

آزادی قربانی تصمیم‌های موقت شد؟

ورزشگاه آزادی در سال‌های اخیر هم‌زمان با عملیات بازسازی، میزبان تعداد قابل‌توجهی مسابقه بوده است. این تصمیم به استقلال، پرسپولیس و تیم ملی امکان میزبانی داد، اما کار عمرانی و نگهداری زمین را دشوارتر کرد. بازگشایی‌های موقت، وعده‌های متعدد درباره پایان پروژه و تغییر پی‌درپی تاریخ بهره‌برداری، اکنون اعتماد افکار عمومی به برنامه‌های اعلامی را کاهش داده است.

در فروردین وعده پایان کار در مرداد داده شد؛ در اردیبهشت، بحث ویروس خاک و مناقصه مطرح شد؛ و در تیر، موعد استفاده به دی‌ماه انتقال یافت. همین تغییرات نشان می‌دهد ورزشگاه آزادی بیش از یک عملیات عمرانی، به مدیریت یکپارچه، برنامه زمان‌بندی قابل سنجش و اطلاع‌رسانی منظم نیاز دارد.

آیا می‌توان اکنون از «تضییع بیت‌المال» سخن گفت؟

در شرایط فعلی، پاسخ قطعی منفی است. اظهارات نماینده مجلس مشروط است و هنوز نتیجه بررسی اسناد منتشر نشده. اگر آزمایش‌ها نشان دهند خاک به آلودگی گسترده و غیرقابل‌کنترل دچار بوده یا هزینه احیا از تعویض بیشتر می‌شده، جمع‌آوری چمن می‌تواند تصمیمی فنی و ضروری باشد.

اما اگر گزارش آزمایشگاهی معتبر وجود نداشته باشد، گزینه‌های ارزان‌تر بررسی نشده باشند، مناقصه شفاف برگزار نشده باشد یا چمن سالم تنها به‌دلیل تغییر طرح تخریب شده باشد، موضوع از یک اشتباه اجرایی فراتر می‌رود و بررسی مالی و حقوقی ضروری خواهد بود.

جمع‌بندی

ورزشگاه آزادی حداقل تا دی‌ماه از چرخه مسابقات خارج خواهد بود و استقلال و پرسپولیس بار دیگر باید به ورزشگاه‌های جایگزین بروند. مسئولان، آلودگی خاک و ضرورت کاشت چمن جدید را علت این تصمیم معرفی کرده‌اند؛ اما فراکسیون ورزش مجلس خواهان مشاهده اسناد فنی و مالی شده است.

در این پرونده، نه می‌توان صرفاً با مشاهده سبزبودن زمین نتیجه گرفت چمن سالم بوده و نه می‌توان بدون انتشار آزمایش‌ها، ادعای وجود ویروس را پایان بحث دانست. پاسخ نهایی در قراردادها، گزارش آزمایشگاه، صورت‌جلسات کارشناسی و نحوه هزینه‌کرد منابع قرار دارد.

ورزشگاه آزادی یک پروژه محلی نیست؛ مهم‌ترین زیرساخت فوتبال ایران است. اگر تعویض چمن ضروری بوده، مسئولان باید با انتشار مستندات از تصمیم خود دفاع کنند. اگر ضرورت فنی وجود نداشته، افکار عمومی حق دارد بداند چه کسانی تصمیم گرفته‌اند، چه مقدار هزینه شده و چرا استقلال، پرسپولیس و هواداران آن‌ها باید ماه‌ها هزینه یک تصمیم اشتباه را بپردازند.