واکنش اسماعیل بقائی به تخلیه ۲۱۱ بیمار

بر اساس گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی، حملات شامگاه چهارشنبه ۲۴ تیر ۱۴۰۵ به نقاطی در اطراف بیمارستان شهید بقایی اهواز موجب شد مسئولان درمانی برای جلوگیری از به خطر افتادن جان بیماران، این مرکز را موقتاً تخلیه کنند. بیماران بستری نیز به مراکز درمانی دیگر انتقال یافتند. در این گزارش گفته نشده است که ساختمان اصلی بیمارستان مستقیماً هدف موشک قرار گرفته باشد؛ موضوع تأییدشده از سوی منابع ایرانی، اصابت در نزدیکی بیمارستان و تصمیم به تخلیه اضطراری آن است.

رسانه‌های بین‌المللی نیز به نقل از مقام‌ها و رسانه‌های دولتی ایران گزارش داده‌اند که انفجارهای نزدیک بیمارستان باعث خروج بیش از ۲۰۰ بیمار شده است. رویترز در گزارش خود از موج حملات آمریکا به ایران، به وقوع خسارت در نزدیکی مناطق غیرنظامی، از جمله بیمارستانی در اهواز، اشاره کرد؛ اما جزئیات مستقلی درباره مختصات هدف یا میزان آسیب ساختمان بیمارستان ارائه نکرد.

بنابراین، در شرایط فعلی باید میان دو گزاره تفاوت گذاشت: ایران می‌گوید آمریکا مکانی در نزدیکی بیمارستان را هدف قرار داده و این حمله تخلیه مرکز درمانی را ضروری کرده است؛ اما شواهد عمومی موجود هنوز نشان نمی‌دهد که بیمارستان به‌عنوان هدف مستقیم انتخاب شده باشد.

واکنش اسماعیل بقائی به تخلیه ۲۱۱ بیمار

اسماعیل بقائی روز پنجشنبه ۲۵ تیر در شبکه اجتماعی ایکس نوشت بیمارستان شهید بقایی، که از آن به‌عنوان مرکز درمان کودکان مبتلا به سرطان در اهواز یاد کرد، پس از حمله آمریکا به مکانی در نزدیکی آن تخلیه شده است.

او اعلام کرد این حادثه موجب رنج و اضطراب شدید کودکان بستری شده و تخلیه اضطراری ۲۱۱ بیمار تحت شیمی‌درمانی را در پی داشته است. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران همچنین این اقدام را حمله‌ای علیه کودکانی دانست که برای ادامه زندگی مبارزه می‌کنند و کشورهای مدعی دفاع از حقوق بشر را به سکوت در برابر آسیب‌دیدن مراکز درمانی متهم کرد.

رقم ۲۱۱ بیمار در گزارش‌های داخلی و چند رسانه خارجی تکرار شده، اما تا زمان تنظیم این گزارش، سازمان بهداشت جهانی یا یک نهاد مستقل بین‌المللی آمار و وضعیت این بیماران را جداگانه تأیید نکرده است. همچنین اطلاعات دقیقی درباره مقصد انتقال بیماران، تعداد کودکان در میان آنان یا زمان ازسرگیری فعالیت کامل بیمارستان منتشر نشده است.

تخلیه بیماران شیمی‌درمانی چه پیامدهایی دارد؟

تخلیه یک مرکز درمانی عادی نیز عملیات پیچیده‌ای است، اما انتقال بیمارانی که تحت شیمی‌درمانی قرار دارند با حساسیت بیشتری همراه می‌شود. این بیماران ممکن است به داروهای زمان‌بندی‌شده، امکانات تخصصی، آزمایش‌های مستمر، مراقبت از عوارض درمان و محیطی با کنترل مناسب عفونت نیاز داشته باشند.

سازمان بهداشت جهانی تأکید می‌کند بیمارستان‌ها باید حتی در بحران‌ها توان ادامه خدمات ضروری را حفظ کنند؛ زیرا این مراکز محل تمرکز تجهیزات، نیروی متخصص و خدمات مربوط به شرایط حاد و پیچیده هستند. هرگونه اختلال در آب، برق، ارتباطات، دسترسی کارکنان یا زنجیره تأمین دارو می‌تواند کارکرد شبکه درمانی را با مشکل مواجه کند.

به همین دلیل، حتی اگر یک بیمارستان مستقیماً مورد اصابت قرار نگیرد، انفجارهای نزدیک آن می‌توانند به تخلیه پیشگیرانه، توقف موقت درمان و افزایش فشار بر سایر بیمارستان‌های شهر منجر شوند. انتقال ۲۱۱ بیمار نیز مستلزم فراهم کردن تخت، دارو، پرونده پزشکی، وسایل حمل ایمن و تیم‌های تخصصی در مراکز مقصد است.

آیا حادثه اهواز از نظر حقوقی «جنایت جنگی» است؟

براساس قواعد حقوق بین‌الملل بشردوستانه، مراکز و واحدهایی که منحصراً برای اهداف پزشکی استفاده می‌شوند باید در همه شرایط محترم شمرده شده و مورد حمایت قرار گیرند. ماده ۱۲ پروتکل الحاقی اول کنوانسیون‌های ژنو تصریح می‌کند که واحدهای پزشکی نباید هدف حمله قرار گیرند. قاعده ۲۸ حقوق عرفی جنگ نیز بر ضرورت حفاظت از مراکز درمانی تأکید دارد.

با این حال، هر انفجار یا خسارت در نزدیکی بیمارستان خودبه‌خود برای اثبات «حمله عمدی به بیمارستان» کافی نیست. برای تشخیص وقوع جنایت جنگی باید روشن شود هدف عملیات چه بوده، آیا یک هدف نظامی معتبر در نزدیکی بیمارستان وجود داشته، مهاجم از حضور بیماران اطلاع داشته و آیا اصول تفکیک اهداف، تناسب و احتیاط رعایت شده است.

حتی هنگام هدف قرار دادن یک مکان نظامی، طرف حمله‌کننده موظف است همه اقدامات احتیاطی عملی را برای کاهش تلفات غیرنظامیان و صدمه به مراکز درمانی انجام دهد. همچنین حمله‌ای که خسارت پیش‌بینی‌شده آن به غیرنظامیان در مقایسه با مزیت نظامی مورد انتظار بیش از اندازه باشد، می‌تواند ناقض اصل تناسب محسوب شود.

در نتیجه، تعبیر «جنایت جنگی» در اظهارات بقائی موضع رسمی دولت ایران است. تأیید حقوقی نهایی این عنوان نیازمند اطلاعات عملیاتی، تصاویر ماهواره‌ای، بررسی محل اصابت، شهادت کارکنان بیمارستان و ارزیابی یک مرجع مستقل است.

آمریکا درباره هدف حمله چه گفته است؟

ارتش آمریکا از اجرای موج تازه‌ای از حملات علیه مواضع ایران خبر داده و هدف کلی این عملیات را تضعیف توانایی‌های نظامی مرتبط با تهدید کشتیرانی و تنگه هرمز اعلام کرده است. گزارش‌های منتشرشده از حمله به مواضع نظامی، مراکز موشکی و تأسیسات ساحلی در نقاط مختلف ایران حکایت دارند.

با این حال، در منابع عمومی بررسی‌شده، توضیح مشخصی از سوی آمریکا درباره حمله اهواز، هدف دقیق نزدیک بیمارستان شهید بقایی یا علت انتخاب آن محل یافت نشد. همچنین مشخص نیست آیا واشینگتن از تخلیه بیماران اطلاع داشته یا تحقیق جداگانه‌ای درباره پیامدهای غیرنظامی عملیات آغاز کرده است.

نبود توضیح رسمی درباره یک حمله حساس، بر ابهام‌های موجود می‌افزاید. انتشار مختصات هدف، نوع تأسیسات مورد حمله و ارزیابی خسارت‌های جانبی می‌تواند به روشن شدن تفاوت میان حمله مستقیم به یک مرکز درمانی و اصابت به هدفی در مجاورت آن کمک کند.

واکنش ایران؛ فشار دیپلماتیک بر مدافعان حقوق بشر

بخش مهمی از پیام بقائی متوجه دولت‌ها و نهادهایی بود که به‌طور مستمر درباره حقوق بشر و حفاظت از غیرنظامیان سخن می‌گویند. او استدلال کرد سکوت در برابر به خطر افتادن بیمارستان‌ها و مراکز درمانی، اعتبار اخلاقی این بازیگران را زیر سؤال می‌برد.

این موضع می‌تواند مقدمه‌ای برای پیگیری موضوع در سازمان ملل، شورای حقوق بشر و نهادهای بشردوستانه باشد. ایران برای پیگیری حقوقی و دیپلماتیک پرونده باید اسناد مربوط به خسارت‌ها، تصاویر محل، اطلاعات پزشکی بیماران منتقل‌شده و مختصات دقیق حمله را ارائه کند.

از سوی دیگر، درخواست از سازمان بهداشت جهانی یا کمیته بین‌المللی صلیب سرخ برای بررسی مستقل حادثه می‌تواند اعتبار اطلاعات منتشرشده را افزایش دهد. چنین بررسی‌ای باید نه‌تنها وضعیت ساختمان بیمارستان، بلکه آثار اختلال درمان بر بیماران و میزان رعایت اقدامات احتیاطی را ارزیابی کند.

وضعیت بیمارستان شهید بقایی اکنون چگونه است؟

آخرین گزارش‌های منتشرشده، تخلیه موقت بیمارستان و انتقال بیماران به دیگر مراکز درمانی را تأیید می‌کنند؛ اما هنوز درباره بازگشت بیماران، ادامه شیمی‌درمانی یا میزان خسارت واردشده به تجهیزات اطلاعات جامعی در دست نیست.

اولویت فوری باید تضمین ادامه درمان بدون وقفه، تأمین دارو و مراقبت روانی از کودکان و خانواده‌های آنان باشد. در مرحله بعد، لازم است مقام‌های بهداشتی گزارشی شفاف درباره وضعیت هر ۲۱۱ بیمار، ظرفیت مراکز جایگزین و زمان بازگشایی بیمارستان ارائه دهند.

حادثه اهواز، صرف‌نظر از اختلاف بر سر عنوان حقوقی آن، پیامد انسانی روشنی داشته است: صدها بیمار در حال درمان ناچار شده‌اند شبانه یک مرکز تخصصی را ترک کنند. روشن شدن مسئولیت این اتفاق نیازمند تحقیق مستقل است، اما ضرورت حفاظت عملی از بیماران و مراکز درمانی نباید تا پایان تحقیقات به تعویق بیفتد.