فکت‌چک عکس سجده شکر قلعه‌نویی؛ این تصویر بعد از گل شجاع به مصر ثبت نشده است

ادعای همراه عکس می‌گوید امیر قلعه‌نویی پس از گل شجاع خلیل‌زاده مقابل مصر سجده شکر به جا آورده است. این روایت درست نیست؛ زیرا تصویر موردنظر پیش از برگزاری جام جهانی ۲۰۲۶ در رسانه‌های ایرانی منتشر شده بود.

نسخه‌های آرشیوی عکس و ویدئوی همان صحنه نشان می‌دهند قلعه‌نویی پس از پایان دیدار ایران و ژاپن در جام ملت‌های آسیا روی زمین نشست و سجده شکر کرد. خبرهای منتشرشده در سوم و چهارم فوریه ۲۰۲۴، این لحظه را به‌صراحت به پیروزی تیم ملی مقابل ژاپن نسبت داده‌اند.

به‌این‌ترتیب، با یک تصویر ساختگی یا تولیدشده با هوش مصنوعی روبه‌رو نیستیم؛ مسئله اصلی، استفاده از یک عکس واقعی در زمینه‌ای نادرست است. در ادبیات راستی‌آزمایی، چنین روشی را می‌توان «بازنشر عکس قدیمی با توضیح گمراه‌کننده» دانست.

عکس سجده قلعه‌نویی دقیقاً مربوط به کدام مسابقه است؟

این تصویر پس از دیدار ایران و ژاپن در مرحله یک‌چهارم نهایی جام ملت‌های آسیا ثبت شد. مسابقه روز ۳ فوریه ۲۰۲۴ در ورزشگاه اجوکیشن‌سیتی قطر برگزار شد و ایران با نتیجه ۲ بر یک ژاپن را شکست داد.

ژاپن ابتدا پیش افتاد، اما محمد محبی در نیمه دوم گل مساوی را به ثمر رساند. در دقایق پایانی نیز علیرضا جهانبخش از روی نقطه پنالتی گل دوم ایران را زد تا تیم ملی به نیمه‌نهایی صعود کند. کنفدراسیون فوتبال آسیا نتیجه مسابقه، گلزنان و صعود ایران را در گزارش رسمی خود ثبت کرده است.

پس از سوت پایان، تصاویر متعددی از شادی بازیکنان و اعضای کادر فنی منتشر شد. یکی از همین تصاویر، قلعه‌نویی را کنار خط طولی زمین در حال سجده شکر نشان می‌داد. انتشار همان عکس در آرشیو رسانه‌ها در فوریه ۲۰۲۴، روشن‌ترین مدرک برای رد ادعای تازه است.

چرا نام «جام ملت‌های آسیا ۲۰۲۳» ممکن است باعث سردرگمی شود؟

این دوره از رقابت‌ها به‌طور رسمی «جام ملت‌های آسیا قطر ۲۰۲۳» نام داشت، اما مسابقات به‌دلیل تغییر تقویم در ژانویه و فوریه ۲۰۲۴ برگزار شد. بنابراین درج عنوان ۲۰۲۳ در نام تورنمنت، به این معنا نیست که عکس در سال ۲۰۲۳ ثبت شده است.

دیدار ایران و ژاپن روز ۱۴ بهمن ۱۴۰۲، برابر با ۳ فوریه ۲۰۲۴، برگزار شد. رویترز نیز در همان روز گزارشی از پیروزی ایران و صعود تیم قلعه‌نویی به نیمه‌نهایی منتشر کرد.

در نتیجه، توضیح دقیق عکس چنین است: سجده شکر امیر قلعه‌نویی پس از پیروزی ۲ بر یک ایران مقابل ژاپن در یک‌چهارم نهایی جام ملت‌های آسیا قطر ۲۰۲۳ که در فوریه ۲۰۲۴ برگزار شد.

در بازی ایران و مصر چه اتفاقی برای گل شجاع افتاد؟

در دیدار ایران و مصر در مرحله گروهی جام جهانی ۲۰۲۶، شجاع خلیل‌زاده در دقیقه ۹۳ توپ را وارد دروازه حریف کرد. بازیکنان و هواداران ایران برای لحظاتی این صحنه را به‌عنوان گل برتری جشن گرفتند، اما کمک‌داور ویدئویی وارد ماجرا شد و گل به‌دلیل آفساید مردود اعلام شد.

مسابقه در نهایت با تساوی یک بر یک به پایان رسید. گزارش رویترز و رسانه‌های ایرانی نیز تأیید می‌کنند که گل دیرهنگام خلیل‌زاده پس از بازبینی VAR پذیرفته نشد.

همین لحظه پرهیجان احتمالاً زمینه بازنشر عکس قدیمی را فراهم کرده است. کاربران با دیدن شادی اولیه نیمکت و بازیکنان ممکن است تصویری احساسی از گذشته را به آن لحظه مرتبط دانسته باشند؛ اما سابقه انتشار عکس نشان می‌دهد این ارتباط زمانی وجود ندارد.

حتی عبارت «پس از گل شجاع به مصر» نیز نیازمند توضیح است، زیرا آن گل در نتیجه رسمی مسابقه ثبت نشد. خلیل‌زاده توپ را به دروازه رساند، اما تصمیم نهایی داوری، مردودشدن گل به‌دلیل آفساید بود.

قدیمی‌بودن عکس چگونه اثبات می‌شود؟

برای بررسی چنین ادعاهایی، نخستین معیار زمان اولین انتشار قابل‌ردیابی تصویر است. اگر عکسی که به رویدادی در سال ۲۰۲۶ نسبت داده شده، در خبرهای فوریه ۲۰۲۴ وجود داشته باشد، روشن است که نمی‌تواند از مسابقه جدید ثبت شده باشد.

در این مورد، نه‌تنها عکس، بلکه ویدئوی لحظه پایان مسابقه و سجده قلعه‌نویی نیز از همان زمان در آرشیو رسانه‌ها موجود است. عنوان خبرهای قدیمی به‌صراحت از «پایان بازی ایران و ژاپن» سخن می‌گوید. این تطبیق زمانی، احتمال اشتباه درباره محل یا مسابقه را نیز از بین می‌برد.

دومین معیار، تطبیق رویداد ورزشی است. گزارش رسمی AFC و خبرگزاری‌های بین‌المللی تأیید می‌کنند که ایران در همان مسابقه با یک پنالتی دیرهنگام ژاپن را شکست داد؛ اتفاقی که شادی شدید بازیکنان و واکنش احساسی سرمربی پس از پایان بازی را توضیح می‌دهد.

عکس جعلی نیست؛ کپشن آن گمراه‌کننده است

تفاوت مهمی میان «عکس جعلی» و «عکس با توضیح جعلی» وجود دارد. در این ماجرا هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد خود تصویر با نرم‌افزار یا هوش مصنوعی ساخته شده است. سجده شکر قلعه‌نویی واقعاً رخ داده، اما در مسابقه‌ای دیگر و بیش از دو سال قبل.

انتقال عکس از یک رویداد به رویدادی دیگر می‌تواند به اندازه دستکاری بصری گمراه‌کننده باشد. مخاطب معمولاً تصویر را سریع‌تر از متن پردازش می‌کند و وقتی یک توضیح کوتاه و احساسی کنار عکس قرار می‌گیرد، ممکن است بدون بررسی تاریخ آن را بپذیرد.

این نوع محتوای نادرست در رویدادهای ورزشی بزرگ بیشتر دیده می‌شود؛ زیرا حجم بالای تصاویر، واکنش‌های سریع و رقابت هواداری، فرصت بررسی دقیق منابع را کاهش می‌دهد. در بسیاری از موارد، یک عکس قدیمی بدون تغییر بازنشر می‌شود و تنها کپشن تازه‌ای برای آن نوشته می‌شود.

رسانه‌ها و کاربران چگونه از بازنشر اطلاعات غلط جلوگیری کنند؟

مهم‌ترین اقدام، جست‌وجوی سابقه عکس پیش از انتشار است. بررسی تاریخ نخستین خبر، لباس افراد، تابلوهای تبلیغاتی، رنگ زمین، کارت‌های شناسایی و بازیکنان حاضر در پس‌زمینه می‌تواند سرنخ‌های مهمی درباره محل و زمان ثبت تصویر ارائه کند.

رسانه‌ها نیز باید میان نقل ادعای کاربران و تأیید آن تفاوت قائل شوند. استفاده از عباراتی مانند «گفته می‌شود» یا «تصویری منتسب به» جای راستی‌آزمایی را نمی‌گیرد. هنگامی که نسخه قدیمی عکس در آرشیو قابل دسترسی است، باید زمینه صحیح آن به‌روشنی در تیتر و متن ذکر شود.

اصلاح سریع نیز اهمیت دارد. اگر رسانه یا صفحه‌ای این تصویر را با توضیح نادرست منتشر کرده، حذف بی‌سروصدای آن کافی نیست؛ بهتر است نسخه اصلاح‌شده‌ای منتشر شود تا مخاطبانی که روایت قبلی را دیده‌اند، از اشتباه آگاه شوند.

جمع‌بندی

عکس امیر قلعه‌نویی در حال سجده شکر واقعی است، اما ارتباطی با دیدار ایران و مصر در جام جهانی ۲۰۲۶ یا گل مردود شجاع خلیل‌زاده ندارد.

این تصویر پس از پیروزی ۲ بر یک ایران مقابل ژاپن در مرحله یک‌چهارم نهایی جام ملت‌های آسیا ثبت شد؛ مسابقه‌ای که روز ۳ فوریه ۲۰۲۴ برگزار شد و ایران با پنالتی دیرهنگام علیرضا جهانبخش به نیمه‌نهایی رسید. انتشار آرشیوی عکس و ویدئوی این لحظه در همان تاریخ، ادعای تازه را به‌طور روشن رد می‌کند.