جوان‌گرایی تیم ملی ایران چه شد؟ ۱۸ بازیکن تکراری از جام ملت‌ها تا جام جهانی

مقایسه فهرست نهایی ایران در جام ملت‌های آسیا ۲۰۲۳ با جام جهانی ۲۰۲۶ نشان می‌دهد ۱۸ نفر از ۲۶ بازیکن، یعنی بیش از ۶۹ درصد فهرست، در هر دو تورنمنت حضور داشته‌اند. ایران حتی در دیدار برابر بلژیک با میانگین سنی ۳۲ سال و ۱۸۱ روز، مسن‌ترین ترکیب آغازکننده ثبت‌شده در تاریخ جام جهانی از سال ۱۹۶۶ به بعد را به زمین فرستاد.

بنابراین مسئله فقط استفاده از چند بازیکن باتجربه نبود؛ جوان‌گرایی در سطح شاکله اصلی تیم ملی عملاً به تعویق افتاد و حالا در آستانه جام ملت‌های آسیا ۲۰۲۷، همان پرسش قدیمی دوباره مطرح است: تغییر نسل دقیقاً قرار است چه زمانی آغاز شود؟

راستی‌آزمایی دو اشتباه در فهرست‌ها

در متن اولیه نوشته شده بود امیرحسین حسین‌زاده در برنامه قلعه‌نویی برای جام جهانی ۲۰۲۶ جایی نداشت؛ درحالی‌که نام او در فهرست رسمی ۲۶نفره ایران وجود داشت. حسین‌زاده در کنار مهدی طارمی، شهریار مغانلو، علی علیپور و دنیس درگاهی در میان مهاجمان منتخب قرار گرفت.

در مقابل، محمدجواد حسین‌نژاد که در فهرست مقایسه‌ای جام ملت‌های آسیا قرار داده شده، عضو فهرست نهایی ایران نبود. او ابتدا به اردوی ۲۷نفره دعوت شد، اما با توجه به محدودیت فهرست ۲۶نفره از ترکیب نهایی خط خورد.

بنابراین فهرست صحیح جام ملت‌ها ۲۶ بازیکن داشت و حذف حسین‌نژاد جوان، خود یکی از نخستین نشانه‌های غلبه نتیجه‌گرایی کوتاه‌مدت بر برنامه تغییر نسل بود.

آمار چه می‌گوید؟

یک بررسی آماری پیش از مسابقات، ایران را با میانگین سنی ۲۹.۸۱ سال دومین فهرست مسن جام جهانی معرفی کرد. در همین ارزیابی، ۱۶ بازیکن ایران حداقل ۳۰ سال سن داشتند؛ بیش از هر تیم دیگری در مسابقات.

مسن‌بودن به‌تنهایی عیب محسوب نمی‌شود. تیم‌های موفق می‌توانند با ترکیبی از تجربه و جوانی نتیجه بگیرند. مشکل ایران این بود که بازیکنان جوان نه به‌عنوان اجزای اصلی یک نسل جدید، بلکه بیشتر به‌عنوان نفرات تکمیل‌کننده فهرست یا گزینه‌های ذخیره وارد تیم شدند.

۱۸ بازیکنی که از قطر تا آمریکا ماندند

سه دروازه‌بان ایران بدون تغییر باقی ماندند: علیرضا بیرانوند، پیام نیازمند و سیدحسین حسینی.

در خطوط دیگر نیز احسان حاج‌صفی، میلاد محمدی، شجاع خلیل‌زاده، محمدحسین کنعانی‌زادگان، رامین رضاییان، آریا یوسفی، روزبه چشمی، سعید عزت‌اللهی، سامان قدوس، علیرضا جهانبخش، محمد محبی، مهدی ترابی، مهدی قایدی، مهدی طارمی و شهریار مغانلو در هر دو فهرست حضور داشتند. فهرست جام ملت‌ها در دی‌ماه ۱۴۰۲ منتشر شد و فهرست جام جهانی نیز در خرداد ۱۴۰۵ اعلام شد؛ یعنی در فاصله حدود دو سال و نیم، نزدیک به ۷۰ درصد نفرات تغییر نکردند.

تداوم حضور یک بازیکن لزوماً منفی نیست. بازیکنی که همچنان بهترین گزینه پست خود است باید دعوت شود؛ اما وقتی تعداد نفرات مشترک به ۱۸ نفر می‌رسد و بیشتر مهره‌های اصلی نیز از همان نسل هستند، دیگر نمی‌توان از یک پروژه واقعی تغییر نسل سخن گفت.

هشت تغییر؛ چند نفر واقعاً نماد جوان‌گرایی بودند؟

در مقایسه با جام ملت‌های آسیا، هشت نام جدید وارد فهرست جام جهانی شدند: علی نعمتی، دانیال ایری، صالح حردانی، محمد قربانی، امیرمحمد رزاقی‌نیا، علی علیپور، دنیس درگاهی و امیرحسین حسین‌زاده.

اما همه این بازیکنان جوان نبودند. علی نعمتی و علی علیپور در زمان جام جهانی حدود ۳۰ سال داشتند و نمی‌توان حضورشان را بخشی از تغییر نسل دانست. حردانی، قربانی و حسین‌زاده نیز بازیکنانی در میانه دهه ۲۰ زندگی خود بودند، نه استعدادهایی که برای یک چرخه طولانی تا جام جهانی ۲۰۳۰ آماده شده باشند.

رزاقی‌نیا، دانیال ایری و دنیس درگاهی نزدیک‌ترین نمونه‌ها به جوان‌گرایی واقعی بودند. فدراسیون نیز با انتشار گزارش‌هایی از انتخاب رزاقی‌نیا به‌عنوان جوان‌ترین ملی‌پوش ایران در تاریخ جام جهانی دفاع کرد. بااین‌حال، قرارگرفتن چند بازیکن جوان در انتهای فهرست با ساختن یک ترکیب جدید تفاوت دارد.

معیار اصلی باید میزان اعتماد در مسابقات جدی، تعداد بازی‌های ثابت و نقش بازیکن در ساختار تاکتیکی باشد؛ نه صرفاً حضور در اردو، نشستن روی نیمکت یا همراهی تیم در تورنمنت.

ترکیب مقابل بلژیک، نماد شکست پروژه تغییر نسل

روشن‌ترین تصویر از وضعیت تیم ملی در مسابقه دوم مرحله گروهی برابر بلژیک دیده شد. ایران با ترکیبی وارد زمین شد که میانگین سنی آن ۳۲ سال و ۱۸۱ روز بود؛ آماری که طبق بررسی اپتا، مسن‌ترین ترکیب آغازکننده ثبت‌شده در جام جهانی از سال ۱۹۶۶ به بعد محسوب می‌شود.

ایران در آن مسابقه به تساوی بدون گل رسید و از نظر نتیجه مقابل حریفی قدرتمند شکست نخورد؛ بنابراین انتقاد از سن ترکیب نباید به معنای نادیده‌گرفتن عملکرد دفاعی تیم باشد. مسئله این است که کادر فنی پس از بیش از سه سال فعالیت، در یکی از مهم‌ترین مسابقات خود همچنان بیشترین اعتماد را به مسن‌ترین بخش تیم داشت.

حتی اگر استفاده از باتجربه‌ها در خود جام جهانی قابل توجیه باشد، پرسش اصلی به سال‌های قبل برمی‌گردد. جام جهانی محل آزمایش بازیکن نیست؛ اما مقدماتی، مسابقات دوستانه، تورنمنت‌های منطقه‌ای و پنجره‌های فیفا دقیقاً برای آماده‌کردن نسل جدید در اختیار کادر فنی قرار داشت.

«جام جهانی جای جوان‌گرایی نیست»؛ گزاره درست با نتیجه‌گیری ناقص

این جمله که جام جهانی محل جوان‌گرایی ناگهانی نیست، از نظر فنی درست است. هیچ مربی‌ای در بزرگ‌ترین تورنمنت فوتبال جهان، صرفاً به دلیل پایین‌آوردن میانگین سنی از بازیکن جوان استفاده نمی‌کند.

اما همین استدلال مسئولیت کادر فنی را بیشتر می‌کند. قلعه‌نویی از اسفند ۱۴۰۱ هدایت ایران را برعهده داشت و تا جام جهانی ۲۰۲۶ بیش از سه سال زمان، یک جام ملت‌ها، مسابقات مقدماتی و چندین اردوی آماده‌سازی در اختیارش بود. فدراسیون نیز ادامه همکاری او تا جام ملت‌های ۲۰۲۷ را تأیید کرده است.

وقتی جوانان در سه سال منتهی به جام جهانی به مهره‌های ثابت تبدیل نشده‌اند، نمی‌توان در روز مسابقه گفت زمان آزمون‌وخطا نیست. زمان آزمون‌وخطا همان دوره‌ای بود که تیم ملی بیشتر با ترکیب تثبیت‌شده و قابل پیش‌بینی وارد میدان شد.

جام ملت‌های ۲۰۲۷؛ آخرین فرصت یا بهانه تازه؟

پس از حذف ایران با سه تساوی در جام جهانی، فدراسیون اعلام کرد قلعه‌نویی تا جام ملت‌های آسیا روی نیمکت باقی خواهد ماند. ایران در مسابقاتی که از ۷ ژانویه تا ۵ فوریه ۲۰۲۷ در عربستان برگزار می‌شود، با چین، سوریه و قرقیزستان هم‌گروه است.

اکنون خطر آن وجود دارد که عبارت «جبران جام جهانی» به دلیل دیگری برای حفظ کامل نسل قبلی تبدیل شود. استدلال احتمالی روشن است: ایران برای قهرمانی به تجربه نیاز دارد و تغییرات باید پس از جام ملت‌ها انجام شود.

این همان چرخه‌ای است که پیش‌تر نیز تکرار شده است. پیش از تورنمنت، نتیجه‌گیری اولویت دارد؛ پس از تورنمنت، زمان کافی برای تغییر وجود ندارد؛ نزدیک مسابقات بعدی نیز اعلام می‌شود که جوان‌گرایی در تورنمنت بزرگ منطقی نیست.

اگر این منطق ادامه پیدا کند، بازیکنانی که قرار است ستون‌های جام جهانی ۲۰۳۰ باشند، بدون تجربه کافی مسابقات مهم به آن چرخه خواهند رسید.

فدراسیون باید مأموریت قلعه‌نویی را شفاف کند

ادامه همکاری با سرمربی بدون تعریف هدف قابل اندازه‌گیری، همان شرایط مبهم گذشته را تکرار می‌کند. فدراسیون باید مشخص کند که از قلعه‌نویی فقط قهرمانی در جام ملت‌ها را می‌خواهد یا ساختن تیمی برای چرخه ۲۰۳۰ نیز بخشی از قرارداد و ارزیابی عملکرد اوست.

این مأموریت می‌تواند شامل کاهش تدریجی میانگین سنی، تعیین جانشین برای بازیکنان قدیمی، افزایش دقایق بازیکنان زیر ۲۳ سال در مسابقات رسمی و ساختن یک هسته جدید در خطوط دفاع، هافبک و حمله باشد.

منظور کنارگذاشتن یک‌باره تمام بازیکنان باتجربه نیست. حذف هم‌زمان همه بزرگان می‌تواند به کیفیت و تعادل تیم آسیب بزند. تغییر نسل موفق باید مرحله‌ای باشد: چند بازیکن قدیمی به‌عنوان رهبر حفظ شوند، اما مسئولیت اصلی به‌تدریج به نسل بعد منتقل شود.

تکلیف بازیکنان باتجربه چه می‌شود؟

بازیکنانی مانند مهدی طارمی، علیرضا جهانبخش، سامان قدوس، احسان حاج‌صفی، رامین رضاییان و شجاع خلیل‌زاده سال‌ها برای تیم ملی بازی کرده‌اند و ارزیابی آینده آنان باید براساس آمادگی فنی باشد، نه حمله شخصی یا انکار خدمات گذشته.

بااین‌حال، دعوت‌شدن براساس نام، سابقه یا جایگاه رختکن نمی‌تواند تا بی‌نهایت ادامه پیدا کند. هر بازیکن باید با رقبای جوان‌تر در یک رقابت واقعی قرار بگیرد و کادر فنی نیز توضیح دهد چه کسی برای جام ملت‌ها انتخاب می‌شود، چه کسی برای چرخه ۲۰۳۰ و چه کسی صرفاً نقشی کوتاه‌مدت دارد.

تجربه زمانی ارزشمند است که به انتقال مسئولیت کمک کند؛ نه اینکه مانع شکل‌گیری جانشین شود.

جمع‌بندی

انتقاد از روند جوان‌گرایی تیم ملی فقط یک برداشت احساسی نیست. ۱۸ بازیکن مشترک در دو فهرست ۲۶نفره، حضور ۱۶ بازیکن ۳۰ساله یا بیشتر در جام جهانی و ثبت میانگین ۳۲ سال و ۱۸۱ روز برای ترکیب مقابل بلژیک نشان می‌دهد هسته تیم ایران تغییر بنیادی نکرد.

البته متن اولیه دو اشتباه داشت: امیرحسین حسین‌زاده در فهرست جام جهانی حضور داشت و محمدجواد حسین‌نژاد در آخرین مرحله از فهرست جام ملت‌ها کنار گذاشته شد. اصلاح این موارد اما نتیجه کلی را تغییر نمی‌دهد؛ چند نام تازه وارد فهرست شدند، ولی نسل تازه‌ای در ترکیب اصلی شکل نگرفت.

جام ملت‌های آسیا نباید دوباره به توقفگاه تغییر نسل تبدیل شود. فدراسیون باید پیش از آغاز اردوها روشن کند که قهرمانی تنها هدف است یا ساخت تیم ۲۰۳۰ نیز بخشی از مأموریت قلعه‌نویی خواهد بود. بدون چنین برنامه‌ای، احتمال دارد پس از جام ملت‌های ۲۰۲۷ دوباره همان جمله قدیمی شنیده شود: «از این به بعد باید جوان‌گرایی کنیم.»