نفت برنت از ۹۰ دلار عبور کرد؛ هرمز و باب‌المندب بازار انرژی را در آستانه شوک تازه قرار دادند

افزایش اخیر قیمت نفت تنها واکنشی به یک خبر نظامی یا حادثه دریایی نیست. بازار اکنون مجموعه‌ای از ریسک‌های به‌هم‌پیوسته را قیمت‌گذاری می‌کند: تشدید درگیری‌های آمریکا و ایران، کاهش عبور نفتکش‌ها از هرمز، توقف یا تعویق محموله‌های گاز طبیعی مایع و احتمال بازشدن جبهه‌ای تازه در دریای سرخ.

برنت طی هفته قبل نیز ۱۵.۹ درصد رشد کرده بود که بزرگ‌ترین افزایش هفتگی آن از ماه آوریل محسوب می‌شود. نفت وست‌تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز در معاملات دوشنبه به حدود ۸۴ دلار و ۸۴ سنت رسید و نزدیک به سه درصد افزایش یافت.

چرا نفت دوباره گران شد؟

عامل اصلی، محدودشدن جریان کشتیرانی در تنگه هرمز است. داده‌های شرکت LSEG نشان می‌دهد روز یکشنبه تنها چهار کشتی از این تنگه عبور کردند؛ درحالی‌که این تعداد یک روز قبل هشت فروند بود. از روز جمعه نیز فقط چند نفتکش برای بارگیری محصولات نفتی و نفت خام وارد این مسیر شده‌اند.

تنگه هرمز در شرایط عادی محل عبور حدود یک‌پنجم تجارت جهانی نفت است. کشورهای عربستان سعودی، امارات، کویت، عراق و ایران بخش بزرگی از صادرات خود را از این مسیر انجام می‌دهند و قطر نیز تقریباً تمام صادرات گاز طبیعی مایع خود را از هرمز عبور می‌دهد.

هم‌زمان گزارش‌هایی درباره حمله یا وقوع حادثه برای کشتی‌ها منتشر شده است. سپاه پاسداران ایران اعلام کرده دو نفتکش هنگام استفاده از مسیری که آن را ناامن توصیف کرده، منفجر و متوقف شده‌اند؛ بااین‌حال رویترز نوشته است که نتوانسته این ادعا را به‌طور مستقل تأیید کند. مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا نیز از آتش‌گرفتن یک کشتی در نزدیکی سواحل عمان خبر داده، اما علت حادثه هنوز مشخص نشده است.

بنابراین دقیق‌تر است گفته شود تردد در هرمز به‌شدت مختل و محدود شده، نه اینکه همه عبورومرورها به‌طور کامل متوقف شده باشد.

نگرانی بزرگ‌تر؛ بسته‌شدن هم‌زمان دو مسیر انرژی

موضوعی که اکنون فشار بیشتری بر قیمت‌ها وارد می‌کند، احتمال گسترش بحران از خلیج فارس به دریای سرخ است. رویترز به نقل از دو منبع ارشد ایرانی و یک منبع منطقه‌ای گزارش داده است که تهران از نیروهای انصارالله یمن خواسته در صورت حمله آمریکا به شبکه برق ایران، برای مسدودکردن مسیر دریای سرخ آماده باشند. سخنگویان رسمی ایران و انصارالله در زمان انتشار گزارش، پاسخی به درخواست اظهارنظر رویترز نداده بودند.

یک منبع نزدیک به انصارالله نیز مدعی شده این گروه موشک‌ها و پهپادهایی را در مناطق مشرف به بندر الحدیده، خلیج عدن و تنگه باب‌المندب مستقر کرده و در انتظار دستور برای آغاز حملات دریایی است. این ادعا نیز بر منابع ناشناس تکیه دارد و نباید به‌عنوان اعلام رسمی آغاز عملیات تلقی شود.

اهمیت باب‌المندب در این است که خلیج عدن را به دریای سرخ و از آنجا به کانال سوئز متصل می‌کند. بسیاری از کشتی‌ها در دوره‌های ناامنی قبلی ناچار شدند مسیر طولانی دماغه امید نیک در جنوب آفریقا را انتخاب کنند؛ تغییری که زمان سفر، هزینه سوخت، حق بیمه و نیاز به تعداد بیشتری کشتی را افزایش می‌دهد.

در گزارش رویترز آمده است که پس از انتقال بخشی از صادرات خلیج فارس به بنادر دریای سرخ، این مسیر اکنون حدود هفت درصد از عرضه جهانی انرژی را جابه‌جا می‌کند. بنابراین تعبیر «هفت درصد نفت خام جهان» کاملاً دقیق نیست؛ این عدد در گزارش به مجموعه جریان‌های انرژی عبوری از دریای سرخ اشاره دارد.

چرا اختلال باب‌المندب خطرناک‌تر از گذشته است؟

عربستان سعودی در ماه‌های اخیر بخش قابل‌توجهی از صادرات انرژی خود را از طریق خط لوله شرق به غرب به بندر ینبع منتقل کرده است تا وابستگی به تنگه هرمز را کاهش دهد. بر اساس گزارش رویترز، حدود ۷۰ درصد صادرات انرژی عربستان از این مسیر جایگزین عبور می‌کند.

اگر هم‌زمان مسیر هرمز و بنادر یا خطوط کشتیرانی دریای سرخ با اختلال جدی مواجه شوند، ظرفیت جایگزین کشورهای منطقه به‌شدت محدود خواهد شد. در این وضعیت، مشکل فقط تولید نفت نیست؛ حتی نفت استخراج‌شده نیز ممکن است به دلیل کمبود کشتی، افزایش خطر امنیتی یا بسته‌بودن مسیرها نتواند به بازار مصرف برسد.

به همین دلیل تحلیلگران میان «کمبود تولید» و «اختلال لجستیکی» تفاوت قائل می‌شوند. بازار ممکن است از نظر فیزیکی نفت کافی داشته باشد، اما اگر حمل آن دشوار، گران یا خطرناک شود، قیمت تحویل به مصرف‌کننده افزایش خواهد یافت.

بحران گاز طبیعی مایع نیز در حال شکل‌گیری است

تأثیر بحران فقط به نفت خام محدود نیست. داده‌های کشتیرانی نشان می‌دهد از روز پنجشنبه هیچ نفتکش حامل گاز طبیعی مایع به‌طور آشکار از هرمز عبور نکرده است، هرچند برخی کشتی‌ها ممکن است برای پنهان‌کردن مسیر خود فرستنده‌های موقعیت‌یابی را خاموش کرده باشند.

تولید و بارگیری LNG در قطر و امارات ادامه یافته، اما بخشی از محموله‌ها درون خلیج فارس روی کشتی‌ها انباشته شده‌اند. مؤسسه اس‌اندپی گلوبال برآورد کرده است هفت کشتی قطری در میانه ژوئیه حدود ۵۷۰ هزار تن گاز طبیعی مایع بارگیری‌شده را نگهداری می‌کردند. مجموع ظرفیت نفتکش‌های LNG موجود در خلیج فارس نیز به حدود ۱.۹ میلیون تن رسیده بود.

ادامه این وضعیت می‌تواند بازار گاز آسیا و اروپا را نیز متأثر کند؛ به‌ویژه در شرایطی که خریداران برای جایگزین‌کردن محموله‌های قطری باید به عرضه‌کنندگان دورتر مراجعه کنند.

آیا نفت از ۱۰۰ دلار عبور می‌کند؟

عبور از مرز ۱۰۰ دلار دیگر سناریویی دور از ذهن نیست، اما قطعی هم نیست. سطح قیمت به مدت اختلال، میزان خسارت به کشتی‌ها و تأسیسات، واکنش تولیدکنندگان و امکان ایجاد مسیرهای امن برای عبور نفتکش‌ها بستگی دارد.

ادامه کاهش تردد در هرمز و آغاز حملات گسترده در باب‌المندب می‌تواند حق بیمه جنگ، هزینه اجاره نفتکش و قیمت محموله‌های فوری را افزایش دهد. در چنین شرایطی، عبور برنت از ۱۰۰ دلار امکان‌پذیر خواهد بود؛ حتی بدون آنکه تأسیسات اصلی تولید نفت آسیب جدی ببینند.

یکی از استراتژیست‌های شرکت مدیریت سرمایه AMP به رویترز گفته است در سناریوی تشدید طولانی‌مدت بحران، قیمت نفت ممکن است برای کاهش تقاضای جهانی تا محدوده ۱۵۰ دلار افزایش پیدا کند. او درعین‌حال تأکید کرده است که این پیش‌بینی، سناریوی پایه این مؤسسه نیست و صرفاً یک خطر با پیامدهای بزرگ محسوب می‌شود.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد. نفت ۱۰۰ دلاری می‌تواند نتیجه ادامه وضعیت فعلی و افزایش تدریجی ریسک باشد، اما قیمت‌های بسیار بالاتر معمولاً به اختلال طولانی و گسترده در صادرات واقعی نیاز دارند.

پیامد افزایش نفت برای اقتصاد جهانی

افزایش بهای انرژی می‌تواند هزینه حمل‌ونقل، تولید برق، پتروشیمی، کود، مواد غذایی و کالاهای مصرفی را بالا ببرد. بازارهای مالی نیز نگران‌اند جهش نفت، روند کاهش تورم را متوقف کند و بانک‌های مرکزی را به حفظ یا افزایش نرخ بهره وادار سازد. افزایش قیمت نفت در معاملات دوشنبه هم‌زمان با رشد بازده اوراق قرضه و فشار بر بخشی از بازارهای سهام رخ داد.

کشورهای واردکننده انرژی در آسیا و اروپا آسیب‌پذیری بیشتری دارند، زیرا علاوه بر افزایش قیمت هر بشکه، با رشد هزینه حمل و فشار بر نرخ ارز مواجه می‌شوند. صادرکنندگان نفت ممکن است در کوتاه‌مدت از درآمد بالاتر بهره‌مند شوند، اما اختلال مسیرهای دریایی می‌تواند توان آن‌ها برای رساندن محموله‌ها به مشتریان را نیز کاهش دهد.

بازار در انتظار سه علامت تعیین‌کننده

جهت بعدی قیمت نفت به سه تحول بستگی دارد: تعداد واقعی کشتی‌های عبوری از هرمز، عملی‌شدن یا نشدن تهدیدهای مربوط به باب‌المندب و فراهم‌شدن مسیرهای امن یا اسکورت‌شده برای محموله‌های انرژی.

بازگشت منظم نفتکش‌ها می‌تواند بخشی از ریسک فعلی را از قیمت‌ها خارج کند. در مقابل، حمله موفق به یک کشتی بزرگ، بندر صادراتی یا خط لوله و همچنین ورود عملی انصارالله به بحران دریای سرخ، می‌تواند موج تازه‌ای از خریدهای هیجانی را ایجاد کند.

برنت اکنون از یک مرز روانی مهم عبور کرده است. تثبیت قیمت بالای ۹۰ دلار نشان خواهد داد بازار اختلال‌های فعلی را موقتی نمی‌داند؛ اما جهش به بالای ۱۰۰ دلار به شواهد روشن‌تری از کاهش پایدار عرضه یا بسته‌شدن هم‌زمان مسیرهای هرمز و باب‌المندب نیاز دارد.