فغانی داور فینال جام جهانی ۲۰۲۶ نشد؛ حسرت یک ایرانی که به نام استرالیا ثبت شد

فیفا روز ۱۷ ژوئیه اعلام کرد اسلاوکو وینچیچ، داور ۴۶ ساله اهل اسلوونی، قضاوت فینال جام جهانی ۲۰۲۶ میان اسپانیا و آرژانتین را بر عهده خواهد داشت. او نخستین داور اسلوونیایی تاریخ است که مسابقه نهایی جام جهانی را سوت می‌زند. وینچیچ پیش‌تر فینال لیگ اروپا ۲۰۲۲ و فینال لیگ قهرمانان اروپا ۲۰۲۴ را نیز قضاوت کرده بود.

این انتخاب به گمانه‌زنی گسترده درباره احتمال سپردن فینال به علیرضا فغانی پایان داد. تجربه فراوان، سابقه حضور در مسابقات بزرگ و قضاوت فینال جام جهانی باشگاه‌ها در ورزشگاه محل برگزاری فینال ۲۰۲۶ باعث شده بود نام فغانی به‌عنوان یکی از گزینه‌های جدی مطرح شود، اما کمیته داوران فیفا در نهایت وینچیچ را برگزید.

خود فغانی نیز پس از مشخص‌شدن انتخاب داور فینال گفت دوست داشت به این آرزو برسد، اما انتخاب‌نشدن برای مسابقه نهایی را به یک عذاب شخصی تبدیل نمی‌کند. این واکنش با تصویری که طی سال‌ها از او شکل گرفته همخوانی داشت؛ داوری که موفقیت و شکست را بخشی از یک مسیر حرفه‌ای طولانی می‌داند.

آیا فغانی واقعاً شایسته قضاوت فینال بود؟

قضاوت فینال جام جهانی حق قطعی هیچ داوری نیست؛ حتی اگر آن داور مجموعه‌ای کم‌نظیر از مسابقات بزرگ را در کارنامه داشته باشد. انتخاب داور مسابقه نهایی علاوه بر کیفیت عملکرد، به ملیت تیم‌های فینالیست، قضاوت‌های قبلی داور در همان تورنمنت، ارزیابی ناظران و سیاست چرخش میان داوران وابسته است.

بااین‌حال، قرارگرفتن فغانی در میان گزینه‌های احتمالی عجیب نبود. او در جام جهانی ۲۰۲۶ سه مسابقه را قضاوت کرد؛ دیدار فرانسه و سنگال در مرحله گروهی، مسابقه پرتغال و کلمبیا و بازی حساس مکزیک و انگلیس در مرحله یک‌هشتم نهایی. مسابقه مکزیک و انگلیس با پیروزی ۳ بر ۲ انگلیس به پایان رسید و آخرین قضاوت فغانی در این دوره شد.

فیفا یک سال پیش نیز فغانی را برای قضاوت فینال جام جهانی باشگاه‌های ۲۰۲۵ میان پاری‌سن‌ژرمن و چلسی انتخاب کرده بود؛ مسابقه‌ای که در ورزشگاه مت‌لایف نیوجرسی، محل برگزاری فینال جام جهانی ۲۰۲۶، برگزار شد. همین انتصاب نشان می‌داد او همچنان در بالاترین سطح اعتماد تشکیلات داوری فیفا قرار دارد.

با وجود این، انتخاب وینچیچ را نمی‌توان بی‌اعتنایی به فغانی تعبیر کرد. رسیدن یک داور ۴۸ ساله به چهارمین جام جهانی و دریافت سه قضاوت، از جمله یک مسابقه حذفی، به‌خودی‌خود نشانه جایگاه استثنایی او در داوری جهان است.

رکورد چهار جام جهانی؛ یک توضیح ضروری

فغانی در سال ۲۰۲۶ به نخستین داور وسطی تبدیل شد که به‌عنوان عضو تیم داوری در چهار دوره جام جهانی مردان حضور پیدا کرده است؛ اما در بازگویی این رکورد باید یک نکته مهم را در نظر گرفت.

او در جام جهانی ۲۰۱۴ برزیل به‌عنوان داور ذخیره یا پشتیبان حضور داشت و از جمله داور چهارم دیدار افتتاحیه برزیل و کرواسی بود. نخستین قضاوت‌های او به‌عنوان داور وسط جام جهانی در روسیه ۲۰۱۸ رقم خورد؛ جایی که چهار مسابقه، از جمله دیدار فرانسه و آرژانتین در مرحله یک‌هشتم نهایی و مسابقه رده‌بندی بلژیک و انگلیس، به او سپرده شد. در جام جهانی ۲۰۲۲ نیز دو مسابقه را قضاوت کرد و در سال ۲۰۲۶ سه بار به میدان رفت.

بنابراین، عبارت «تنها داوری که در چهار جام جهانی سوت زده» نیازمند دقت است؛ فغانی در چهار دوره در فهرست داوران حضور داشته، اما در دوره ۲۰۱۴ داور وسط هیچ مسابقه‌ای نبود.

همچنین این ادعا که او فینال تمام تورنمنت‌های مهم فوتبال جهان را قضاوت کرده، توصیفی اغراق‌آمیز است. فغانی مجموعه‌ای کم‌نظیر از فینال‌ها را دارد، اما هنوز فینال جام جهانی بزرگسالان، فینال جام کنفدراسیون‌ها و برخی رقابت‌های مهم دیگر در کارنامه‌اش دیده نمی‌شود.

کارنامه‌ای که بدون اغراق هم درخشان است

برای توصیف جایگاه علیرضا فغانی نیازی به افزودن رکوردهای تأییدنشده نیست. او دیدار رفت فینال لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۱۴، فینال جام ملت‌های آسیا ۲۰۱۵ میان استرالیا و کره‌جنوبی، فینال جام جهانی باشگاه‌های ۲۰۱۵ میان بارسلونا و ریورپلاته و فینال فوتبال المپیک ۲۰۱۶ میان برزیل و آلمان را قضاوت کرده است.

فغانی در جام جهانی ۲۰۱۸ به قضاوت دیدار رده‌بندی رسید، در جام کنفدراسیون‌های ۲۰۱۷ مسابقه نیمه‌نهایی پرتغال و شیلی را سوت زد و در سال ۲۰۲۵ نیز داور فینال نخستین دوره جام جهانی باشگاه‌ها با قالب ۳۲ تیمی شد. کنفدراسیون فوتبال آسیا نیز او را در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۸ به‌عنوان داور سال آسیا معرفی کرد.

برخلاف متن اولیه، فغانی داور فینال جام جهانی باشگاه‌های ۲۰۱۳ نبود و مسابقاتی که در آمریکا برگزار شد نیز متعلق به دوره ۲۰۲۵ بود، نه «جام جهانی باشگاه‌های ۲۰۲۶». اصلاح این تاریخ‌ها چیزی از ارزش کارنامه او کم نمی‌کند؛ بلکه اجازه می‌دهد بزرگی مسیر حرفه‌ای‌اش بدون آمارسازی دیده شود.

چرا افتخارات فغانی به نام استرالیا ثبت می‌شود؟

فغانی در سال ۲۰۱۹ همراه خانواده‌اش به استرالیا مهاجرت کرد و فعالیت در لیگ حرفه‌ای این کشور را آغاز کرد. او در گفت‌وگو با رسانه عمومی SBS استرالیا، مهاجرت را تصمیمی خانوادگی و مرتبط با شرایط زندگی و آینده تحصیلی فرزندانش توصیف کرده بود.

بااین‌حال، او در جام جهانی قطر همچنان در فهرست بین‌المللی ایران قرار داشت. تغییر رسمی کشور نماینده او از سال ۲۰۲۳ اتفاق افتاد؛ زمانی که فدراسیون فوتبال استرالیا نام فغانی را در فهرست داوران بین‌المللی خود قرار داد. در جام جهانی ۲۰۲۶ نیز فیفا و فدراسیون استرالیا او را رسماً داور استرالیایی معرفی کردند.

در نتیجه، این روایت که فیفا تنها دو ماه پس از تغییر ملیت، فغانی را با پرچم استرالیا به جام جهانی ۲۰۲۲ فرستاد، دقیق نیست. او در جام جهانی ۲۰۲۲ هنوز نماینده داوری ایران بود و از ابتدای سال ۲۰۲۳ به فهرست استرالیا پیوست.

از نظر احساسی، فغانی برای بسیاری از ایرانیان همچنان یک چهره ایرانی است؛ او در ایران متولد شد، آموزش دید و به سطح بین‌المللی رسید. اما در اسناد رسمی فوتبال، افتخارات او از سال ۲۰۲۳ به نام استرالیا ثبت می‌شود. این دو واقعیت با یکدیگر تناقض ندارند.

فدراسیون ایران چرا فغانی را کنار گذاشت؟

مسئولان وقت کمیته داوران در سال ۲۰۲۲ اعلام کردند به دلیل محل زندگی فغانی، سن ۴۴ سال و ۹ ماهه او در آغاز سال بعد و ضرورت ایجاد فرصت برای داوران جوان‌تر، نامش را در فهرست بین‌المللی سال ۲۰۲۳ ایران قرار نداده‌اند. استرالیا بلافاصله از این فرصت استفاده کرد و یکی از باتجربه‌ترین داوران جهان را به صدر فهرست بین‌المللی خود افزود.

ممکن است این تصمیم در قالب «جوان‌گرایی» قابل توضیح باشد، اما نتایج بعدی نشان داد ارزیابی مدیران ایرانی درباره پایان مسیر بین‌المللی فغانی اشتباه بود. او پس از آن تصمیم، جام ملت‌های آسیا، فینال جام جهانی باشگاه‌ها و چهارمین جام جهانی خود را تجربه کرد.

در متن اولیه، حذف فغانی به تلاش یک مدیر برای بازکردن راه پسرش نسبت داده شده بود. چنین اتهامی بدون اسناد معتبر و قابل بررسی نباید به‌عنوان واقعیت قطعی منتشر شود. نقد قابل اثبات این است که مدیریت داوری ایران، سرمایه‌ای آماده و مورد اعتماد فیفا را از فهرست خود کنار گذاشت، درحالی‌که فدراسیون استرالیا ارزش ادامه مسیر او را به‌درستی تشخیص داد.

فینال از دست رفت، اما میراث فغانی باقی ماند

علیرضا فغانی به آرزوی قضاوت فینال جام جهانی ۲۰۲۶ نرسید. ممکن است این آخرین حضورش در جام جهانی باشد و ممکن است آمادگی بدنی و اعتماد فیفا، او را تا دوره بعد نیز در سطح بین‌المللی نگه دارد. هیچ‌کدام هنوز قطعی نیست.

آنچه قطعی به نظر می‌رسد، جایگاه او در تاریخ داوری فوتبال ایران و آسیاست. فغانی بدون قضاوت فینال جام جهانی نیز یکی از پرافتخارترین داوران این قاره باقی می‌ماند؛ داوری که در فینال المپیک، جام ملت‌های آسیا و دو دوره جام جهانی باشگاه‌ها سوت زده و چهار دوره حضور در جام جهانی را تجربه کرده است.

حسرت بزرگ فقط انتخاب‌نشدن برای فینال نیست. حسرت بزرگ‌تر آن است که فوتبال ایران محصولی در کلاس جهانی پرورش داد، اما در مهم‌ترین سال‌های پایانی دوران حرفه‌ای‌اش نتوانست یا نخواست او را زیر پرچم خود حفظ کند. امروز ایرانیان به فغانی افتخار می‌کنند، فیفا به توانایی‌اش اعتماد دارد، اما نام کشور مقابل پرونده رسمی او «استرالیا» است؛ واقعیتی که بیش از آنکه درباره انتخاب شخصی یک داور باشد، درباره کیفیت مدیریت سرمایه‌های انسانی در فوتبال ایران حرف می‌زند.