سقوط دینار عراق از ۱۳۴ به ۱۲۵ هزار تومان؛ کدام نرخ برای زائران واقعی‌تر است؟

گزارش منتشرشده در ساعت ۱۵:۳۳ شنبه نشان می‌دهد هزار دینار عراق که صبح در محدوده ۱۳۴ هزار تومان معامله می‌شد، تا زمان تنظیم خبر به ۱۲۵ هزار تومان رسیده است. بنابراین بخشی از جهش ابتدای روز در فاصله چند ساعت تخلیه شد و خریدارانی که در سقف صبح وارد بازار شدند، با افتی حدود ۹ هزار تومان به ازای هر هزار دینار مواجه شدند.

کاهش از ۱۳۴ هزار به ۱۲۵ هزار تومان، افتی حدود ۶.۷ درصدی محسوب می‌شود. برای زائری که قصد خرید سهمیه کامل ۲۰۰ هزار دیناری را داشته باشد، تفاوت این دو نرخ به یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان می‌رسد: هزینه خرید در نرخ ۱۳۴ هزار تومان حدود ۲۶ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان و در نرخ ۱۲۵ هزار تومان حدود ۲۵ میلیون تومان خواهد بود.

چرا منابع مختلف قیمت‌های متفاوتی اعلام می‌کنند؟

مهم‌ترین نکته این است که بازار دینار عراق یک تابلوی واحد و متمرکز ندارد. تجارت‌نیوز نرخ لحظه‌ای هزار دینار را ۱۲۵ هزار تومان ثبت کرده، درحالی‌که یک سامانه دیگر برای هر ۱۰۰ دینار حدود ۱۲ هزار و ۶۲۰ تومان اعلام کرده است؛ رقمی که معادل ۱۲۶ هزار و ۲۰۰ تومان برای هزار دینار می‌شود و با گزارش افت بازار همخوانی نسبی دارد.

در مقابل، اقتصادنیوز و جدول دیگری از بازار، هر دینار را حدود ۱۴۵.۶ تومان ثبت کرده‌اند؛ یعنی هزار دینار نزدیک به ۱۴۵ هزار و ۶۰۰ تومان. این اختلاف حدود ۲۰ هزار تومانی را نمی‌توان یک نوسان عادی چنددقیقه‌ای دانست و احتمالاً از تفاوت مبنای محاسبه، نرخ اسکناس عمده و خرده، خرید و فروش، محل معامله یا استفاده از نرخ رسمی به‌جای بازار موازی عراق ناشی می‌شود.

بنابراین عبارت «قیمت دینار عراق ۱۲۵ هزار تومان است» تنها زمانی دقیق است که مشخص شود منظور نرخ فروش هزار دینار در کدام بازار، در چه ساعت و با چه حجم معامله‌ای است. خریدار ممکن است در صرافی، شعبه بانکی، بازار مرزی یا فروشگاه‌های ارزی با ارقام متفاوتی روبه‌رو شود.

نرخ رسمی عراق با بازار آزاد بغداد فاصله دارد

بانک مرکزی عراق در تابلوی رسمی خود نرخ هر دلار را حدود یک‌هزار و ۳۱۰ دینار اعلام می‌کند. در برخی دستورالعمل‌های بانکی نیز سقف فروش دلار توسط مؤسسات مالی یک‌هزار و ۳۲۰ دینار تعیین شده است. این نرخ رسمی مبنای برخی تبدیل‌های بین‌المللی و محاسبات بانکی است.

اما دلار در بازار آزاد عراق با نرخ بالاتری معامله می‌شود. داده‌های شنبه ۱۸ ژوئیه از بغداد، اربیل و بصره نشان می‌دهد هر ۱۰۰ دلار در محدوده ۱۵۳ هزار تا ۱۵۳ هزار و ۷۵۰ دینار خریدوفروش شده است؛ یعنی هر دلار در بازار موازی تقریباً ۱۵۳۰ تا ۱۵۳۸ دینار ارزش داشته است.

این فاصله توضیح می‌دهد چرا تبدیل دینار به تومان می‌تواند دو پاسخ کاملاً متفاوت داشته باشد. اگر دلار آزاد ایران را حدود ۱۹۲ هزار و ۵۰۰ تومان و نرخ بازار موازی بغداد را تقریباً ۱۵۳۷.۵ دینار در نظر بگیریم، ارزش محاسباتی هزار دینار حدود ۱۲۵ هزار و ۲۰۰ تومان می‌شود؛ عددی بسیار نزدیک به نرخ ۱۲۵ هزار تومانی گزارش بازار.

اما اگر همین محاسبه با نرخ رسمی بانک مرکزی عراق، یعنی حدود ۱۳۱۰ دینار برای هر دلار انجام شود، ارزش هزار دینار به نزدیک ۱۴۷ هزار تومان می‌رسد. به نظر می‌رسد بخش مهمی از اختلاف میان تابلوهای ۱۲۵ هزار و ۱۴۵ هزار تومانی، از استفاده از همین دو نرخ متفاوت ناشی می‌شود. این یک استنباط محاسباتی بر پایه نرخ دلار ایران و نرخ‌های رسمی و موازی عراق است.

ابهام در عبارت «بازار عراق روی کانال ۱۳۰ هزار تومان»

گفته شده دینار «در بازار این کشور» همچنان در کانال ۱۳۰ هزار تومان دادوستد می‌شود. این عبارت نیازمند توضیح است، زیرا معامله‌گران داخل عراق قیمت دینار را با تومان ایران اعلام نمی‌کنند؛ آنها معمولاً قیمت ۱۰۰ دلار را برحسب دینار عراق منتشر می‌کنند.

نرخ ثبت‌شده در بغداد در محدوده ۱۵۳ هزار و ۷۵۰ دینار برای ۱۰۰ دلار، با دلار ۱۹۲ هزار و ۵۰۰ تومانی ایران، ارزش هزار دینار را نزدیک ۱۲۵ هزار تومان نشان می‌دهد، نه الزاماً ۱۳۰ هزار تومان. رقم ۱۳۰ هزار تومان می‌تواند مربوط به ساعت دیگری از معاملات، نرخ فروش خرده‌فروشی، شهر متفاوت یا حاشیه سود صرافی باشد، اما بدون معرفی منبع و ساعت ثبت نمی‌توان آن را نرخ عمومی «بازار عراق» دانست.

نقش اربعین در افزایش تقاضای دینار

عرضه ارز اربعین از ۲۰ تیر آغاز شده و زائران بالای پنج سال می‌توانند تا سقف ۲۰۰ هزار دینار عراق از بانک‌ها و صرافی‌های مجاز دریافت کنند. بانک مرکزی اعلام کرده این ارز از محل منابع داخلی فروشندگان و با نرخ توافقی عرضه می‌شود؛ بنابراین برخلاف تصور رایج، نرخ آن لزوماً یارانه‌ای یا ثابت نیست و می‌تواند همراه بازار تغییر کند.

در روزهای نخست عرضه، گزارش‌هایی از نرخ‌های حدود ۱۱۸ تا ۱۳۰ هزار تومان برای هر هزار دینار در شبکه بانکی منتشر شد. همین تغییرات باعث شد در برخی مقاطع، ارز عرضه‌شده در بانک از بازار آزاد گران‌تر و در مقاطع دیگر ارزان‌تر باشد. زائر باید نرخ نهایی شعبه، کارمزد احتمالی و قیمت بازار آزاد را در همان روز مقایسه کند؛ مقایسه نرخ امروز با تابلوی چند روز قبل می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

افزایش تقاضای فصلی اربعین می‌تواند فاصله خرید و فروش دینار را بیشتر کند. بازار اسکناس دینار در ایران نسبت به دلار و یورو عمق کمتری دارد و در ساعات پرتقاضا، برخی فروشندگان قیمت بالاتری برای تحویل فوری درخواست می‌کنند. در مقابل، با افزایش عرضه بانک‌ها یا کاهش خریدهای هیجانی، نرخ می‌تواند در مدت کوتاهی چند هزار تومان عقب‌نشینی کند.

چه عواملی مسیر بعدی دینار را تعیین می‌کنند؟

قیمت دینار به تومان از دو متغیر اصلی اثر می‌گیرد: ارزش دلار در بازار ایران و نسبت دلار به دینار در عراق. رشد دلار در تهران، در صورت ثابت ماندن بازار عراق، قیمت تومانی دینار را بالا می‌برد. در مقابل، اگر دلار در بازار آزاد عراق گران شود و برای خرید هر دلار دینار بیشتری لازم باشد، ارزش دینار در برابر تومان کاهش پیدا می‌کند.

به همین دلیل ممکن است دلار ایران صعودی باشد، اما دینار هم‌زمان افت کند؛ کافی است کاهش ارزش دینار در بازار موازی عراق یا افزایش عرضه اسکناس در ایران شدیدتر از رشد دلار تهران باشد. نوسان شنبه از ۱۳۴ هزار به ۱۲۵ هزار تومان می‌تواند حاصل ترکیبی از تخلیه تقاضای ابتدای روز، تفاوت نرخ‌های مرجع و افزایش عرضه فروشندگان باشد؛ بااین‌حال، اطلاعات عمومی دقیقی از حجم معاملات برای تعیین سهم هر عامل منتشر نشده است.

زائران هنگام خرید به چه نکاتی توجه کنند؟

مقایسه باید همیشه بر مبنای یک واحد مشخص، ترجیحاً «هزار دینار»، انجام شود. برخی تابلوها قیمت یک دینار، بعضی ۱۰۰ دینار و برخی دیگر هزار دینار را اعلام می‌کنند و اشتباه در تبدیل واحد می‌تواند اختلاف ظاهری بزرگی ایجاد کند.

همچنین باید مشخص شود عدد اعلام‌شده قیمت خرید صرافی است یا قیمت فروش به مشتری. نرخ خرید معمولاً پایین‌تر است و برای محاسبه هزینه سفر باید نرخ فروش اسکناس ملاک قرار گیرد. دریافت فاکتور، شمارش اسکناس، بررسی سلامت و اصالت آن و خرید از بانک یا صرافی مجاز نیز اهمیت دارد.

جمع‌بندی؛ افت واقعی بود، اما یک نرخ واحد وجود ندارد

عقب‌نشینی هزار دینار از ۱۳۴ هزار به ۱۲۵ هزار تومان در معاملات روز شنبه به معنای تخلیه بخش مهمی از رشد ابتدای بازار است. بااین‌حال، نرخ‌های ۱۲۵، ۱۲۶، ۱۳۰ و حتی ۱۴۵ هزار تومانی می‌توانند هم‌زمان در منابع مختلف دیده شوند، زیرا هرکدام ممکن است از بازار، ساعت و روش تبدیل متفاوتی استفاده کنند.

نرخ حدود ۱۲۵ هزار تومان با تبدیل دلار آزاد ایران براساس بازار موازی بغداد سازگاری بیشتری دارد؛ درحالی‌که محدوده ۱۴۵ تا ۱۴۷ هزار تومان به نرخ رسمی بانک مرکزی عراق نزدیک‌تر است. برای زائر، قیمت قابل اتکا همان مبلغ نهایی فروش اسکناس در بانک یا صرافی مجاز در لحظه خرید است، نه صرفاً عددی که بدون ذکر بازار و ساعت روی یک تابلوی اینترنتی دیده می‌شود.