دلار چرا تا ۱۹۳ هزار تومان بالا رفت؟ ردپای جنگ، کمبود ارز و انتظارات تورمی در بازار

لیدموج جدید افزایش قیمت دلار همزمان با بالا رفتن نااطمینانی درباره آینده درگیری‌های منطقه‌ای و امنیت مسیرهای تجاری و انرژی شکل گرفت. گزارش‌هایی درباره حملات به مناطقی در جنوب ایران و ادامه تبادل حملات میان ایران و آمریکا منتشر شد؛ تحولاتی که معامله‌گران بازار ارز را نسبت به احتمال اختلال در صادرات، حمل‌ونقل دریایی و ورود منابع ارزی حساس‌تر کرد. شرایطی، بازار منتظر انتشار آمار رسمی کاهش صادرات یا افت درآمدهای ارزی نمی‌ماند. معامله‌گران احتمال وقوع این اتفاق‌ها را پیشاپیش در قیمت دلار منعکس می‌کنند. به همین دلیل، بخش مهمی از افزایش اخیر نرخ ارز را باید نتیجه «قیمت‌گذاری ریسک» دانست.

واردکننده‌ای که نگران دشوارتر شدن تأمین ارز است، صادرکننده‌ای که درباره زمان بازگشت درآمد ارزی اطمینان ندارد و خانواری که از کاهش ارزش دارایی‌های ریالی خود می‌ترسد، رفتار متفاوتی در بازار نشان می‌دهند. نتیجه این تغییر رفتار، افزایش تقاضای احتیاطی در بازاری است که عرضه آن نیز ممکن است با محدودیت یا تأخیر مواجه شود.

چرا ریسک سیاسی سریع‌تر از متغیرهای اقتصادی اثر می‌گذارد؟

متغیرهای بنیادی اقتصاد مانند رشد نقدینگی، کسری بودجه و تورم معمولا در یک دوره زمانی طولانی‌تر تغییر می‌کنند، اما یک خبر سیاسی یا امنیتی می‌تواند در چند ساعت انتظارات را جابه‌جا کند.

در اقتصاد ایران، تحریم‌های مالی، محدودیت نقل‌وانتقال پول، وابستگی بخشی از منابع ارزی به صادرات نفت و حساسیت تجارت خارجی به مسیرهای دریایی موجب شده است بازار ارز واکنش سریعی به تحولات ژئوپلیتیکی داشته باشد.

حسین محمودی‌اصل، کارشناس مسائل اقتصادی، افزایش اخیر نرخ ارز را بیش از هر عامل دیگری ناشی از تشدید ریسک‌های سیاسی می‌داند. از نگاه او، دشوار شدن صادرات نفت و کالا، کند شدن حمل‌ونقل و افزایش فشار بر مسیر بازگشت ارز صادراتی می‌تواند عرضه ارز را کاهش دهد. همزمان، نااطمینانی سیاسی نیز تقاضای مردم و فعالان اقتصادی برای خرید ارز را افزایش می‌دهد. ن دو عامل، یعنی کاهش احتمالی عرضه و افزایش تقاضای احتیاطی، زمینه رشد سریع قیمت دلار را فراهم کرده است. نرخ ارز در مدت کوتاهی از حوالی ۱۷۶ هزار تومان به بالای ۱۹۱ هزار تومان رسید و سپس در محدوده ۱۹۳ هزار تومان معامله شد.

این افزایش در شرایطی اتفاق افتاد که تغییر ناگهانی و هم‌اندازه‌ای در شاخص‌های بنیادی اقتصاد اعلام نشده بود؛ بنابراین می‌توان بخش مهمی از جهش اخیر را به انتظارات تورمی، نگرانی از آینده عرضه ارز و افزایش تقاضا برای پوشش ریسک نسبت داد.

اختلال در صادرات چگونه قیمت دلار را بالا می‌برد؟

مهم‌ترین مسیر انتقال تنش سیاسی به بازار ارز، تجارت خارجی است. هرگونه اختلال در فعالیت بنادر، بیمه کشتی‌ها، کشتیرانی، پرداخت‌های بین‌المللی یا صادرات نفت می‌تواند زمان ورود ارز به کشور را طولانی‌تر کند.

حتی اگر حجم صادرات بلافاصله کاهش پیدا نکند، افزایش هزینه حمل‌ونقل، بیمه و تسویه پول، دسترسی مؤثر به منابع ارزی را محدود می‌کند. بازار آزاد نیز معمولا به احتمال وقوع همین محدودیت‌ها واکنش نشان می‌دهد.

این موضوع درباره صادرات غیرنفتی نیز اهمیت دارد. صادرکنندگان برای بازگرداندن ارز به کشور به شبکه بانکی، صرافی‌ها و شرکای تجاری نیاز دارند. افزایش ریسک‌های امنیتی می‌تواند طرف‌های خارجی را محتاط‌تر کرده، هزینه معاملات را بالا ببرد و بازگشت ارز را با تأخیر مواجه کند.

شکاف نرخ رسمی و آزاد؛ چالش دیگر بازار ارز

در کنار ریسک‌های سیاسی، فاصله میان نرخ‌های رسمی و بازار آزاد نیز مدیریت بازار را پیچیده‌تر کرده است. بانک مرکزی برای ۲۸ تیر نرخ دلار را حدود ۱۳۶ هزار و ۸۰۰ تومان ثبت کرده، در حالی که نرخ دلار در بازار آزاد همان روز نزدیک ۱۹۳ هزار تومان گزارش شده است. ه بیش از ۴۰ درصدی می‌تواند انگیزه تقاضا برای دسترسی به ارز ارزان‌تر را افزایش دهد. هرچه شکاف میان نرخ رسمی و آزاد بیشتر شود، زمینه برای شکل‌گیری تقاضای غیرواقعی، واسطه‌گری و رانت نیز گسترش پیدا می‌کند.

چند‌نرخی بودن ارز همچنین باعث می‌شود سیاست‌های بانک مرکزی با تأخیر بیشتری بر بازار آزاد اثر بگذارد. در چنین شرایطی، تنها افزایش عرضه کوتاه‌مدت کافی نیست و سیاست‌گذار باید همزمان برای کاهش نااطمینانی و محدود کردن شکاف نرخ‌ها برنامه داشته باشد.

نفت جهانی نیز به تنش‌ها واکنش نشان داد

پیامدهای تحولات اخیر تنها به بازار ارز ایران محدود نماند. قیمت نفت برنت در پایان معاملات جمعه ۱۷ ژوئیه با بیش از چهار درصد افزایش به ۸۸ دلار و ۱۰ سنت رسید و رشد هفتگی آن حدود ۱۶ درصد اعلام شد. کاهش تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز و نگرانی درباره احتمال اختلال همزمان در مسیر دریای سرخ، از عوامل اصلی افزایش قیمت نفت بود. ت از دو جهت برای اقتصاد ایران اهمیت دارد. افزایش قیمت جهانی نفت در حالت عادی می‌تواند درآمد بالقوه صادراتی کشور را بالا ببرد؛ اما هنگامی که صادرات، حمل‌ونقل یا دسترسی به درآمدهای حاصل از فروش نفت محدود باشد، رشد قیمت جهانی لزوما به افزایش سریع عرضه ارز در بازار داخلی منجر نمی‌شود.

از سوی دیگر، افزایش قیمت انرژی و هزینه حمل‌ونقل جهانی می‌تواند واردات کالا و مواد اولیه را گران‌تر کرده و فشار تورمی بیشتری بر اقتصاد وارد کند.

بانک مرکزی چه ابزاری برای مهار قیمت دلار دارد؟

بانک مرکزی در دوره‌های پرتنش معمولا از ابزارهایی مانند افزایش عرضه ارز، مدیریت بازار حواله، تأمین ارز کالاهای ضروری و کنترل تقاضاهای غیرتجاری استفاده می‌کند. این اقدامات می‌توانند سرعت رشد قیمت را کاهش دهند، اما زمانی اثرگذاری بیشتری دارند که فعالان بازار نسبت به تداوم دسترسی کشور به منابع ارزی اطمینان داشته باشند.

یکی از مهم‌ترین اولویت‌ها در شرایط فعلی، استفاده هدفمند از منابع ارزی خارج از کشور برای واردات کالاهای اساسی، مواد اولیه و اقلامی است که افزایش قیمت آنها اثر روانی و تورمی گسترده‌ای دارد.

هدف سیاست‌گذار نباید فقط پایین آوردن مقطعی عدد دلار باشد. جلوگیری از انتقال شوک ارزی به بازار کالا، هزینه تولید و معیشت خانوارها اهمیت بیشتری دارد. در صورتی که نوسان دلار به افزایش قیمت مواد غذایی، دارو، قطعات تولید و کالاهای مصرفی منجر شود، حتی کاهش بعدی نرخ ارز نیز ممکن است قیمت کالاها را به سطح قبلی بازنگرداند.

تسهیل بازگشت ارز صادراتی، شفافیت در نحوه تخصیص منابع، تأمین سریع ارز واردکنندگان واقعی و کاهش تغییرات ناگهانی مقررات می‌تواند بخشی از فشار موجود را کاهش دهد.

آیا قیمت دلار دوباره کاهش پیدا می‌کند؟

مسیر کوتاه‌مدت قیمت دلار بیش از هر عامل دیگری به اخبار سیاسی و امنیتی وابسته است. کاهش تنش‌ها، روان‌تر شدن مسیرهای تجاری و انتشار خبرهای معتبر درباره دسترسی به منابع ارزی می‌تواند بخشی از تقاضای احتیاطی را از بازار خارج کند.

در مقابل، گسترش درگیری‌ها، افزایش محدودیت صادرات یا اختلال بیشتر در تنگه هرمز ممکن است نرخ ارز را در سطوح بالا نگه دارد و زمینه ورود دلار به کانال‌های جدید را فراهم کند.

با این حال، حتی در صورت آرام شدن فضای سیاسی، عوامل بنیادی اقتصاد مانند تورم مزمن، کسری بودجه، رشد نقدینگی و فاصله نرخ رسمی و آزاد همچنان باقی می‌مانند. کاهش ریسک سیاسی می‌تواند باعث اصلاح کوتاه‌مدت قیمت شود، اما ثبات پایدار بازار ارز بدون اصلاحات اقتصادی و انضباط مالی دشوار خواهد بود.

جمع‌بندی

جهش قیمت دلار از محدوده ۱۷۶ هزار تومان به حوالی ۱۹۳ هزار تومان، نمونه روشنی از تأثیر مستقیم ریسک‌های ژئوپلیتیکی بر اقتصاد ایران است. بازار در روزهای اخیر همزمان احتمال کاهش عرضه ارز و افزایش تقاضای احتیاطی را در قیمت‌ها منعکس کرده است.

مداخله بانک مرکزی برای کنترل نوسانات ضروری است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند ثبات بلندمدت ایجاد کند. مدیریت پایدار بازار ارز به کاهش تنش‌های خارجی، حفظ مسیر صادرات، تسهیل بازگشت ارز، کاهش فاصله نرخ‌های رسمی و آزاد و جلوگیری از انتقال شوک ارزی به تورم نیاز دارد.

تا زمانی که نااطمینانی سیاسی در سطح بالایی باقی بماند، قیمت دلار نیز در معرض نوسان‌های سریع و شدید خواهد بود؛ نوسان‌هایی که ممکن است خیلی زود از بازار ارز به قیمت کالاها، هزینه تولید و قدرت خرید خانوارها منتقل شوند.